Waar het uur vandaan komt
De twaalf uren van de nacht
De Egyptenaren deelden de nacht in aan de hand van de decanen die erin opkwamen, en in de telling waarop ze uitkwamen, markeerden er twaalf de uren van het donker. Ook de dag kreeg twaalf uren, gemeten met schaduwen. Die uren rekten en krompen met de seizoenen, tot Griekse astronomen in Alexandrië ze een gelijke lengte gaven. De dag van vierentwintig uur op elke klok is de Egyptische telling in Griekse vorm, naar Babylonisch voorbeeld in minuten verdeeld.
- nachturen
- 12
- daguren
- 12
- minuten per nachtuur in Thebe
- 52–68
Hoe de nacht werd verdeeld
De kaarten volgen het uur van zijn astronomische oorsprong in de decanen, via de klokken die het maten en de religieuze teksten die elk uur een betekenis gaven, tot de Griekse en Babylonische veranderingen waaruit het moderne uur voortkwam.
Twaalf decanen, twaalf uren
De diagonale sterrentabellen op kistdeksels uit het Middenrijk noemen voor elke nacht twaalf decanen, één per uur. Het nachtuur begon als astronomische eenheid: de tijd tussen de ene markeringsster en de volgende, afgelezen aan de oostelijke horizon.
Waarom twaalf en niet achttien
In een volle nacht van twaalf uur komen ongeveer achttien decanen op. Neugebauer en Parker verklaarden het getal twaalf met de schemering: rond de opkomst van Sirius midden in de zomer, wanneer de nachten het kortst zijn, vallen maar ongeveer twaalf decaanopkomsten in echte duisternis.
Uren die rekken en krimpen
Twaalf uren vulden altijd de nacht, hoe lang die ook was. In Thebe duurde een nachtuur 's winters ruwweg achtenzestig minuten en 's zomers tweeënvijftig. Deze seizoensuren of temporale uren bleven in Europa in het dagelijks leven in gebruik tot de mechanische klok zich verbreidde.
De uren van de dag
Het daglicht werd met schaduwen gemeten. De oudste bewaarde Egyptische schaduwklokken dateren uit het Nieuwe Rijk, en volgens een van de reconstructies werd de dag eerst geteld als tien uren plus twee van schemering, gelijk aan de twaalf van de nacht.
Waterklokken
Een stenen vat met een klein gat bij de bodem liet water in een gelijkmatig tempo weglopen. Het mooiste bewaarde exemplaar, uit Karnak onder Amenhotep III, heeft aan de binnenkant een schaalverdeling voor elke maand, omdat de nachturen van lengte veranderden, en aan de buitenkant decanen.
De uurwachters
Tempels hadden priesters in dienst wier titel "hij die in het uur is" betekent. Ze hielden de sterren in het oog en kondigden de uren aan voor de nachtelijke rituelen. Griekse schrijvers noemden zo'n priester een horoskopos, een uurwachter, het woord dat de astrologie later aan de ascendant gaf.
De twaalf uren van het Amdoeat
Het Boek van wat in de Onderwereld is verdeelt de nachtelijke reis van de zonnegod in twaalf uren, elk een gebied van de onderwereld met eigen poorten, goden en gevaren. Aan het einde van het twaalfde uur wordt de zon bij dageraad herboren. Het oudste volledige exemplaar staat in het graf van Thoetmosis III.
De uurgodinnen
Elk uur van de nacht had een godin, vaak afgebeeld met een ster op het hoofd, die de zonnebark door haar deel van het donker leidde. Het Amdoeat en het Poortenboek noemen hen bij naam, en ze verschijnen in graven en op tempelwanden.
Riten per uur
Bij de Osirisriten van de Ptolemaeïsche tempels hielden priesters de wake door elk uur van de dag en de nacht, met voor elk uur een eigen reeks spreuken en offers. Het uur is hier evengoed een eenheid van ritueel als van tijd.
