Straif

Minerał w alfabecie drzew

Straif oznacza siarkę i jest to najmniej botaniczna nazwa w alfabecie rzekomo złożonym z samych drzew. Nie roślina, nie zwierzę i nie część ciała, lecz minerał, w dodatku wykorzystywany w rzemiośle.

Wartość fonetyczna tej litery pozostaje niepewna. Choć transliteruje się ją jako z, w języku protoirlandzkim głoska /z/ nie istniała, a znak oznaczał najpewniej archaiczną zbitkę syczącą (/st/, /sw/ lub /ts/), odróżniającą go od zwykłego /s/ litery Sail. Czymkolwiek ten dźwięk był, zanikł bardzo wcześnie, zlewając się z innymi głoskami. Z tego powodu litera należy do rzadkości na inskrypcjach kamiennych, a tradycja rękopiśmienna musiała zgadywać jej pierwotne brzmienie.

Średniowieczna glosa przypisuje jej tarninę, draigen. Najbardziej prawdopodobnym źródłem tego skojarzenia jest gra zmysłowych wrażeń: siarka piecze i parzy chemicznie, a tarnina rani cierniami fizycznie. Nie ma to jednak nic wspólnego z etymologią.

Warsztat farbiarski

Tressam rúamnai to najsilniejsze rúamna: czerwienienie, barwienie lub nasycanie kolorem. To właśnie ten kenning stanowi filar znaczeniowy litery i odnosi się bezpośrednio do wytwórstwa tkanin.

Farbiarstwo wełny we wczesnośredniowiecznej Irlandii było rzemiosłem wymagającym wysokich kwalifikacji i mającym ogromne znaczenie gospodarcze. Tkaniny stanowiły lokatę majątku oraz wyznacznik pozycji społecznej, a traktaty prawne skrupulatnie regulowały liczbę oraz rodzaje barw, jakie mogły nosić osoby o określonym statusie. Uzyskanie trwałego, nasyconego koloru nie było prostym procesem: kluczową rolę odgrywały zaprawy (mordanty), czyli substancje wiążące barwnik z włóknem, by nie ulegał wypłukaniu ani blaknięciu.

Związki siarki należą ściśle do tego świata, podobnie jak sole żelaza, mocz, ałun oraz ług. Kunszt farbiarza polegał przede wszystkim na wiedzy, jakiego środka użyć, w jakich proporcjach i w którym momencie całego procesu.

W tym świetle drugi z kenningów okazuje się zupełnie naturalny, a nie tajemniczy. Mórad rún to pomnażanie bądź potęgowanie rún, czyli tajemnic. Receptury farbiarskie decydowały o powodzeniu całego rzemiosła. Wiedza o tym, jak uzyskać trwałą, głęboką czerwień, zapewniała byt materialny, więc strzeżono jej z całą bezwzględnością jako tajemnicy rzemieślniczej. Litera najpierw nazywa sam reagent, a zaraz po nim dyskrecję otaczającą sztukę jego stosowania.

Saigid nél, sięganie chmur, to bezpośrednia obserwacja fizyczna: płonąca siarka wydziela gęsty, gryzący, jasny dym unoszący się ku górze. Każdy, kto choć raz poczuł tę woń, bez trudu zrozumie trafność tego określenia.

To nie alchemia

Zwrot mórad rún łatwo zinterpretować w duchu ezoterycznym i współczesna literatura poświęcona oghamowi robi to nader chętnie, dopatrując się w Straif symbolu magii, inicjacji oraz ukrytych mocy.

Kenningi nie dają ku temu podstaw, a chronologia definitywnie wyklucza takie odczytanie: konieczne jest odrzucenie anachronicznej alchemii. Jako spójny system wiedzy alchemia dotarła do Europy Zachodniej za pośrednictwem źródeł arabskich dopiero około XII wieku, podczas gdy Bríatharogaim powstały w dobie staroirlandzkiej, znacznie wcześniej. Rola siarki jako jednej z zasad alchemicznych należy do tradycji, z którą ówcześni autorzy nie mogli mieć żadnego kontaktu.

To, z czym bez wątpienia mieli kontakt, to warsztat rzemieślniczy. Słowo rún oznacza po prostu tajemnicę w potocznym rozumieniu: sprawę celowo przemilczaną. Wczesnośredniowieczne tajemnice rzemieślnicze są znakomicie poświadczone źródłowo i nie wymagały żadnej otoczki ezoterycznej. Farbiarz, kowal czy medyk dysponowali fachową wiedzą, która stanowiła fundament ich bytu i źródło dochodu.

Rzetelne odczytanie wskazuje, że Straif dotyczy zastrzeżonej wiedzy technicznej. Jest to koncepcja znacznie ciekawsza niż mglisty mistycyzm, a przy tym bez porównania lepiej udokumentowana historycznie.

W interpretacji

Straif to czynnik przemiany, a nie sama przemiana.

Zaprawa nie jest kolorem: to dzięki niej barwnik trzyma się tkaniny, choć sama pozostaje niewidoczna w gotowym suknie. W rozkładzie litera ta wskazuje na katalizator, czyli osobę, okoliczność lub informację wywołującą transformację, samą jednak w sobie nią niebędącą.

Drugie oblicze litery to dyskrecja o charakterze czysto praktycznym, a nie złowrogim. Ktoś zachowuje coś dla siebie, ponieważ posiadana wiedza stanowi o jego pozycji zawodowej lub rynkowej. Przekłada się to na pytania o fachowe kompetencje, przewagę zawodową czy asymetrię informacji, nie implikując przy tym złej woli.

Dym wprowadza trzeci, ostrzegawczy aspekt. Działanie siarki jest skuteczne, lecz przebywanie w jej pobliżu bywa uciążliwe. Straif może zatem sygnalizować proces, który przynosi właściwy rezultat, ale w trakcie trwania okazuje się trudny do zniesienia dla otoczenia.

Współczesne talie przypisują jej tarninę, wiążąc znak ze znojem, losem i nieuchronnością. Wyobrażenia te wywodzą się ze średniowiecznej glosy, a sama glosa wzięła się ze zwykłej gry słów i skojarzeń.