FA (فارسی)
مکتب‌های شرق آسیا
اکی، کتاب دگرگونیها در ژاپن
ژاپن کتاب دگرگونیها را نخست در قالب متون فنی دیوانی دریافت کرد، آن را در صومعه‌های ذن محفوظ نگه داشت، با آیین شینتو درآمیخت، در طول دو قرن پژوهش عصر توکوگاوا پیرامون آن به مباحثه پرداخت، و سرانجام شاهد آن بود که فال‌بینی خودآموخته از آن برای مشاوره به دولت کشوری در حال نوسازی بهره برد.
- 12
- جریان
- 12
- اندیشمند
- 1,300
- سال در ژاپن
جریان‌ها
اکی در ژاپن در چهار بستر نهادی کاملاً متفاوت سیر کرد: دیوان درباری، صومعهٔ ذن، آکادمی کنفوسیوسی، و خیابان‌های تجاری. هر یک از این‌ها شیوهٔ کاربردی ویژهٔ خود را بر جای نهاد.
🔯
آنمیودو
دربار هیآن
سده‌های هفتم تا دوازدهم
راه یین و یانگ؛ دیوانی درباری متشکل از متخصصان گاهشماری، ستارهشناسی و فالگیری. این نهاد آموزه‌های کتاب دگرگونیها را در کنار ستارهبینی چینی و پرهیزهای جهتی به کار گرفت و کیهانشناسی آن را به بخشی از زندگی روزمرهٔ اشراف بدل ساخت.
🎋
صومعه‌های ذن
کیوتو و کاماکورا
سده‌های سیزدهم تا شانزدهم
معابد پنج کوهستان (گوزان) کانونهای اصلی دانش چینی در ژاپن بودند. راهبان در این معابد به نسخه‌برداری، پژوهش و تدریس متون کلاسیک کنفوسیوسی، از جمله کتاب دگرگونیها، میپرداختند و این اثر را در دورانی که دانش غیرمذهبی چندانی وجود نداشت زنده نگه داشتند.
🏯
مکتب رسمی ژو شی
ژاپن عصر ادو
از سدهٔ هفدهم به بعد
شوگونسالاری توکوگاوا نوکنفوسیوسیسم ژو شی را به عنوان دانش رسمی کشور برگزید. این امر ویرایش او از کتاب دگرگونیها را به متن معیار و خوانش معنا-اصل را به رویکرد پیش‌فرض در سراسر محافل علمی ژاپن بدل کرد.
⛩️
سوییکا شینتو
کیوتو
سدهٔ هفدهم
پیوند مابعدالطبیعهٔ نوکنفوسیوسی با الهیات شینتو به دست یامازاکی آنسای، که در آن از کیهانشناسی کتاب دگرگونیها برای تفسیر خدایان بومی و تبار امپراتوری بهره گرفته شد؛ آیینی که از حیث اعتقادی نامتعارف و از نظر سیاسی بسیار تأثیرگذار بود.
📜
آموزهٔ باستان (کوگاکو)
کیوتو و ادو
سده‌های هفدهم تا هجدهم
ایتو جینسای و اوگیو سورای با رد تفاسیر دوران سونگ، بر خوانش متون کلاسیک به عنوان اسنادی باستانی در بستر تاریخی خود پای فشردند؛ چرخشی متنپژوهانه که شیوهٔ مطالعهٔ کتاب دگرگونیها را دگرگون ساخت.
🌾
دانش کاربردی (جیتسوگاکو)
ژاپن
سده‌های هفدهم تا هجدهم
کایبارا اککن و دیگران دانش کنفوسیوسی را در کشاورزی، تندرستی و رفتار روزمره به کار بستند و کتاب دگرگونیها را به جای منظومه‌ای مابعدالطبیعی، سرچشمه‌ای از اصول کاربردی و عملی دانستند.
🪧
اکیدان، فالگیری تجاری
ادو و پس از آن
از سدهٔ هفدهم به بعد
فالگیری با هگزاگرام‌ها در گذرگاه‌ها و دکان‌ها در ازای دریافت دستمزد، که با شمار فراوانی از کتابچههای راهنما و سالنامه‌های چاپی پشتیبانی میشد. این جریان اکی را از حوزه‌ای صرفاً نخبگانی به سنتی مردمی بدل کرد.