Gelijke uren in Alexandrië
Griekse astronomen hadden eenheden nodig die niet met de seizoenen veranderden. Hipparchus gebruikte equinoctiale uren, elk een vierentwintigste van een volle dag, en Ptolemaeus rekende ermee. De Egyptische telling van vierentwintig bleef bestaan; de wisselende lengte niet.
Minuten uit Babylon
De zestig minuten van het uur en de zestig seconden van de minuut komen uit het Babylonische zestigtallige rekenen, dat Griekse astronomen voor alle breuken gebruikten. Babylon had zelf andere tijdseenheden, twaalf dubbeluren per dag, dus het moderne uur combineert Egyptische en Babylonische onderdelen.
Van uurmarkering tot ascendant
Een opkomende decaan markeerde het uur, en het Griekse woord voor het opkomende punt van de dierenriem, horoskopos, betekent uurwachter. Veel historici zien de ascendant van de geboortehoroscoop als een afstammeling van deze Egyptische gewoonte om het uur af te lezen aan wat in het oosten opkomt.
Uurbewakers en historici
Egyptische ambtenaren en priesters die de uren maten en afkondigden, de Griekse astronomen die ze gelijkmaakten, en de moderne geleerden die het uur tot aan de Nijl terugvolgden.
Amenemhat
Ambtenaar uit de vroege 18e dynastie wiens grafinscriptie beweert dat hij voor koning Amenhotep I een waterklok bedacht die rekening hield met de wisselende lengte van de nacht door het jaar heen, de oudste geschreven vermelding van zo'n toestel.
Amenhotep III
Koning in wiens naam de waterklok van Karnak werd gemaakt, de oudste grotendeels volledige clepsydra, met maandverdelingen aan de binnenkant en decanen, planeten en noordelijke sterrenbeelden aan de buitenkant uitgehakt.
Harkhebi
Priester wiens beeldinscriptie hem beschrijft als een waarnemer van de hemel die de op- en ondergangen van de sterren kende en aankondigde, een zeldzaam zelfportret van een Egyptische astronoom-priester aan het werk.
Hipparchus
Astronoom wiens commentaar op Aratus en Eudoxus sterren opsomt die elk equinoctiaal uur van de nacht markeren. Zijn gebruik van gelijke uren laat zien hoe de Egyptische telling van vierentwintig een rekeneenheid werd.
Claudius Ptolemaeus
Werkte in de hele Almagest met equinoctiale uren, zestigtallig onderverdeeld, en legde tegelijk uit hoe je ze omrekent naar de seizoensuren van het dagelijks leven: de twee systemen naast elkaar.
Clemens van Alexandrië
Christelijk schrijver die een Egyptische tempelprocessie beschrijft waarin de horoskopos een uurwerk en een palmtak draagt, zinnebeelden van de astrologie, en de boeken van Hermes over de sterren moet kennen.
Ludwig Borchardt
Egyptoloog wiens Die altägyptische Zeitmessung (1920) de waterklokken, schaduwklokken en vizierinstrumenten van Egypte samenbracht in de eerste systematische studie van de manier waarop de Egyptenaren de uren maten.
Hermann Junker
Egyptoloog die in 1910 de uurwaken van de Osirismysteriën uit de Ptolemaeïsche tempels publiceerde, de rituele teksten die aan elk uur van de dag en de nacht een eigen rite toekennen.
Erik Hornung
Egyptoloog wiens uitgaven en vertalingen van het Amdoeat en het Poortenboek de twaalf uren van de nachtreis van de zon toegankelijk maakten als teksten met een eigen opbouw en logica.
Gerhard Dohrn-van Rossum
Historicus wiens Die Geschichte der Stunde nagaat hoe Europa in de late middeleeuwen overstapte van de seizoensuren die het uit de oudheid had geërfd naar de gelijke uren van de mechanische klok.
