Rudy metaliczne

Co spaja całą rodzinę

Hematyt to tlenek żelaza, Fe2O3. Jego nazwa wywodzi się z greckiego słowa oznaczającego krew, ponieważ bez względu na to, jak czarny wydaje się okaz z zewnątrz, jego rysa (drobny proszek powstający przy pocieraniu o nieszkliwioną płytkę porcelanową) ma barwę nasyconej czerwieni. Polerowany hematyt przypomina ciemny metal; ta sama substancja po drobnym sproszkowaniu tworzy czerwoną ochrę, najstarszy pigment malarski wykorzystywany przez człowieka.

Piryt jest siarczkiem żelaza, FeS2, należącym do układu regularnego. Tworzy sześciany i pirytoedry o tak nienagannej symetrii, że osoby stykające się z nimi po raz pierwszy biorą je za bryły oszlifowane ludzką ręką. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego ogień, gdyż uderzony stalą krzesze iskry, co wykorzystywano już w neolicie. Mosiężny połysk przyniósł mu miano złota głupców, choć odróżnienie go od prawdziwego kruszcu jest proste: złoto jest miękkie, bardzo ciężkie i kowalne, piryt zaś twardy, kruchy i pęka pod naciskiem.

Naturalnie namagnesowany magnetyt to ruda żelaza, Fe3O4, której właściwości magnetyczne powstały w przyrodzie, najczęściej w wyniku uderzeń piorunów. To z niego wykonano pierwsze kompasy, opisane w starożytnych Chinach za dynastii Han, a później rozpowszechnione w Europie. Wszelkie ludowe wierzenia przypisujące kamieniom moc przyciągania do siebie pomyślności wywodzą się z minerału, który dosłownie wykonuje tę czynność na oczach patrzącego.

Jak powstaje kwarc

Hematyt tworzy się głównie w osadowych wstęgowych rudach żelazistych, zaliczanych do najstarszych wielkich formacji skalnych na globie, stanowiących zapis natlenienia praoceanów ponad dwa miliardy lat temu. Krystalizuje także w żyłach hydrotermalnych, gdzie przyjmuje postać nerkowatych skupień zwanych krwawnikiem oraz błyszczących kryształów błyszczu żelaza.

Piryt powstaje w bardzo zróżnicowanych warunkach geologicznych: w żyłach hydrotermalnych, w skałach osadowych, w tym w pokładach węgla kamiennego, oraz w procesach fosylizacji, dzięki czemu niektóre skamieniałości amonitów wydobywane są w postaci złotolitych odlewów pirytowych.

Magnetyt krystalizuje w skałach magmowych i metamorficznych, często tworząc ciężkie czarne piaski w korytach rzecznych. Jedynie znikoma część przypowierzchniowych złóż zostaje trwale namagnesowana przez naturę, a bezpośrednią przyczyną tego zjawiska są wyładowania atmosferyczne uderzające w odsłonięte partie rudy.

Pod względem historycznym rudy te miały doniosłe znaczenie gospodarcze na długo przed tym, zanim zaczęto doceniać ich walory ozdobne. Hematyt z wyspy Elba zaopatrywał dymarki etruskie i rzymskie; piryt wydobywano przemysłowo na potrzeby produkcji kwasu siarkowego aż do dwudziestego wieku.

Kamienie tej rodziny

• Hematyt (Fe₂O₃, twardość 5.5). Tlenek żelaza pozostawiający krwistoczerwoną rysę bez względu na barwę powierzchni, co dało początek jego nazwie i legendom. Otrzymywana z niego ochra to najstarszy barwnik ludzkości.
• Piryt (FeS₂, twardość 6). Złoto głupców w naturalnych sześcianach przypominających szlifowane klejnoty. Używany do krzesania ognia od neolitu, niestabilny w wilgotnym powietrzu, gdzie kruszeje i wydziela kwas.
• Magnetyt (naturalnie namagnesowany Fe₃O₄, twardość 6). Magnetyczna ruda żelaza, tworzywo pierwszych chińskich kompasów i źródło wszelkich wierzeń dotyczących przyciągania.

Nazwy handlowe i imitacje

Najczęstszą pomyłką w tej grupie jest tak zwany hematyt magnetyczny, sprzedawany masowo w postaci koralików, bransoletek i bębnówki, które silnie przywierają do siebie. Naturalny hematyt nie wykazuje wyczuwalnego dłońmi magnetyzmu. Oferowany na rynku materiał magnetyczny to spiekana ceramika ferrytowa z barem lub strontem, niekiedy nazywana hematyną, która nie jest minerałem. To praktyczny wyrób techniczny, lecz nie ma nic wspólnego z hematytem.

Piryt jest rzadko podrabiany ze względu na powszechność i niski koszt pozyskania. Poważnym zagrożeniem jest tak zwana choroba pirytowa: pod wpływem wilgoci w powietrzu siarczek utlenia się do siarczanów żelaza i kwasu siarkowego, okaz pęcznieje, pęka i rozsypuje się w pył, a żrący kwas niszczy etykiety i sąsiadujące minerały. Okaz z białym nalotem lub zapachem siarki należy od razu odizolować.

Markasyt w wyrobach jubilerskich to niemal zawsze piryt, gdyż właściwy markasyt jest zbyt nietrwały do trwałych opraw. Naturalny magnetyt sprzedawany z przylegającymi opiłkami żelaza jest autentyczny; sztuczny magnes oklejony zwykłym kamieniem stanowi prostą mistyfikację.

Pielęgnacja wynikająca ze struktury

Wszystkie minerały z tej grupy wymagają bezwzględnie suchego miejsca przechowywania. Rozpad pirytu jest najtrudniejszym problemem w kolekcjach mineralogicznych, a niska wilgotność powietrza to jedyna skuteczna ochrona. Przechowuj piryt z dala od papieru, tektury i innych okazów.

Hematyt przy twardości od 5.5 do 6.5 cechuje się dużą trwałością i dobrze znosi codzienne użytkowanie, jednak proszki polerskie mogą zmatowić jego lustrzany blask, a stały kontakt z wodą sprzyja powstawaniu rdzy na powierzchni.

Magnetyt naturalny traci swoje właściwości magnetyczne po silnym nagrzaniu lub w wyniku silnych uderzeń mechanicznych.

Żadnego z tych kamieni nie wolno stosować do bezpośredniego przygotowywania wód kryształowych. Piryt w wodzie uwalnia kwas siarkowy, hematyt zabarwia ciecz i koroduje, a magnetyt przyciąga niewidoczne gołym okiem drobiny żelaza. Podstawowa reguła bezpieczeństwa nakazuje trzymać siarczki i rudy metali z dala od płynów przeznaczonych do picia.