Από πού προέρχεται η ώρα

Οι δώδεκα ώρες της νύχτας

Οι Αιγύπτιοι μετρούσαν τη νύχτα με τους δεκανούς που ανέτελλαν στη διάρκειά της, και κατά τον υπολογισμό που καθιέρωσαν δώδεκα από αυτούς σημάδευαν τις ώρες του σκοταδιού. Έδωσαν και στην ημέρα δώδεκα ώρες, μετρημένες με τις σκιές. Οι ώρες αυτές μάκραιναν και κόνταιναν με τις εποχές, ώσπου οι Έλληνες αστρονόμοι της Αλεξάνδρειας τις όρισαν ίσες. Το εικοσιτετράωρο κάθε ρολογιού είναι η αιγυπτιακή μέτρηση σε ελληνική μορφή, χωρισμένη σε λεπτά κατά το βαβυλωνιακό πρότυπο.

ώρες της νύχτας
12
ώρες της ημέρας
12
λεπτά ανά νυχτερινή ώρα στη Θήβα
52–68

Πώς χωρίστηκε η νύχτα

Οι κάρτες ακολουθούν την ώρα από την αστρονομική της αφετηρία στους δεκανούς, μέσα από τα ρολόγια που τη μετρούσαν και τα θρησκευτικά κείμενα που έδωσαν σε κάθε ώρα ένα νόημα, ως τις ελληνικές και βαβυλωνιακές αλλαγές που γέννησαν τη σύγχρονη ώρα.

✨

Δώδεκα δεκανοί, δώδεκα ώρες

η αφετηρία από το 2100 π.Χ. περίπου και εξής

Οι διαγώνιοι αστρικοί πίνακες στα καπάκια φερέτρων του Μέσου Βασιλείου απαριθμούν δώδεκα δεκανούς για κάθε νύχτα, έναν ανά ώρα. Η νυχτερινή ώρα ξεκίνησε ως αστρονομική μονάδα: το διάστημα ανάμεσα σε ένα άστρο-δείκτη και στο επόμενο, όπως διαβαζόταν στον ανατολικό ορίζοντα.

🧮

Γιατί δώδεκα και όχι δεκαοκτώ

η αριθμητική μια σύγχρονη εξήγηση

Σε μια πλήρη νύχτα δώδεκα ωρών ανατέλλουν περίπου δεκαοκτώ δεκανοί. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ εξήγησαν τον αριθμό δώδεκα με το λυκόφως: γύρω από την καλοκαιρινή επιτολή του Σείριου, όταν οι νύχτες είναι οι πιο σύντομες, μόνο περίπου δώδεκα ανατολές δεκανών πέφτουν σε πραγματικό σκοτάδι.

⏳

Ώρες που μακραίνουν και κονταίνουν

η διάρκεια σε χρήση επί χιλιετίες

Δώδεκα ώρες γέμιζαν πάντα τη νύχτα, όποια κι αν ήταν η διάρκειά της. Στη Θήβα μια νυχτερινή ώρα έφτανε περίπου τα εξήντα οκτώ λεπτά τον χειμώνα και τα πενήντα δύο το καλοκαίρι. Αυτές οι εποχικές ή καιρικές ώρες έμειναν σε καθημερινή χρήση στην Ευρώπη ώσπου διαδόθηκαν τα μηχανικά ρολόγια.

☀️

Οι ώρες της ημέρας

το άλλο μισό ρολόγια σκιάς του Νέου Βασιλείου

Το φως της ημέρας μετριόταν με τις σκιές. Τα αρχαιότερα σωζόμενα αιγυπτιακά ρολόγια σκιάς χρονολογούνται στο Νέο Βασίλειο, και μια ανασύνθεση υποστηρίζει ότι η ημέρα μετρήθηκε αρχικά ως δέκα ώρες συν δύο ώρες λυκόφωτος, ώστε να αντιστοιχεί στις δώδεκα της νύχτας.

💧

Κλεψύδρες

Καρνάκ περ. 1500–1350 π.Χ.

Ένα πέτρινο δοχείο με μια μικρή οπή κοντά στη βάση άφηνε το νερό να τρέχει έξω με σταθερό ρυθμό. Το καλύτερο σωζόμενο δείγμα, από το Καρνάκ επί Αμενχοτέπ Γ΄, έχει στο εσωτερικό μια κλίμακα για κάθε μήνα, επειδή οι νυχτερινές ώρες άλλαζαν διάρκεια, και δεκανούς στο εξωτερικό.

👁️

Οι παρατηρητές της ώρας

οι ναοί από το Νέο Βασίλειο ως τη ρωμαϊκή εποχή

Στους ναούς υπηρετούσαν ιερείς με τίτλο που σημαίνει «αυτός που βρίσκεται μέσα στην ώρα». Παρατηρούσαν τα άστρα και ανήγγελλαν τις ώρες για τις νυχτερινές τελετές. Οι Έλληνες συγγραφείς ονόμαζαν έναν τέτοιο ιερέα ωροσκόπο, παρατηρητή της ώρας, λέξη με την οποία η αστρολογία ονόμασε αργότερα το ανατέλλον σημείο του ωροσκοπίου.