Waar de twaalf vandaan kwam
Het Egyptische nachtuur begon als een stuk hemel. Op de kistdeksels van het Middenrijk, rond 2100 v.Chr., noemen de diagonale sterrentabellen voor elke week van tien dagen in het jaar twaalf decanen, die elk één uur van de nacht aangeven. Een uur was in dit systeem de tijd tussen het verschijnen van de ene markeringsster en de volgende. Niemand koos twaalf als rond getal om er daarna sterren bij te zoeken; het aantal volgde uit hoeveel decanen er nodig waren om de nacht te vullen. Het aantal lag daarmee vast, en eenmaal vast overleefde het de decaanklokken zelf: het ging over in de Griekse astronomie en vandaar naar elke klok en elk horloge dat vandaag in gebruik is.
Waarom twaalf en niet achttien
De hemel draait één keer per dag rond, dus zesendertig decanen die er gelijkmatig over verdeeld zijn, komen met tussenpozen van ongeveer veertig minuten op, en in een volle nacht van twaalf uur komen er zo'n achttien boven. De Egyptenaren telden er twaalf. De verklaring die Neugebauer en Parker voorstelden, en die algemeen wordt aanvaard, draait om de schemering. Het decanensysteem was gekoppeld aan de heliakische opkomst van Sirius, die midden in de zomer viel, wanneer de nachten het kortst zijn. Trek de lange zomerschemering af, wanneer sterren dicht bij de horizon moeilijk te zien zijn, en in de uren van echte duisternis is plaats voor ongeveer twaalf decaanopkomsten. Het getal dat in dat seizoen werd vastgelegd, werd daarna de norm voor het hele jaar. Er zijn andere verklaringen geopperd, maar geen daarvan heeft deze verdrongen. Eén gevolg ontgaat je gemakkelijk. Als elk decaanuur de tussenpoos van veertig minuten tussen twee opkomsten was, besloegen de twaalf uren van de sterrenklok maar ongeveer acht uur kloktijd, de donkere kern van de nacht. Het idee van twaalf uren die samen de hele nacht van zonsondergang tot zonsopgang vullen, hoort bij een later stadium, toen waterklokken en het seizoensuur het van de sterren overnamen.
Uren die meeademen met de seizoenen
Omdat twaalf uren altijd de nacht vulden, had het uur geen vaste lengte. Een lange winternacht gaf lange uren, een korte zomernacht korte. Op de breedte van Thebe is het verschil merkbaar, zoals de benaderende getallen hieronder voor de tijd van zonsondergang tot zonsopgang laten zien.
| Seizoen in Thebe | Lengte van de nacht | Eén nachtuur |
|---|---|---|
| Winterzonnewende | ongeveer 13 u 40 min | ongeveer 68 min |
| Equinoxen | ongeveer 12 u | ongeveer 60 min |
| Zomerzonnewende | ongeveer 10 u 20 min | ongeveer 52 min |
Verder naar het noorden wordt het verschil groter. In Rome of Athene duurt een nachtuur in de winter naar moderne maatstaf ruim langer dan een uur. Deze seizoensuren, ook temporale of ongelijke uren genoemd, waren rond de antieke Middellandse Zee de gewone manier om de tijd aan te geven. Het Europa van de kloosters hield ze aan in zijn getijden, en ze maakten pas plaats voor gelijke uren nadat mechanische klokken met een vaste slag zich in de veertiende en vijftiende eeuw over de Europese steden hadden verspreid.
De uren van het daglicht
Met sterren meet je de dag niet, dus namen de Egyptenaren hun toevlucht tot schaduwen. De oudste bewaarde schaduwklokken dateren uit het Nieuwe Rijk, waaronder een L-vormig type waarbij een verhoogde dwarslat zijn schaduw laat vallen langs een gemarkeerde staaf, die 's ochtends naar het oosten en 's middags naar het westen werd gedraaid. Een invloedrijke reconstructie, die van Parker, houdt het erop dat de dag oorspronkelijk werd verdeeld in tien uren vol daglicht plus één uur ochtendschemering en één uur avondschemering, twaalf in totaal, gelijk aan de twaalf van de nacht. Wat de vroegste indeling ook was, uiterlijk in het Nieuwe Rijk hadden de Egyptische dag en nacht elk twaalf uren, en de volledige cyclus vierentwintig.