🧭
اکیدان تاکاشیما
یوکوهاما و توکیو
عصر میجی
روش تاکاشیما کائمون و مجموعهٔ عظیم آثار مکتوب منتسب به او، که در آن خوانش هگزاگرام‌ها در تصمیم‌گیری‌های تجاری، دیپلماسی و سیاستگذاریهای کلان ملی به کار گرفته شد و شرح جزئیات هر مورد به ثبت رسید.
9️⃣
کیگاکو و ناین استار کی
ژاپن
سدهٔ بیستم
نظامی در سدهٔ بیستم که هشت تریگرام را با نه عدد و آرایش آسمان پسین درمی‌آمیزد تا توصیههایی دربارهٔ جهتها و زمان مناسب ارائه دهد. این روش در ژاپن رواج گسترده‌ای یافت و از طریق جنبش ماکروبیوتیک به غرب نیز راه پیدا کرد.
🧿
پرهیز جهتی (هوی)
ژاپن
از دورهٔ هیآن به بعد
کاتاتاگائه و آیین‌های وابسته که مسافران را ملزم میکرد از مسیرهای نامیمون پرهیز کنند، گاه با تغییر مسیر شبانه و اقامت در محلی دیگر. تناظرهای میان تریگرامها و جهتها شالودهٔ این نظام بود که قرن‌ها رفت‌وآمد اشراف را تعیین میکرد.
📅
فرهنگ سالنامه‌نگاری (میشیکی)
ژاپن
از دورهٔ ادو به بعد
سالنامه‌های چاپی حاوی تناظرهای هگزاگرام، روزهای سعد و نحس، و راهنمایی‌های جهتی به دست مخاطبان انبوه رسید. این گونهٔ نوشتاری همچنان در بخش فال و طالع‌بینی صنعت نشر امروز ژاپن تداوم دارد.
🗾
اکی دانشگاهی و مردمی در عصر حاضر
ژاپن
از سدهٔ بیستم به بعد
چین‌شناسی ژاپن پژوهش‌های متنپژوهانه و زبان‌شناختی جدی دربارهٔ کتاب دگرگونیها پدید آورد، در حالی که بنیادهای تجاری اکیدان همچنان به انتشار راهنماهای سالانه ادامه می‌دهند. این دو حوزه کم‌وبیش مستقل از یکدیگر فعالیت میکنند.
اندیشمندان
دیوان‌سالاران درباری، راهبان، دانشوران کنفوسیوسی مکاتب توکوگاوا، و فالبین دورهٔ میجی که کتاب دگرگونیها را به مسئله‌ای در سیاست ملی بدل ساخت.
کیبی نو ماکیبی
695–775
ژاپن عصر نارا
دیوان‌سالار و دانشمندی که نزدیک به دو دهه در چین عصر تانگ به تحصیل پرداخت و با متون و تخصص‌هایی در زمینهٔ گاهشماری، علوم نظامی و فالگیری به ژاپن بازگشت. به طور سنتی، تقویت دانش کتاب دگرگونیها در دربار ژاپن را به او نسبت می‌دهند.
آبه نو سیمی
921–1005
کیوتوی عصر هیآن
نامدارترین استاد آنمیودو، فالبین و ستاره‌شناس دربار، که روایات داستانی و افسانه‌ای بی‌شماری پیرامون او شکل گرفت. زیارتگاه او در کیوتو هنوز پذیرای زائران است و نامش همچنان جایگاهی ماندگار در فرهنگ عامهٔ ژاپن دارد.
ایچیجو کانه‌یوشی
1402–1481
کیوتو
اشراف‌زادهٔ درباری و پژوهشگری پرکار که در جریان جنگ اونین آثاری دربارهٔ متون کلاسیک ژاپنی و چینی نگاشت و شعلهٔ دانش را در دورانی که پایتخت تا حد زیادی ویران شده بود روشن نگه داشت.
