Ναμπούρμπι, η τελετουργία αποτροπής

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι το ναμπούρμπι;

Μια βαβυλωνιακή τελετουργία που απαλλάσσει ένα άτομο, ένα νοικοκυριό ή τον βασιλιά από το κακό που ανήγγειλε ένας οιωνός. Τελούμενη από έναν εξορκιστή, συνήθως τη χαραυγή στην όχθη ενός ποταμού ενώπιον του ηλιακού θεού Σαμάς, μετέφερε το προμηνυόμενο κακό σε ένα υποκατάστατο αντικείμενο και το απέθετε στον ποταμό. Περίπου 140 τέτοιες τελετουργίες σώζονται σε σφηνοειδή γραφή.

Τι σημαίνει η λέξη ναμπούρμπι;

Είναι ένας σουμεριακός όρος που πέρασε στα ακκαδικά και σημαίνει την αναίρεση ή αποδέσμευση ενός συγκεκριμένου κακού, κυριολεκτικά το λύσιμο όσων είχε δέσει ο οιωνός. Το όνομα διατυπώνει τη θεμελιώδη διδασκαλία: ο οιωνός συνέδεε μια απειλή με ένα άτομο, και η τελετουργία έλυνε αυτόν τον δεσμό.

Ποιους οιωνούς μπορούσε να αναιρέσει ένα ναμπούρμπι;

Κατ' αρχήν οποιοδήποτε προμηνυόμενο κακό. Το σωζόμενο σώμα κειμένων απαντά σε ουράνια σημάδια, συμπεριλαμβανομένων των εκλείψεων, καθώς και σε έναν ευρύ κατάλογο καθημερινών οιωνών: φίδια ή σαύρες που πέφτουν πάνω σε έναν άνθρωπο, σκύλος που τον λερώνει, παράξενα πουλιά, μύκητες στο σπίτι, τερατογενέσεις και δυσοίωνα όνειρα. Γενικά ναμπούρμπι για οποιοδήποτε κακό κάλυπταν τις περιπτώσεις για τις οποίες δεν υπήρχε ειδική ιεροτελεστία.

Ποιος τελούσε την ιεροτελεστία;

Ο ασίπου (ashipu), δηλαδή ο εξορκιστής, του οποίου το επάγγελμα αποτελούσε μία από τις πέντε επιστημονικές ειδικότητες της ασσυριακής αυλής και του οποίου το κανονικό σώμα κειμένων, παραδοσιακά ταξινομημένο από τον αρχαίο συντάκτη Εσαγκίλ-κιν-απλί, περιλάμβανε τις τελετουργίες αποτροπής δίπλα στη διάγνωση, τη θεραπευτική και τις επωδές. Οι εξορκιστές υπηρετούσαν εξίσου βασιλείς, ναούς και απλά νοικοκυριά.

Πώς λειτουργούσε η τελετουργία, βήμα προς βήμα;

Έπειτα από τον εξαγνισμό, ένας βωμός από καλάμια στηνόταν στην όχθη του ποταμού πριν από τη χαραυγή με προσφορές για τον Σαμάς, τον Έα και τον Ασαλλούχι. Κατά την ανατολή του ηλίου το απειλούμενο άτομο παρουσιαζόταν ενώπιον του Σαμάς όπως ενώπιον ενός δικαστή, το κακό του οιωνού μεταφερόταν με προσευχές σε ένα εδώλιο του φορέα του ή στο ίδιο το δυσοίωνο αντικείμενο, διατυπωνόταν το αίτημα απαλλαγής, και το υποκατάστατο ριχνόταν στο ποτάμι για να παρασυρθεί μακριά.

Γιατί χρησιμοποιούνταν ένα εδώλιο;

Η υποκατάσταση αποτελούσε τον κινητήριο μηχανισμό της ιεροπραξίας. Το κακό που ανήγγειλε ο οιωνός χρειαζόταν έναν φορέα, και ένα πήλινο ομοίωμα του φιδιού, του σκύλου ή άλλου κομιστή, είτε το ίδιο το δυσοίωνο πράγμα, τοποθετούνταν στη θέση του ανθρώπου. Μόλις η μεταβίβαση απαγγελλόταν και εκτελούνταν τελετουργικά, το κακό ανήκε στο υποκατάστατο, και η απόρριψη του υποκατάστατου εξουδετέρωνε την απειλή.

Γιατί το κακό ριχνόταν σε έναν ποταμό;

Το τρεχούμενο νερό απομάκρυνε τα αντικείμενα από τον ανθρώπινο κόσμο. Ο ποταμός ήταν το στοιχείο του Έα, θεού των αρχέγονων υδάτων που προΐσταται των καθαρτηρίων τεχνών, και το ρεύμα παρέσυρε το φορτισμένο υποκατάστατο προς τα κάτω, μακριά από πόλεις και νοικοκυριά, πίσω στην κοσμική άβυσσο. Το νερό λειτουργούσε ως ο εκτελεστής των αποφάσεων της ιεροτελεστίας: ό,τι έπαιρνε, δεν το επέστρεφε ποτέ.

Μπορούσε ένα ναμπούρμπι να αναιρέσει έναν οιωνό έκλειψης;

Ναι. Υπήρχαν ναμπούρμπι ενάντια στο κακό των εκλείψεων και τελούνταν για τον βασιλιά, με τις επιστολές της αυλής να τα προγραμματίζουν και να περιορίζουν τις μετακινήσεις του μονάρχη μέχρι την ολοκλήρωσή τους. Για τη σοβαρότερη ερμηνεία, μια έκλειψη που προμήνυε τον θάνατο του βασιλιά, η αυλή κατέφευγε στο τελετουργικό του υποκατάστατου βασιλιά, το οποίο ακολουθεί την ίδια λογική μεταβίβασης με έναν άνθρωπο ως αντικαταστάτη.

Είχε η ιεροτελεστία συγκεκριμένη προθεσμία;

Ουσιαστικά ναι. Οι λόγιοι απέδιδαν στο κακό ενός οιωνού μια ορισμένη προθεσμία, το αντάννου (adannu), ένα χρονικό περιθώριο εντός του οποίου το σημάδι διατηρούσε την ισχύ του, και οι αναφορές σημειώνουν για πόσο διάστημα παρέμενε ενεργός ένας συγκεκριμένος οιωνός. Η αποδέσμευση έπρεπε να τελεστεί όσο η υπόθεση ήταν ακόμη ανοιχτή, γι' αυτό και η αλληλογραφία της αυλής αντιμετωπίζει τα ναμπούρμπι ως επείγουσα προγραμματισμένη υπόθεση.

Πού μπορεί κανείς να διαβάσει τα κείμενα ναμπούρμπι σήμερα;

Οι πινακίδες προέρχονται κυρίως από τη βιβλιοθήκη του Ασσουρμπανιπάλ στη Νινευή και την οικογενειακή βιβλιοθήκη των εξορκιστών στην Ασσούρ. Ο Ρίτσαρντ Κάπλαϊς εξέδωσε και παρουσίασε μεγάλο μέρος του σώματος κειμένων στις δεκαετίες του 1960 και 1970, ενώ η έκδοση και μελέτη του Στέφαν Μάουλ αποτελεί τη βασική σύγχρονη πραγματεία για τις τελετουργίες, τη διάταξή τους και τη θεολογία τους.