Het uur meten met water
Sterren waarnemen lukt alleen in heldere nachten, en de Egyptenaren bouwden ook waterklokken. De grafinscriptie van een ambtenaar genaamd Amenemhat, uit de vroege 18e dynastie, beweert dat hij voor koning Amenhotep I een waterklok bedacht die rekening hield met de wisselende lengte van de nacht door het jaar heen. Het oudste grotendeels volledige exemplaar werd onder Amenhotep III in Karnak gemaakt, rond 1380 v.Chr. Het is een stenen vat, bovenaan breder dan onderaan, met een kleine uitloop bij de bodem. Terwijl het water wegliep, zakte het peil langs een reeks merktekens op de binnenwand. Er zijn twaalf kolommen merktekens, één voor elke maand, omdat de lengte van een nachtuur door het jaar heen veranderde. Op de buitenkant zijn de decanen, de planeten en de noordelijke sterrenbeelden uitgehakt, zodat het instrument op zijn oppervlak de hemel droeg die het moest vervangen.
De mannen die de uren bijhielden
Tempels hadden voor hun nachtelijke rituelen nauwkeurige uren nodig, en ze namen priesters in dienst om die te leveren. Een Egyptische titel, meestal vertaald als "hij die in het uur is", hoort bij deze uurbewakers, die de sterren in het oog hielden, de waterklokken raadpleegden en elk uur afkondigden. Een beeldinscriptie van de vroeg-Ptolemaeïsche priester Harkhebi beschrijft hem als een waarnemer van de hemel die de op- en ondergangen van de sterren kende, een van de weinige persoonlijke verslagen van dit werk. Griekse schrijvers noemden zo'n priester een horoskopos, een uurwachter. Clemens van Alexandrië beschrijft rond 200 n.Chr. een tempelprocessie waarin de horoskopos een uurwerk en een palmtak draagt en de boeken van Hermes over de sterren moet kennen.
De nacht als reis
De Egyptische religie gaf de twaalf uren een tweede betekenis. In de koningsgraven van het Nieuwe Rijk verdeelt het Boek van wat in de Onderwereld is, bekend als het Amdoeat, de nacht in twaalf uren, elk een gebied van de onderwereld waar de zonnegod in zijn bark doorheen reist. Hij ontmoet de doden, doorstaat gevaren en staat in het zevende uur tegenover de slang Apophis. Aan het einde van het twaalfde uur wordt hij bij dageraad herboren als de scarabee Chepri. Het oudste volledige Amdoeat staat in het graf van Thoetmosis III. Het Poortenboek, voor het eerst aangetroffen in het graf van Horemheb, verdeelt dezelfde reis in twaalf uren die door bewaakte poorten van elkaar gescheiden zijn. Elk uur heeft zijn godin, vaak afgebeeld met een ster op het hoofd, die de bark door haar deel van het donker leidt. Het astronomische uur van de kistdeksels en het religieuze uur van de koningsgraven zijn dezelfde twaalf delen, van twee kanten bekeken.
Riten per uur
In de Ptolemaeïsche tempels van Dendera, Edfu en Philae ordende het uur niet alleen de mythe maar ook het ritueel. De uurwaken van de Osirismysteriën, in 1910 door Hermann Junker gepubliceerd, schrijven voor elk uur van de dag en van de nacht een eigen reeks spreuken en offers voor, zodat priesters alle vierentwintig uren over de dode god waakten. Nauwkeurige uren waren een rituele noodzaak, wat mede verklaart waarom er zoveel werd geïnvesteerd in waterklokken en geschoolde waarnemers.