هایاشی رازان
1583–1657
ادو
مشاور نخستین شوگون‌های توکوگاوا و طراح برنامهٔ درسی رسمی مکتب ژو شی. خانوادهٔ او نسل‌ها ریاست آکادمی شوگونسالاری را در دست داشتند و چارچوب خوانش کتاب دگرگونیها را تثبیت کردند.
یامازاکی آنسای
1619–1682
کیوتو
راهب پیشین ذن که به نوکنفوسیوسی پرشوری بدل شد و سپس آن فلسفه را با شینتو درآمیخت تا مکتب سوییکا شینتو را پایه‌گذاری کند. خوانش او از خدایان بومی از دریچهٔ کیهانشناسی کتاب دگرگونیها، زمینه‌ساز وفاداری‌های بعدی به دربار امپراتوری شد.
کومازاوا بانزان
1619–1691
اوکایاما
دیوان‌سالاری از سنت وانگ یانگ‌مینگ که کتاب دگرگونیها را به عنوان راهنمای حکمرانی و همچنین سیاست‌های جنگل‌داری تفسیر کرد. پیشنهادهای اصلاحی صریح او سرانجام به حصر خانگی‌اش انجامید.
ایتو جینسای
1627–1705
کیوتو
بنیان‌گذار آکادمی خصوصی پرآوازه‌ای در کیوتو، که به جای خوانش متون کلاسیک از دریچهٔ مابعدالطبیعهٔ عصر سونگ، بر بازگشت به معنای باستانی آنها استدلال کرد؛ گامی سرنوشت‌ساز در سنت کنفوسیوس‌پژوهی ژاپن.
کایبارا اککن
1630–1714
فوکوئوکا
طبیعت‌پژوه و اخلاق‌گرایی که آثاری فهم‌پذیر دربارهٔ تندرستی، آموزش و گیاه‌شناسی نگاشت و اصول کنفوسیوسی را در زندگی روزمره به کار بست. اثر متأخر او، «یوجوکون»، دربارهٔ مراقبت از تندرستی همچنان در ژاپن خوانندگان فراوانی دارد.
آرای هاکوسکی
1657–1725
ادو
دانشمند و سیاستمداری که چندین سال هدایت واقعی سیاست‌های شوگونسالاری را بر عهده داشت و آثاری دقیق در تاریخ و زبان‌پژوهی نگاشت. او نمونه‌ای برجسته از دانشوران کنفوسیوسی در مقام کارگزاران حکومت توکوگاوا بود.
اوگیو سورای
1666–1728
ادو
رادیکال‌ترین دانشور مکتب آموزهٔ باستان، که معتقد بود متون کلاسیک را باید به همان زبان چینی باستانی که نگاشته شده‌اند خواند و مابعدالطبیعهٔ عصر سونگ مقصود سیاسی این آثار را در محاق فرو برده است.
تاکاشیما کائمون
1832–1914
یوکوهاما
بازرگانی که در دوران حبس در زندان به مطالعهٔ جدی کتاب دگرگونیها روی آورد و سپس زندگی حرفه‌ای خود را بر پایهٔ مشاوره در امور تجاری و حکومتی بنا نهاد. خوانش‌های ثبت‌شدهٔ او دربارهٔ معاهدات بین‌المللی، راهآهن و انتصابات هیئت دولت، اکیدان را در سطح ملی پرآوازه ساخت.
کومازاکی کن‌او
1881–1961
ژاپن
نظام‌بخش آیین‌های فالگیری ژاپن در سدهٔ بیستم، که آثارش به تثبیت کیگاکو و سنت سالنامه‌نگاری در قالب‌هایی که امروزه در کتاب‌فروشی‌های ژاپن عرضه می‌شوند یاری رساند.
ورود در قالب متون فنی دیوانی
کتاب دگرگونیها در سده‌های هفتم و هشتم میلادی، هم‌زمان با اقتباس گستردهٔ نهادهای اداری چین، به ژاپن وارد شد و نخستین جایگاه آن یک نهاد دولتی بود. «آنمیوریو» یا دیوان یین و یانگ، متخصصانی را در زمینهٔ گاهشماری، ستارهشناسی و فالگیری به خدمت گرفته بود، و کارگزاران آن از متون کتاب دگرگونیها در کنار ستارهبینی چینی، پنج عنصر و مجموعه‌ای از باورهای مربوط به جهتها بهره می‌بردند.