🚣

Οι δώδεκα ώρες του Αμντουάτ

η Κοιλάδα των Βασιλέων Νέο Βασίλειο

Το Βιβλίο του Τι Υπάρχει στον Κάτω Κόσμο χωρίζει το νυχτερινό ταξίδι του θεού-ήλιου σε δώδεκα ώρες, καθεμία μια περιοχή του κάτω κόσμου με τις δικές της πύλες, τους θεούς και τους κινδύνους της. Στο τέλος της δωδέκατης ώρας ο ήλιος ξαναγεννιέται την αυγή. Το αρχαιότερο πλήρες αντίγραφο βρίσκεται στον τάφο του Θουτμώση Γ΄.

⭐

Οι θεές των ωρών

τάφοι και ναοί από το Νέο Βασίλειο και εξής

Κάθε ώρα της νύχτας είχε μια θεά, που συχνά απεικονίζεται με ένα άστρο στο κεφάλι και οδηγούσε τη βάρκα του ήλιου μέσα από το δικό της κομμάτι σκοταδιού. Το Αμντουάτ και το Βιβλίο των Πυλών τις κατονομάζουν, και εμφανίζονται σε τάφους και σε τοίχους ναών.

🕯️

Τελετές ώρα προς ώρα

πτολεμαϊκοί ναοί Ντέντερα, Έντφου, Φιλές

Στις τελετές του Όσιρι στους πτολεμαϊκούς ναούς, οι ιερείς αγρυπνούσαν σε κάθε ώρα της ημέρας και της νύχτας, με ξεχωριστή σειρά ξορκιών και προσφορών για την καθεμία. Η ώρα εδώ είναι μονάδα τελετουργίας όσο και μονάδα χρόνου.

📐

Ίσες ώρες στην Αλεξάνδρεια

Αλεξάνδρεια & Ρόδος 2ος αιώνας π.Χ.

Οι Έλληνες αστρονόμοι χρειάζονταν μονάδες που δεν άλλαζαν με τις εποχές. Ο Ίππαρχος χρησιμοποίησε ισημερινές ώρες, καθεμία το ένα εικοστό τέταρτο ενός πλήρους ημερονυκτίου, και ο Πτολεμαίος έκανε τους υπολογισμούς του με αυτές. Ο αιγυπτιακός αριθμός είκοσι τέσσερα επέζησε· η μεταβλητή διάρκεια όχι.

🔢

Λεπτά από τη Βαβυλώνα

Μεσοποταμία το εξηκονταδικό στρώμα

Τα εξήντα λεπτά της ώρας και τα εξήντα δευτερόλεπτα του λεπτού προέρχονται από τη βαβυλωνιακή αριθμητική με βάση το εξήντα, που οι Έλληνες αστρονόμοι χρησιμοποιούσαν για όλα τα κλάσματα. Οι μονάδες χρόνου της ίδιας της Βαβυλώνας ήταν διαφορετικές, δώδεκα διπλές ώρες την ημέρα, οπότε η σύγχρονη ώρα συνδυάζει αιγυπτιακά και βαβυλωνιακά μέρη.

🌅

Από τον δείκτη της ώρας στον ωροσκόπο

ελληνιστική Αίγυπτος από τον 2ο αιώνα π.Χ. και εξής

Ένας δεκανός που ανέτελλε σημάδευε την ώρα, και η ελληνική λέξη για το ανατέλλον σημείο του ζωδιακού, ωροσκόπος, σημαίνει «αυτός που παρατηρεί την ώρα». Πολλοί ιστορικοί βλέπουν στον ωροσκόπο του γενέθλιου χάρτη έναν απόγονο της αιγυπτιακής πρακτικής να διαβάζει κανείς την ώρα από ό,τι ανατέλλει στα ανατολικά.

Φύλακες των ωρών και ιστορικοί

Αιγύπτιοι αξιωματούχοι και ιερείς που μετρούσαν και ανήγγελλαν τις ώρες, οι Έλληνες αστρονόμοι που τις έκαναν ίσες και οι σύγχρονοι μελετητές που ακολούθησαν την ώρα πίσω ως τον Νείλο.

Αμενεμχάτ

ακμή περ. 1500 π.Χ. Θήβα

Αξιωματούχος της πρώιμης 18ης Δυναστείας, του οποίου η επιγραφή στον τάφο ισχυρίζεται ότι επινόησε για τον βασιλιά Αμενχοτέπ Α΄ μια κλεψύδρα προσαρμοσμένη στη μεταβαλλόμενη διάρκεια της νύχτας μέσα στο έτος, η αρχαιότερη γραπτή μαρτυρία για τέτοια συσκευή.