Seizoensuren in de Romeinse wereld
De Grieken en Romeinen namen de verdeling in twaalf en twaalf over in haar seizoensvorm. Plinius de Oudere meldt dat de eerste openbare zonnewijzer van Rome in 263 v.Chr. uit Catania op Sicilië werd meegebracht en bijna een eeuw lang de verkeerde uren aangaf, omdat hij voor een andere breedtegraad was ontworpen. Romeinse uren werden vanaf zonsopgang geteld, zodat het zesde uur van de dag in elk seizoen het middaguur was; de Spaanse siësta dankt haar naam aan die sexta hora. Ingenieurs in Alexandrië, te beginnen met Ktesibios in de derde eeuw v.Chr., bouwden waterklokken met verstelbare schalen, zodat de waterstroom uren kon volgen die door het jaar heen van lengte veranderden, en Vitruvius beschrijft zulke toestellen in zijn boek over de bouwkunst. De vroegchristelijke kerk en de kloosters hielden dezelfde telling aan: de getijden priem, terts, sext en noon zijn genoemd naar het eerste, derde, zesde en negende uur van de seizoensdag. De Egyptische indeling in twaalf was de gemeenschappelijke tijd van de Middellandse Zee geworden, nog altijd in haar flexibele vorm.
Gelijke uren in Alexandrië
Griekse astronomen namen de Egyptische telling van vierentwintig over, maar konden niet rekenen met uren die van lengte veranderden. Ze definieerden het equinoctiale uur, een vierentwintigste van een volle dag en nacht, dat alleen bij de equinoxen even lang is als het seizoensuur. Hipparchus besluit in de tweede eeuw v.Chr. zijn commentaar op Aratus en Eudoxus met lijsten van sterren die elk equinoctiaal uur van de nacht markeren, een Griekse afstammeling van de decaanklokken. Ptolemaeus gebruikte in de hele Almagest equinoctiale uren en legde uit hoe je ze naar seizoensuren omrekent. Astronomen werkten voortaan met gelijke uren, terwijl het gewone leven nog vijftien eeuwen aan de seizoensuren vasthield.
Zestig minuten uit Babylon
De onderverdelingen binnen het uur zijn Babylonisch. Mesopotamische astronomen rekenden zestigtallig en verdeelden de dag in twaalf dubbeluren, elk van dertig tijdgraden van ongeveer vier minuten. Griekse astronomen namen het zestigtallige stelsel over voor al hun breuken, en toen ze het Egyptische uur opdeelden, deelden ze het in zestig delen, en die weer in zestig. Het moderne uur van zestig minuten en zestig seconden is dus een mengvorm: een Egyptische telling van vierentwintig, een Griekse beslissing om elk uur even lang te maken, en een Babylonisch schema om het onder te verdelen.
Van uurwachter tot ascendant
Ook in de astrologie liet het uur een spoor na. In Hellenistische horoscopen heet het punt van de dierenriem dat bij de geboorte aan de oostelijke horizon opkomt de horoskopos, de uurwachter, hetzelfde woord als voor de tempelpriester. De opkomende graad bepaalt het eerste huis en verankert de rest van de horoscoop. Veel historici zien een lijn van de Egyptische gewoonte om het uur te bepalen aan de decaan die in het oosten opkomt naar de Griekse nadruk op het opkomende teken, en de Hellenistische decanen, drie per teken, behielden in sommige lijsten hun Egyptische namen. De moderne ascendant is in deze lezing het oudste overblijfsel van de Egyptische nachtklok binnen de astrologie.
Verder lezen
Voor de sterrentabellen die de nacht voor het eerst indeelden, zie de diagonale sterrentabellen. Voor de Ramessidische klokken die de uren markeerden met sterren die de meridiaan passeerden, zie de Ramessidische sterrenklokken, en voor de latere rol van de decanen als gezichten van de dierenriemtekens de gezichten van de astrologie. De geschiedenis van de decanen en de uren maakt deel uit van het compendium van Tarot Academy in tweeënvijftig talen.
Veelgestelde vragen
Waarom heeft de dag 24 uur?
Omdat de Egyptenaren de nacht verdeelden in twaalf uren, elk gemarkeerd door een opkomende decaan, en de dag in twaalf uren, gemeten met schaduwklokken. Griekse astronomen in Alexandrië hielden het totaal van vierentwintig aan en maakten de uren gelijk om ermee te kunnen rekenen. Het getal vierentwintig is Egyptisch; de gelijke lengte is Grieks; de minuten en seconden zijn Babylonisch.
Waarom telden de Egyptenaren twaalf nachturen?