این بستر تاریخی، سرشت آغازین متمایزی به اکی در ژاپن بخشید. این اثر در ابتدا متنی کاربردی بود که برای تنظیم تقویم، تعیین روزهای سعد و تشخیص مسیرهای ایمن برای سفر به کار می‌رفت، نه منظومه‌ای صرفاً نظری و فلسفی. رسم اشرافی «کاتاتاگائه»، که در آن مسافری در مواجهه با جهتی نامیمون نخست به مکانی دیگر می‌رفت و شب را در آنجا سپری میکرد، رفت‌وآمد روزمره در دربار هیآن را شکل میداد.
بقا در صومعه‌های بودایی
با زوال نظم درباری کلاسیک، دانش مکتوب چینی عمدتاً در معابد ذن بر جای ماند. صومعه‌های پنج کوهستان (گوزان) در کیوتو و کاماکورا از سدهٔ سیزدهم تا شانزدهم میلادی کانونهای اصلی سواد و آموزش زبان و ادبیات چینی در ژاپن بودند؛ راهبان در این معابد به عنوان بخشی از برنامهٔ آموزشی خود، متون کلاسیک کنفوسیوسی از جمله کتاب دگرگونیها را استنساخ، حاشیه‌نویسی و تدریس میکردند.
این برهه مقطعی کم‌نظیر در تاریخ این کتاب رقم زد: در طول نزدیک به سیصد سال، پاسداران اصلی یک متن کلاسیک فالگیری کنفوسیوسی در ژاپن، روحانیان بودایی بودند. آنان دلبستگی چندانی به استخراج هگزاگرام‌ها نداشتند، اما متن کتاب و مجموعه‌تفاسیر آن را برای دانشوران عصر توکوگاوا که در پی آن بودند، حفظ کردند و در دسترس قرار دادند.
دو قرن مناظره و پژوهش
استقرار حکومت توکوگاوا وضعیت را دگرگون کرد. شوگونسالاری نوکنفوسیوسیسم ژو شی را به عنوان آموزهٔ رسمی حکومت پذیرفت، هایاشی رازان و نوادگانش ادارهٔ آکادمی را بر عهده گرفتند، و کتاب دگرگونیها به جزئی ثابت از آموزش سامورایی‌ها بدل شد. برقراری صلح، گسترش چاپ و پیدایش طبقه‌ای گسترده از اهل سواد، زمینهٔ دو قرن مباحثات علمی پرشور را فراهم آورد.
یامازاکی آنسای مسیری نامنتظر در پیش گرفت؛ او با تلفیق مابعدالطبیعهٔ نوکنفوسیوسی و شینتو، مکتب «سوییکا شینتو» را پی ریخت که در آن از کیهانشناسی کتاب دگرگونیها برای تبیین خدایان بومی ژاپن و تبار دودمان امپراتوری استفاده میشد. این مکتب از حیث نظری ویژه و نامتعارف بود و پیامدهای سیاسی بزرگی به بار آورد، چرا که اندیشهٔ وفاداری به امپراتور را تقویت کرد؛ اندیشه‌ای که در نهایت به سقوط همان شوگونسالاری حامی فلسفهٔ او انجامید.
در برابر آموزهٔ رسمی، دانشوران مکتب آموزهٔ باستان قد علم کردند. ایتو جینسای و سپس اوگیو سورای استدلال کردند که مابعدالطبیعهٔ عصر سونگ متون کلاسیک را در زیر ساختاری بیگانه پنهان کرده است و این متون را باید به زبان باستانی و در بستر تاریخی خودشان خواند. دقت زبان‌شناختی سورای او را در شمار برجسته‌ترین متفکران آن عصر قرار داد، و رویکرد او سال‌ها پیش از پیدایش مطالعات تاریخی مدرن، افق‌های تازه‌ای در فهم متون کلاسیک گشود.