Αμενχοτέπ Γ΄

βασίλευσε περ. 1390–1352 π.Χ. Θήβα

Ο βασιλιάς στο όνομα του οποίου κατασκευάστηκε η κλεψύδρα του Καρνάκ, η αρχαιότερη κλεψύδρα που σώζεται σχεδόν ακέραιη, με κλίμακες μηνών στο εσωτερικό και δεκανούς, πλανήτες και βόρειους αστερισμούς σκαλισμένους στο εξωτερικό.

Χαρχέμπι

πρώιμη πτολεμαϊκή εποχή Κάτω Αίγυπτος

Ιερέας του οποίου η επιγραφή στο άγαλμά του τον περιγράφει ως παρατηρητή του ουρανού που γνώριζε τις ανατολές και τις δύσεις των άστρων και τις ανήγγελλε, ένα σπάνιο αυτοπορτρέτο Αιγύπτιου ιερέα-αστρονόμου στη δουλειά του.

Ίππαρχος

περ. 190–120 π.Χ. Ρόδος

Αστρονόμος του οποίου το υπόμνημα στον Άρατο και τον Εύδοξο απαριθμεί άστρα που σημαδεύουν κάθε ισημερινή ώρα της νύχτας. Η χρήση των ίσων ωρών από αυτόν δείχνει πώς ο αιγυπτιακός αριθμός είκοσι τέσσερα έγινε μονάδα υπολογισμού.

Κλαύδιος Πτολεμαίος

περ. 100–170 μ.Χ. Αλεξάνδρεια

Σε όλη την «Αλμαγέστη» δούλεψε με ισημερινές ώρες χωρισμένες εξηκονταδικά, εξηγώντας παράλληλα πώς μετατρέπονται στις εποχικές ώρες της καθημερινής ζωής: τα δύο συστήματα το ένα δίπλα στο άλλο.

Κλήμης ο Αλεξανδρεύς

περ. 150–215 μ.Χ. Αλεξάνδρεια

Χριστιανός συγγραφέας που περιγράφει μια πομπή αιγυπτιακού ναού στην οποία ο ωροσκόπος κρατά ένα ωρολόγιο και έναν φοίνικα, εμβλήματα της αστρολογίας, και οφείλει να γνωρίζει τα βιβλία του Ερμή για τα άστρα.

Λούντβιχ Μπόρχαρντ

1863–1938 Γερμανία & Αίγυπτος

Αιγυπτιολόγος του οποίου το «Die altägyptische Zeitmessung» (1920) συγκέντρωσε τις κλεψύδρες, τα ρολόγια σκιάς και τα όργανα σκόπευσης της Αιγύπτου στην πρώτη συστηματική μελέτη για το πώς μετρούσαν οι Αιγύπτιοι τις ώρες.

Χέρμαν Γιούνκερ

1877–1962 Αυστρία & Αίγυπτος

Αιγυπτιολόγος που δημοσίευσε το 1910 τις ωριαίες αγρυπνίες των μυστηρίων του Όσιρι από τους πτολεμαϊκούς ναούς, τα τελετουργικά κείμενα που ορίζουν ξεχωριστή τελετή για κάθε ώρα της ημέρας και της νύχτας.

Έρικ Χόρνουνγκ

1933–2022 Γερμανία & Ελβετία

Αιγυπτιολόγος του οποίου οι εκδόσεις και οι μεταφράσεις του Αμντουάτ και του Βιβλίου των Πυλών έκαναν προσιτές τις δώδεκα ώρες του νυχτερινού ταξιδιού του ήλιου ως κείμενα με δική τους δομή και λογική.

Γκέρχαρντ Ντορν-φαν Ρόσουμ

δραστηριότητα από τη δεκαετία του 1980 Γερμανία

Ιστορικός του οποίου η «Ιστορία της ώρας» παρακολουθεί πώς η Ευρώπη πέρασε από τις εποχικές ώρες που κληρονόμησε από την αρχαιότητα στις ίσες ώρες των μηχανικών ρολογιών του ύστερου Μεσαίωνα.

Από πού ήρθε το δώδεκα

Η αιγυπτιακή νυχτερινή ώρα ξεκίνησε ως ένα κομμάτι ουρανού. Στα καπάκια φερέτρων του Μέσου Βασιλείου, γύρω στο 2100 π.Χ., οι διαγώνιοι αστρικοί πίνακες απαριθμούν δώδεκα δεκανούς για κάθε δεκαήμερη εβδομάδα του έτους, και κάθε δεκανός σημαδεύει μία ώρα της νύχτας. Σε αυτό το σύστημα ώρα ήταν το διάστημα ανάμεσα στην εμφάνιση ενός άστρου-δείκτη και του επόμενου. Κανείς δεν διάλεξε το δώδεκα ως στρογγυλό αριθμό για να προσαρμόσει έπειτα τα άστρα σε αυτόν· ο αριθμός προέκυψε από το πόσοι δεκανοί χρησιμοποιήθηκαν για να γεμίσει η νύχτα. Παγιώθηκε, και μόλις παγιώθηκε επέζησε των ίδιων των ρολογιών των δεκανών, περνώντας στην ελληνική αστρονομία και από εκεί σε κάθε ρολόι τοίχου και χεριού που χρησιμοποιείται σήμερα.