In een volle nacht van twaalf uur komen ongeveer achttien decanen op, maar het decanensysteem was gekoppeld aan de opkomst van Sirius midden in de zomer, wanneer de nachten kort zijn en de schemering lang. Neugebauer en Parker betoogden dat in dat seizoen maar ongeveer twaalf decaanopkomsten in echte duisternis vielen, en dat getal werd de norm. Het is de meest aanvaarde verklaring.
Waren Egyptische uren allemaal even lang?
Nee. De nacht had altijd twaalf uren, dus hun lengte volgde de lengte van de nacht. In Thebe duurde een nachtuur bij de winterzonnewende ongeveer achtenzestig minuten en bij de zomerzonnewende ongeveer tweeënvijftig. Deze seizoensuren bleven in het dagelijks leven normaal tot mechanische klokken met gelijke uren zich in het laatmiddeleeuwse Europa verbreidden.
Hoe bepaalden de Egyptenaren 's nachts de tijd?
Door de decanen te zien opkomen, en vanaf het Nieuwe Rijk ook met waterklokken: stenen vaten die in een gelijkmatig tempo leegliepen langs merktekens op de binnenwand. De waterklok uit Karnak, gemaakt onder Amenhotep III, heeft voor elke maand een eigen schaalverdeling. Tempelpriesters die tot taak hadden de uren bij te houden, gebruikten beide.
Wat is de oudste waterklok?
De oudste grotendeels volledige is de clepsydra van Karnak, rond 1380 v.Chr. gemaakt onder Amenhotep III en nu in het Egyptisch Museum in Caïro. Een oudere grafinscriptie van een ambtenaar genaamd Amenemhat beweert dat hij een waterklok voor Amenhotep I maakte, maar dat toestel is niet bewaard.
Hoe werden de uren overdag gemeten?
Met schaduwklokken, waarvan de oudste bewaarde exemplaren uit het Nieuwe Rijk dateren. Bij een gangbaar type liet een verhoogde dwarslat zijn schaduw vallen langs een gemarkeerde staaf die 's ochtends naar het oosten en 's middags naar het westen werd gedraaid. Parker stelde voor dat de dag eerst werd geteld als tien uren plus twee schemeruren.
Wat zijn de twaalf uren in het Amdoeat?
Het Amdoeat, een koninklijk funerair boek uit het Nieuwe Rijk, verdeelt de nacht in twaalf uren, elk een gebied van de onderwereld waar de zonnegod doorheen vaart voordat hij bij dageraad herboren wordt. Elk uur heeft eigen goden, gevaren en een godin die erover waakt. Het Poortenboek verdeelt dezelfde reis in twaalf uren die door poorten van elkaar gescheiden zijn.
Wie heeft de gelijke uren bedacht?
Griekse astronomen uit de Hellenistische tijd. Hipparchus gebruikte in de tweede eeuw v.Chr. equinoctiale uren, elk een vierentwintigste van een volle dag, en Ptolemaeus rekende er in de hele Almagest mee. Babylonische astronomen maten de tijd al in gelijke eenheden, maar hun dag had twaalf dubbeluren, dus het gelijke uur van vierentwintig per dag is een Griekse constructie op een Egyptische telling.
Waar komen minuten en seconden vandaan?
Uit het Babylonische zestigtallige rekenen. Griekse astronomen gebruikten zestigsten voor elke soort breuk, dus toen ze het uur opdeelden, deelden ze het in zestig delen en elk daarvan weer in zestig. Het uur zelf is van Egyptische oorsprong; de onderverdelingen volgen het Babylonische getalstelsel.
Wat heeft de ascendant met de Egyptische uren te maken?
Het Griekse woord voor de ascendant, horoskopos, betekent uurwachter, dezelfde titel als die van de Egyptische tempelpriesters die de uren bijhielden. In Egypte werd het uur afgelezen aan de decaan die in het oosten opkwam; in de Hellenistische astrologie verankert de opkomende graad van de dierenriem de geboortehoroscoop. Veel historici beschouwen de ascendant als een erfenis van die Egyptische gewoonte.
Laatste Berichten
Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.