Metall rudalari

Bu oilani nima birlashtiradi

Gematit temir oksidi (Fe2O3) bo'lib, uning nomi yunoncha 'qon' so'zidan kelib chiqqan. Chunki tosh qanday rangda ko'rinmasin, uning sirlanmagan chinniga tortilganda qoldiradigan izi to'q qizil bo'ladi. Silliqlangan gematit to'q metallga o'xshaydi. Xuddi shu moddaning maydalangan shakli insoniyat ishlatgan eng qadimiy pigment bo'lmish qizil oxra hisoblanadi.

Pirit kubik temir sulfidi (FeS2) bo'lib, u shunchalik mukammal kub va piritoyedr shaklida o'sadiki, uni birinchi marta ko'rganlar ataylab kesilgan deb o'ylashadi. Uning nomi yunoncha 'olov' so'zidan kelib chiqqan. Sababi u po'latga urilganda uchqun chiqaradi va bu xususiyatdan neolit davridan beri foydalanilgan. Jezga o'xshash yaltiroqligi tufayli u ahmoqlar oltini deb ataladi. Uni oltindan farqlash oson: oltin yumshoq, og'ir va bolg'alanuvchan. Pirit esa mo'rt va urilganda parchalanib ketadi.

Ohangrabo (magnitit) tabiiy ravishda magnitlangan Fe3O4 bo'lib, bunga ehtimol chaqmoq urishi sabab bo'lgan. Bu Xitoyning Xan sulolasi davrida va keyinchalik Yevropada tasvirlangan birinchi kompaslarning asosiy materiali hisoblanadi. Narsalarni o'ziga tortish bilan bog'liq har qanday xalq e'tiqodi ko'z bilan ko'rish mumkin bo'lgan mana shu tabiiy xususiyatga asoslanadi.

Shakllanishi

Gematit asosan cho'kindi tarzidagi temirli jinslarda shakllanadi. Ular yerdagi eng qadimiy yirik jins bo'laklari bo'lib, ikki milliard yil oldin okeanlarning kislorodga to'yinishini aks ettiradi. Shuningdek u gidrotermal tomirlarda ham hosil bo'ladi va o'sha yerda uning spekulyar hamda buyraksimon rudali turlari vujudga keladi.

Pirit juda ko'p turli sharoitlarda hosil bo'ladi: gidrotermal tomirlarda, ko'mir kabi cho'kindi jinslarda va almashtirilgan toshqotgan qoldiqlarda. Aynan shu sababli ba'zi ammonitlar yerdan oltin rangda qazib olinadi.

Magnitit magmatik va metamorfik jinslarda shakllanadi, shuningdek oqimlarning ostida qora qum sifatida ko'p uchraydi. Uning faqat kichik bir qismi tabiiy ravishda ohangraboga aylanadi. Bunga asosiy sabab sifatida yuzadagi ochiq magnititga chaqmoq urishi ko'rsatiladi.

Tarixan bu rudalar bezakdan ko'ra iqtisodiy jihatdan ko'proq ahamiyatga ega bo'lgan. Elba orolidagi gematit etrusk va rimliklarni temir bilan ta'minlagan. Pirit esa yigirmanchi asrgacha sulfat kislotasi ishlab chiqarish uchun qazib olingan.

Bu oilaga mansub toshlar

• Gematit (Fe₂O₃, Mox 5.5). Qanchalik qora ko'rinmasin, qip-qizil iz qoldiradigan temir oksidi. Uning nomi va butun shuhrati aynan shu xususiyatidan kelib chiqqan. Undan olingan oxra bizga ma'lum eng qadimiy pigment hisoblanadi.
• Pirit (FeS₂, Mox 6). Kesilgandek ko'rinadigan mukammal tabiiy kublar shaklidagi ahmoqlar oltini. Neolit davridan beri olov yoqish uchun ishlatilgan. Nam havoda beqaror bo'lib, parchalanib ketishi va kislota chiqarishi mumkin.
• Ohangrabo (Fe₃O₄, magnitlangan, Mox 6). Tabiiy ravishda magnitlangan magnitit toshi. Xan sulolasi davridagi Xitoyda birinchi kompaslarning materiali bo'lgan va jozibadorlik haqidagi barcha xalq udumlarining negizi hisoblanadi.

Savdo nomlari va o'xshash toshlar

Bu oiladagi eng ko'p tarqalgan noto'g'ri nomlash bu magnitli gematitdir. Ular bir-biriga yopishadigan sayqallangan toshlar, bilaguzuklar va munchoqlar sifatida sotiladi. Tabiiy gematit sezilarli darajada magnit xususiyatiga ega emas. Magnitli material bu bariy yoki stronsiy ferritidan ishlangan sun'iy keramika bo'lib, ba'zida gematin deb ham ataladi va u umuman mineral emas. Bu mutlaqo oddiy mahsulot, u shunchaki gematit emas.

Pirit arzon bo'lgani uchun kamdan-kam feyk qilinadi. Uning asosiy muammosi yemirilishidadir. Nam sharoitda u temir sulfatlariga oksidlanadi. Natijada namuna kengayadi, yoriladi, etiketkalarga, qutilarga va yonidagi minerallarga zarar yetkazadigan sulfat kislotasini ishlab chiqaradi. Oq kukun yoki oltingugurt hidi paydo bo'lgan pirit namunasini darhol alohida ajratib qo'yish kerak.

Zargarlik buyumlaridagi markazit deyarli har doim pirit bo'ladi, chunki haqiqiy markazit juda beqaror. Temir qirindilari yopishib turgan holda sotiladigan ohangrabo haqiqiy hisoblanadi. Tosh yopishtirilgan oddiy magnit esa soxta.

Tuzilishiga ko'ra parvarishlash

Barcha toshlarni quruq joyda saqlang. Piritning yemirilishi mineral yig'ishdagi eng jiddiy saqlash muammosi bo'lib, past namlik uning yagona ishonchli yechimidir. Piritni qog'oz, karton va boshqa namunalardan alohida saqlang.

Gematit barqaror bo'lib, qattiqligi 5.5 dan 6.5 gacha yetadi va kundalik taqib yurishga chidamli. Biroq uning sirti abraziv moddalar ta'sirida xiralashishi va nam holatda sirtida zang paydo bo'lishi mumkin.

Ohangrabo kuchli qizdirilganda yoki qattiq zarba yeganda o'z magnit xususiyatini yo'qotadi.

Bu toshlarning hech birini ichimlik suviga solib bo'lmaydi. Suvga solingan pirit kislota ishlab chiqaradi. Gematit suvning rangini o'zgartiradi. Sulfidli minerallar uchun umumiy qoida shuki, ularni siz ichishni rejalashtirgan suvga umuman yaqinlashtirmaslik kerak.