Γιατί δώδεκα και όχι δεκαοκτώ

Ο ουρανός κάνει μία περιστροφή την ημέρα, οπότε τριάντα έξι δεκανοί κατανεμημένοι γύρω του ανατέλλουν με διαφορά περίπου σαράντα λεπτών, και σε μια πλήρη νύχτα δώδεκα ωρών ανεβαίνουν περίπου δεκαοκτώ. Οι Αιγύπτιοι μετρούσαν δώδεκα. Η εξήγηση που πρότειναν οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ, και που είναι ευρέως αποδεκτή, στηρίζεται στο λυκόφως. Το σύστημα των δεκανών ήταν δεμένο με την ηλιακή επιτολή του Σείριου, που έπεφτε στην καρδιά του καλοκαιριού, όταν οι νύχτες είναι οι πιο σύντομες. Αν αφαιρέσει κανείς το μακρύ καλοκαιρινό λυκόφως, όταν τα άστρα κοντά στον ορίζοντα διακρίνονται δύσκολα, οι ώρες του πραγματικού σκοταδιού χωρούν περίπου δώδεκα ανατολές δεκανών. Ο αριθμός που ορίστηκε σε εκείνη την εποχή έγινε στη συνέχεια το πρότυπο για όλο το έτος. Έχουν προταθεί και άλλες εξηγήσεις, καμία όμως δεν έχει εκτοπίσει αυτή. Μια συνέπειά της περνά εύκολα απαρατήρητη. Αν κάθε ώρα των δεκανών ήταν το διάστημα των σαράντα λεπτών ανάμεσα σε δύο ανατολές, οι δώδεκα ώρες του αστρικού ρολογιού κάλυπταν μόνο περίπου οκτώ ώρες του ρολογιού μας, τον σκοτεινό πυρήνα της νύχτας. Η ιδέα δώδεκα ωρών που μαζί γεμίζουν ολόκληρη τη νύχτα, από τη δύση ως την ανατολή του ήλιου, ανήκει σε ένα μεταγενέστερο στάδιο, όταν τη θέση των άστρων πήραν οι κλεψύδρες και η εποχική ώρα.

Ώρες που αναπνέουν με τις εποχές

Επειδή δώδεκα ώρες γέμιζαν πάντα τη νύχτα, η ώρα δεν είχε σταθερή διάρκεια. Μια μεγάλη χειμωνιάτικη νύχτα έδινε μεγάλες ώρες και μια σύντομη καλοκαιρινή νύχτα σύντομες. Στο γεωγραφικό πλάτος της Θήβας η διαφορά είναι αισθητή, όπως δείχνουν οι κατά προσέγγιση αριθμοί παρακάτω για το διάστημα από τη δύση ως την ανατολή του ήλιου.

Εποχή στη Θήβα Διάρκεια της νύχτας Μία νυχτερινή ώρα
Χειμερινό ηλιοστάσιο περίπου 13 ώρες 40 λεπτά περίπου 68 λεπτά
Ισημερίες περίπου 12 ώρες περίπου 60 λεπτά
Θερινό ηλιοστάσιο περίπου 10 ώρες 20 λεπτά περίπου 52 λεπτά

Πιο βόρεια η διακύμανση μεγαλώνει. Στη Ρώμη ή στην Αθήνα μια χειμωνιάτικη νυχτερινή ώρα ξεπερνά αρκετά τη μία ώρα με τη σημερινή μέτρηση. Αυτές οι εποχικές ώρες, που ονομάζονται επίσης καιρικές ή άνισες, ήταν ο συνηθισμένος τρόπος μέτρησης του χρόνου σε όλη την αρχαία Μεσόγειο. Η μοναστική Ευρώπη τις διατήρησε στις κανονικές ώρες της προσευχής, και υποχώρησαν μπροστά στις ίσες ώρες μόνο αφού τα μηχανικά ρολόγια με σταθερό χτύπο διαδόθηκαν στις ευρωπαϊκές πόλεις τον δέκατο τέταρτο και τον δέκατο πέμπτο αιώνα.