در کنار این مباحثات نظری، کایبارا اککن آثاری کاربردی در حوزهٔ تندرستی، کشاورزی و آموزش برای تودهٔ مردم نگاشت و نشان داد که اصول کنفوسیوسی بیش از آنکه موضوعی برای مناقشه باشند، در عمل روزمره کاربرد دارند.
فالگیری در کوچه و بازار
هم‌زمان با مناظرات فیلسوفان، اکی به یک حرفه تبدیل شد. فالگیری در عصر ادو پیشه‌ای تجاری و آشکار بود که بر سر گذرها و در دکان‌ها انجام میگرفت. این حرفه متکی بر انبوهی از دست‌نامه‌ها و تقویم‌های چاپی بود و بازرگانان و شهرنشینان برای تصمیم‌گیری‌های روزمره، همانند دیگر نقاط جهان، به این فال‌بینان مراجعه میکردند.
همین جریان مردمی سبب شد که در تاریخ مدرن کتاب دگرگونیها، اثرگذارترین چهره در صحنهٔ عمومی از ژاپن سر برآورد. تاکاشیما کائمون بازرگانی از یوکوهاما بود که در دوران تحمل محکومیت زندان، کتاب دگرگونیها را به شکلی ژرف فراگرفت و پس از آزادی، دومین دورهٔ زندگی حرفه‌ای خود را بر پایهٔ آن بنا نهاد. او ابتدا در معاملات تجاری و سپس، هم‌گام با شکل‌گیری دولت میجی، در امور حکومتی مشاوره میداد: مذاکرات معاهدات، احداث خطوط راهآهن، انتصابات اداری و روابط خارجی.
وجه تمایز او ثبت دقیق رویدادها بود. مجموعهٔ «اکیدان تاکاشیما» پرونده‌ها را با جزئیات شرح میدهد: پرسش طرح‌شده، هگزاگرام حاصل، استدلال و فرجام کار. فارغ از دیدگاهی که نسبت به این روش وجود دارد، این اثر سندی قابل توجه از کارکرد یک شیوهٔ سنتی فالگیری در ساختار حکومتی در حال نوسازی شتابان است؛ اثری که اکیدان را به پدیده‌ای شناختهشده در حیات عمومی عصر میجی تبدیل کرد.
از سدهٔ بیستم تا دوران معاصر
دو جریان اصلی، اکی را به دوران معاصر رساندند. از یک سو، چین‌شناسی ژاپن اعتباری بین‌المللی یافت و پژوهش‌های زبان‌شناختی دقیقی دربارهٔ کتاب دگرگونیها در مقام سندی کهن از چین باستان انجام داد. از سوی دیگر، فالگیری تجاری در مراکزی مشخص با نشان‌های معین تثبیت شد که سالنامه‌های منظم منتشر میکردند، و نظامی موسوم به «کیگاکو»، که هشت تریگرام را با نه عدد و جهت‌های آسمان پسین ترکیب میکرد، فراگیر شد.
کیگاکو که در زبان انگلیسی معمولاً «ناین استار کی» نامیده می‌شود، شناختهشدهترین شکل اکی ژاپنی در خارج از این کشور است، چرا که در نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم همراه با جنبش ماکروبیوتیک گسترش یافت. گرچه این نظام از ژویی اولیه فاصلهٔ زیادی گرفته، اما تبار خود را از همان کیهانشناسی کهن حفظ کرده است.
امروزه این دو جریان دانشگاهی و تجاری پیوند چندانی با یکدیگر ندارند. یک خوانندهٔ ژاپنی ممکن است در دانشگاه با کتاب دگرگونیها به عنوان متنی متعلق به عصر مفرغ چین مواجه شود، یا آن را در ستون طالع‌بینی یک مجله ببیند؛ دو دنیایی که واژگانی مشترک دارند اما راه و رسمشان یکسره از هم جداست.
پرسشهای متداول
آخرین نوشته‌ها
حکمت باستانی کارت‌های تاروت را کشف کنید و اسرار سفر معنوی خود را باز کنید. وبلاگ ما دروازه شما به درک نمادگرایی غنی، معانی و کاربردهای عملی خواندن تاروت است.