Οι ώρες του φωτός

Τα άστρα δεν μπορούν να μετρήσουν την ημέρα, γι' αυτό οι Αιγύπτιοι στράφηκαν στις σκιές. Τα αρχαιότερα σωζόμενα ρολόγια σκιάς χρονολογούνται στο Νέο Βασίλειο, ανάμεσά τους ένας τύπος σε σχήμα Γ, στον οποίο μια υπερυψωμένη εγκάρσια ράβδος ρίχνει τη σκιά της κατά μήκος μιας βαθμολογημένης ράβδου, στραμμένης προς την ανατολή το πρωί και προς τη δύση το απόγευμα. Μια ανασύνθεση με μεγάλη επιρροή, του Πάρκερ, υποστηρίζει ότι η ημέρα χωριζόταν αρχικά σε δέκα ώρες πλήρους φωτός συν μία ώρα πρωινού και μία ώρα βραδινού λυκόφωτος, δώδεκα συνολικά, ώστε να αντιστοιχεί στις δώδεκα της νύχτας. Όποια κι αν ήταν η αρχικότερη διάταξη, ως το Νέο Βασίλειο η αιγυπτιακή ημέρα και η νύχτα είχαν η καθεμία δώδεκα ώρες, και ο πλήρης κύκλος είχε είκοσι τέσσερις.

Η μέτρηση της ώρας με νερό

Η παρατήρηση των άστρων λειτουργεί μόνο τις καθαρές νύχτες, και οι Αιγύπτιοι κατασκεύασαν επίσης κλεψύδρες. Η επιγραφή στον τάφο ενός αξιωματούχου ονόματι Αμενεμχάτ, από την πρώιμη 18η Δυναστεία, ισχυρίζεται ότι επινόησε για τον βασιλιά Αμενχοτέπ Α΄ μια κλεψύδρα που λάμβανε υπόψη τη μεταβαλλόμενη διάρκεια της νύχτας μέσα στο έτος. Το αρχαιότερο δείγμα που σώζεται σχεδόν ακέραιο κατασκευάστηκε στο Καρνάκ επί Αμενχοτέπ Γ΄, γύρω στο 1380 π.Χ. Είναι ένα πέτρινο δοχείο, φαρδύτερο στην κορυφή απ' ό,τι στη βάση, με μια μικρή εκροή κοντά στον πάτο. Καθώς το νερό έτρεχε έξω, η στάθμη του κατέβαινε περνώντας από μια σειρά σημαδιών στο εσωτερικό τοίχωμα. Υπάρχουν δώδεκα στήλες σημαδιών, μία για κάθε μήνα, επειδή η διάρκεια της νυχτερινής ώρας άλλαζε μέσα στο έτος. Το εξωτερικό είναι σκαλισμένο με τους δεκανούς, τους πλανήτες και τους βόρειους αστερισμούς, έτσι ώστε το όργανο είχε πάνω στην επιφάνειά του τον ουρανό που κατασκευάστηκε για να αντικαταστήσει.

Οι άνθρωποι που φύλαγαν τις ώρες

Οι ναοί χρειάζονταν ακριβείς ώρες για τις νυχτερινές τελετές, και γι' αυτό υπηρετούσαν σε αυτούς ιερείς που τις παρείχαν. Ένας αιγυπτιακός τίτλος, που συνήθως μεταφράζεται «αυτός που βρίσκεται μέσα στην ώρα», ανήκει σε αυτούς τους φύλακες των ωρών, που παρατηρούσαν τα άστρα, συμβουλεύονταν τις κλεψύδρες και ανήγγελλαν κάθε ώρα. Μια επιγραφή σε άγαλμα του ιερέα Χαρχέμπι, από την πρώιμη πτολεμαϊκή εποχή, τον περιγράφει ως παρατηρητή του ουρανού που γνώριζε τις ανατολές και τις δύσεις των άστρων, μία από τις λίγες προσωπικές μαρτυρίες γι' αυτή τη δουλειά. Οι Έλληνες συγγραφείς ονόμαζαν έναν τέτοιο ιερέα ωροσκόπο, παρατηρητή της ώρας. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς, γράφοντας γύρω στο 200 μ.Χ., περιγράφει μια πομπή ναού στην οποία ο ωροσκόπος κρατά ένα ωρολόγιο και έναν φοίνικα και οφείλει να γνωρίζει τα βιβλία του Ερμή που αφορούν τα άστρα.

Η νύχτα ως ταξίδι

Η αιγυπτιακή θρησκεία έδωσε στις δώδεκα ώρες ένα δεύτερο νόημα. Στους βασιλικούς τάφους του Νέου Βασιλείου, το Βιβλίο του Τι Υπάρχει στον Κάτω Κόσμο, γνωστό ως Αμντουάτ, χωρίζει τη νύχτα σε δώδεκα ώρες, καθεμία μια περιοχή του κάτω κόσμου μέσα από την οποία ταξιδεύει ο θεός-ήλιος με τη βάρκα του. Συναντά τους νεκρούς, περνά κινδύνους και στην έβδομη ώρα αντιμετωπίζει το φίδι Άποφι. Στο τέλος της δωδέκατης ώρας ξαναγεννιέται την αυγή ως ο σκαραβαίος Χεπρί. Το αρχαιότερο πλήρες Αμντουάτ βρίσκεται στον τάφο του Θουτμώση Γ΄. Το Βιβλίο των Πυλών, που μαρτυρείται πρώτη φορά στον τάφο του Χορεμχέμπ, χωρίζει το ίδιο ταξίδι σε δώδεκα ώρες που τις χωρίζουν φυλασσόμενες πύλες. Κάθε ώρα έχει τη θεά της, που συχνά απεικονίζεται με ένα άστρο στο κεφάλι και οδηγεί τη βάρκα μέσα από το δικό της κομμάτι σκοταδιού. Η αστρονομική ώρα των καπακιών των φερέτρων και η θρησκευτική ώρα των βασιλικών τάφων είναι οι ίδιες δώδεκα υποδιαιρέσεις ιδωμένες από δύο πλευρές.

Τελετές ώρα προς ώρα

Στους πτολεμαϊκούς ναούς της Ντέντερα, του Έντφου και των Φιλών, η ώρα οργάνωνε την τελετουργία όσο και τον μύθο. Οι ωριαίες αγρυπνίες των μυστηρίων του Όσιρι, που δημοσίευσε ο Χέρμαν Γιούνκερ το 1910, ορίζουν ξεχωριστή σειρά ξορκιών και προσφορών για κάθε ώρα της ημέρας και της νύχτας, ώστε οι ιερείς να αγρυπνούν πάνω από τον νεκρό θεό σε όλες τις είκοσι τέσσερις. Οι ακριβείς ώρες ήταν τελετουργική αναγκαιότητα, κάτι που βοηθά να εξηγηθεί η επένδυση σε κλεψύδρες και σε εκπαιδευμένους παρατηρητές.

Εποχικές ώρες στον ρωμαϊκό κόσμο

Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν τη διαίρεση δώδεκα και δώδεκα στην εποχική της μορφή. Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει ότι το πρώτο δημόσιο ηλιακό ρολόι της Ρώμης μεταφέρθηκε από την Κατάνη της Σικελίας το 263 π.Χ. και έδειχνε λάθος ώρες για σχεδόν έναν αιώνα, επειδή είχε σχεδιαστεί για άλλο γεωγραφικό πλάτος. Οι ρωμαϊκές ώρες μετρούσαν από την ανατολή του ήλιου, οπότε η έκτη ώρα της ημέρας ήταν πάντα το μεσημέρι, όποια κι αν ήταν η εποχή· η ισπανική σιέστα παίρνει το όνομά της από εκείνη την sexta hora. Μηχανικοί στην Αλεξάνδρεια, αρχίζοντας από τον Κτησίβιο τον τρίτο αιώνα π.Χ., κατασκεύασαν κλεψύδρες με ρυθμιζόμενες κλίμακες, ώστε η ροή του νερού να ακολουθεί ώρες που άλλαζαν διάρκεια μέσα στο έτος, και ο Βιτρούβιος περιγράφει τέτοιες συσκευές στο βιβλίο του για την αρχιτεκτονική. Η πρώιμη χριστιανική και μοναστική πρακτική κράτησε τον ίδιο υπολογισμό: οι ακολουθίες της πρώτης, της τρίτης, της έκτης και της ένατης ώρας (prima, tertia, sexta, nona) πήραν το όνομά τους από τις αντίστοιχες ώρες της εποχικής ημέρας. Ο αιγυπτιακός αριθμός δώδεκα είχε γίνει ο κοινός χρόνος της Μεσογείου, ακόμη στην ευέλικτη μορφή του.

Ίσες ώρες στην Αλεξάνδρεια

Οι Έλληνες αστρονόμοι υιοθέτησαν τον αιγυπτιακό αριθμό είκοσι τέσσερα, αλλά δεν μπορούσαν να κάνουν υπολογισμούς με ώρες που άλλαζαν διάρκεια. Όρισαν την ισημερινή ώρα, το ένα εικοστό τέταρτο ενός πλήρους ημερονυκτίου, ίση με την εποχική ώρα μόνο στις ισημερίες. Ο Ίππαρχος, τον δεύτερο αιώνα π.Χ., κλείνει το υπόμνημά του στον Άρατο και τον Εύδοξο με καταλόγους άστρων που σημαδεύουν κάθε ισημερινή ώρα της νύχτας, έναν ελληνικό απόγονο των ρολογιών των δεκανών. Ο Πτολεμαίος χρησιμοποίησε ισημερινές ώρες σε όλη την «Αλμαγέστη» και εξήγησε πώς μετατρέπονται σε εποχικές. Από τότε οι αστρονόμοι δούλευαν με ίσες ώρες, ενώ η καθημερινή ζωή κράτησε τις εποχικές για άλλους δεκαπέντε αιώνες.

Εξήντα λεπτά από τη Βαβυλώνα

Οι υποδιαιρέσεις μέσα στην ώρα είναι βαβυλωνιακές. Οι αστρονόμοι της Μεσοποταμίας μετρούσαν με βάση το εξήντα και χώριζαν την ημέρα σε δώδεκα διπλές ώρες, καθεμία από τριάντα χρονικές μοίρες των περίπου τεσσάρων λεπτών. Οι Έλληνες αστρονόμοι υιοθέτησαν τη βάση εξήντα για όλα τα κλάσματά τους, και όταν χώρισαν την αιγυπτιακή ώρα, τη χώρισαν σε εξήντα μέρη, και αυτά ξανά σε εξήντα. Η σύγχρονη ώρα των εξήντα λεπτών και των εξήντα δευτερολέπτων είναι επομένως υβρίδιο: ένας αιγυπτιακός αριθμός είκοσι τέσσερα, μια ελληνική απόφαση να γίνει κάθε ώρα ίση και ένα βαβυλωνιακό σύστημα για την υποδιαίρεσή της.

Από τον παρατηρητή της ώρας στον ωροσκόπο

Η ώρα άφησε το σημάδι της και στην αστρολογία. Στα ελληνιστικά ωροσκόπια το σημείο του ζωδιακού που ανατέλλει στον ανατολικό ορίζοντα τη στιγμή της γέννησης ονομάζεται ωροσκόπος, «αυτός που παρατηρεί την ώρα», η ίδια λέξη που χρησιμοποιούνταν για τον ιερέα του ναού. Η ανατέλλουσα μοίρα ορίζει τον πρώτο οίκο και αποτελεί το σημείο εκκίνησης του υπόλοιπου χάρτη. Πολλοί ιστορικοί βλέπουν μια γραμμή από την αιγυπτιακή πρακτική να διαβάζει κανείς την ώρα από τον δεκανό που ανατέλλει στα ανατολικά ως την ελληνική έμφαση στο ανατέλλον ζώδιο, και οι ελληνιστικοί δεκανοί, τρεις σε κάθε ζώδιο, διατήρησαν σε ορισμένους καταλόγους τα αιγυπτιακά τους ονόματα. Ο σημερινός ωροσκόπος είναι, σύμφωνα με αυτή την άποψη, το αρχαιότερο κατάλοιπο του αιγυπτιακού νυχτερινού ρολογιού μέσα στην αστρολογία.

Πού να συνεχίσετε

Για τους αστρικούς πίνακες που χώρισαν πρώτοι τη νύχτα, δείτε τους διαγώνιους αστρικούς πίνακες. Για τα ραμεσσιδικά ρολόγια που σημάδευαν τις ώρες με άστρα που διέσχιζαν τον μεσημβρινό, δείτε τα ραμεσσιδικά αστρικά ρολόγια, και για τον μεταγενέστερο ρόλο των δεκανών ως πρόσωπα των ζωδίων, τα πρόσωπα της αστρολογίας. Η ιστορία των δεκανών και των ωρών αποτελεί μέρος της εγκυκλοπαίδειας της Tarot Academy σε πενήντα δύο γλώσσες.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί η ημέρα έχει 24 ώρες;

Επειδή οι Αιγύπτιοι χώρισαν τη νύχτα σε δώδεκα ώρες, που η καθεμία σημαδευόταν από έναν δεκανό που ανέτελλε, και την ημέρα σε δώδεκα ώρες μετρημένες με ρολόγια σκιάς. Οι Έλληνες αστρονόμοι της Αλεξάνδρειας κράτησαν το σύνολο των είκοσι τεσσάρων και έκαναν τις ώρες ίσες για τους υπολογισμούς. Ο αριθμός είκοσι τέσσερα είναι αιγυπτιακός· η ίση διάρκεια είναι ελληνική· τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα είναι βαβυλωνιακά.

Γιατί οι Αιγύπτιοι μετρούσαν δώδεκα νυχτερινές ώρες;

Σε μια πλήρη νύχτα δώδεκα ωρών ανατέλλουν περίπου δεκαοκτώ δεκανοί, όμως το σύστημα των δεκανών ήταν δεμένο με την καλοκαιρινή επιτολή του Σείριου, όταν οι νύχτες είναι σύντομες και το λυκόφως μακρύ. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ υποστήριξαν ότι εκείνη την εποχή μόνο περίπου δώδεκα ανατολές δεκανών έπεφταν σε πραγματικό σκοτάδι, και ο αριθμός έγινε το πρότυπο. Είναι η πιο ευρέως αποδεκτή εξήγηση.

Είχαν όλες οι αιγυπτιακές ώρες την ίδια διάρκεια;

Όχι. Η νύχτα είχε πάντα δώδεκα ώρες, οπότε η διάρκειά τους ακολουθούσε τη διάρκεια της νύχτας. Στη Θήβα μια νυχτερινή ώρα ήταν περίπου εξήντα οκτώ λεπτά στο χειμερινό ηλιοστάσιο και περίπου πενήντα δύο στο θερινό. Αυτές οι εποχικές ώρες έμειναν το σύνηθες στην καθημερινή ζωή ώσπου διαδόθηκαν στην Ευρώπη του ύστερου Μεσαίωνα τα μηχανικά ρολόγια με ίσες ώρες.

Πώς έλεγαν οι Αιγύπτιοι την ώρα τη νύχτα;

Παρατηρώντας τις ανατολές των δεκανών και, από το Νέο Βασίλειο, επίσης με κλεψύδρες: πέτρινα δοχεία που άδειαζαν με σταθερό ρυθμό, με τη στάθμη να περνά από σημάδια στο εσωτερικό τοίχωμα. Η κλεψύδρα του Καρνάκ, κατασκευασμένη επί Αμενχοτέπ Γ΄, έχει ξεχωριστή κλίμακα για κάθε μήνα. Οι ιερείς των ναών που είχαν ως έργο να φυλάνε τις ώρες χρησιμοποιούσαν και τα δύο.

Ποια είναι η αρχαιότερη κλεψύδρα;

Η αρχαιότερη που σώζεται σχεδόν ακέραιη είναι η κλεψύδρα του Καρνάκ που κατασκευάστηκε επί Αμενχοτέπ Γ΄, γύρω στο 1380 π.Χ., και βρίσκεται σήμερα στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου. Μια παλαιότερη επιγραφή τάφου ενός αξιωματούχου ονόματι Αμενεμχάτ ισχυρίζεται ότι κατασκεύασε κλεψύδρα για τον Αμενχοτέπ Α΄, αλλά εκείνη η συσκευή δεν σώζεται.

Πώς μετριούνταν οι ώρες της ημέρας;

Με ρολόγια σκιάς, τα αρχαιότερα σωζόμενα δείγματα των οποίων χρονολογούνται στο Νέο Βασίλειο. Σε έναν συνηθισμένο τύπο, μια υπερυψωμένη εγκάρσια ράβδος έριχνε τη σκιά της κατά μήκος μιας βαθμολογημένης ράβδου, που στρεφόταν προς την ανατολή το πρωί και προς τη δύση το απόγευμα. Ο Πάρκερ πρότεινε ότι η ημέρα μετρήθηκε αρχικά ως δέκα ώρες συν δύο ώρες λυκόφωτος.

Ποιες είναι οι δώδεκα ώρες του Αμντουάτ;

Το Αμντουάτ, ένα βασιλικό ταφικό βιβλίο του Νέου Βασιλείου, χωρίζει τη νύχτα σε δώδεκα ώρες, καθεμία μια περιοχή του κάτω κόσμου μέσα από την οποία πλέει ο θεός-ήλιος πριν ξαναγεννηθεί την αυγή. Κάθε ώρα έχει τους δικούς της θεούς, τους κινδύνους της και τη θεά που την κυβερνά. Το Βιβλίο των Πυλών χωρίζει το ίδιο ταξίδι σε δώδεκα ώρες που τις χωρίζουν πύλες.

Ποιος επινόησε τις ίσες ώρες;

Οι Έλληνες αστρονόμοι της ελληνιστικής περιόδου. Ο Ίππαρχος χρησιμοποίησε τον δεύτερο αιώνα π.Χ. ισημερινές ώρες, καθεμία το ένα εικοστό τέταρτο ενός πλήρους ημερονυκτίου, και ο Πτολεμαίος έκανε με αυτές τους υπολογισμούς σε όλη την «Αλμαγέστη». Οι Βαβυλώνιοι αστρονόμοι μετρούσαν ήδη τον χρόνο σε ίσες μονάδες, όμως η ημέρα τους είχε δώδεκα διπλές ώρες, οπότε η ίση ώρα, είκοσι τέσσερις την ημέρα, είναι ελληνική κατασκευή πάνω σε έναν αιγυπτιακό αριθμό.

Από πού προέρχονται τα λεπτά και τα δευτερόλεπτα;

Από τη βαβυλωνιακή αριθμητική με βάση το εξήντα. Οι Έλληνες αστρονόμοι χρησιμοποιούσαν εξηκοστά για κάθε είδους κλάσμα, οπότε όταν χώρισαν την ώρα τη χώρισαν σε εξήντα μέρη και καθένα από αυτά σε άλλα εξήντα. Η ίδια η ώρα είναι αιγυπτιακής προέλευσης· οι υποδιαιρέσεις της ακολουθούν το βαβυλωνιακό αριθμητικό σύστημα.

Τι σχέση έχει ο ωροσκόπος με τις αιγυπτιακές ώρες;

Η ελληνική λέξη για το ανατέλλον σημείο, ωροσκόπος, σημαίνει «αυτός που παρατηρεί την ώρα» και είναι ο ίδιος τίτλος που δινόταν στους Αιγύπτιους ιερείς των ναών που φύλαγαν τις ώρες. Στην Αίγυπτο η ώρα διαβαζόταν από τον δεκανό που ανέτελλε στην ανατολή· στην ελληνιστική αστρολογία η ανατέλλουσα μοίρα του ζωδιακού στηρίζει τον γενέθλιο χάρτη. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν τον ωροσκόπο κληρονομιά εκείνης της αιγυπτιακής πρακτικής.

Τελευταίες Αναρτήσεις

Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.