De metaalertsen

Wat de familie bijeenhoudt

Hematiet is ijzeroxide, Fe2O3, en ontleent zijn naam aan het Griekse woord voor bloed. Welke kleur het mineraal aan de buitenkant ook heeft, de streepkleur (het fijne poeder dat achterblijft na wrijving over ongeglazuurd porselein) is altijd dieprood. Gepolijst hematiet doet denken aan donker metaal; fijngewreven levert hetzelfde mineraal rode oker op, het oudste verfpigment uit de menselijke geschiedenis.

Pyriet is ijzersulfide, FeS2, en behoort tot het kubische kristalstelsel. Het vormt kubussen en pyritoëders van een dermate mathematische zuiverheid dat mensen die ze voor het eerst zien vaak denken dat ze door mensenhanden zijn geslepen. De naam stamt uit het Grieks voor vuur, omdat de steen vonken afgeeft wanneer men er met staal tegen slaat, een methode om vuur te maken die teruggaat tot het neolithicum. De koperachtige glans leverde de bijnaam klatergoud of gekkengoud op, maar het onderscheid met goud is eenvoudig: goud is zacht, zeer zwaar en kneedbaar, terwijl pyriet hard en broos is en bij impact verbrijzelt.

Magneetsteen is natuurlijk gemagnetiseerd magnetiet, Fe3O4, een toestand die hoofdzakelijk door blikseminslagen wordt veroorzaakt. Het vormde het materiaal van de vroegste kompassen, beschreven in China ten tijde van de Han-dynastie en later overgenomen in Europa. Elk volksgeloof waarin een steen iets naar je toe zou trekken, vindt zijn oorsprong in een fysiek mineraal dat die aantrekkingskracht letterlijk voor je ogen uitoefent.

Hoe het ontstaat

Hematiet ontstaat voornamelijk in sedimentaire gebandeerde ijzerformaties, behorend tot de oudste grootschalige gesteente-eenheden op aarde, die het toenemen van zuurstof in de oeroceanen ruim twee miljard jaar geleden markeren. Daarnaast kristalliseert het in hydrothermale aders, waar het niervormige glaskop en spiegelende ijzerglans vormt.

Pyriet ontstaat in een enorme verscheidenheid aan geologische omstandigheden: in hydrothermale aders, in sedimentaire gesteenten zoals steenkoollagen, en als vervangingsmineraal in fossielen, waardoor sommige ammonieten goudglanzend uit de aardbodem tevoorschijn komen.

Magnetiet vormt zich in stollings- en metamorfe gesteenten en hoopt zich vaak op als zwaar zwart zand in rivierbeddingen. Slechts een klein deel aan het aardoppervlak raakt blijvend natuurlijk gemagnetiseerd tot magneetsteen, waarbij blikseminslagen in blootliggende ertsafzettingen de meest sluitende wetenschappelijke verklaring vormen.

Historisch bezaten deze ertsen een aanzienlijk economisch gewicht lang voordat zij een sierwaarde kregen. Het hematiet van het eiland Elba voorzag de Etruskische en Romeinse ijzerovens van grondstof; pyriet werd tot diep in de twintigste eeuw industrieel gedolven voor de productie van zwavelzuur.

De stenen van deze familie

• Hematiet (Fe₂O₃, Mohs-hardheid 5.5). IJzeroxide dat ongeacht de uiterlijke kleur altijd een bloedrode streep nalaat, de bron van zijn naam en faam. De oker eruit is het oudste bekende pigment.
• Pyriet (FeS₂, Mohs-hardheid 6). Klatergoud in geometrische kubussen die geslepen lijken. Sinds de steentijd gebruikt om vuur te slaan, en instabiel in vochtige lucht waar het uiteenvalt en zuur afgeeft.
• Magneetsteen (gemagnetiseerd Fe₃O₄, Mohs-hardheid 6). Natuurlijk magnetisch magnetiet, de basis van de eerste kompassen in het oude China en de wortel van alle gebruiken rondom aantrekkingskracht.

Handelsnamen en nabootsingen

De meest voorkomende misleiding in deze groep betreft het zogeheten magnetische hematiet, dat in grote aantallen wordt verkocht als armbanden, kralen en trommelstenen die aan elkaar blijven plakken. Natuurlijk hematiet bezit geen voelbaar magnetisme. Het magnetische handelsmateriaal is een industriële ferrietkeramiek op basis van barium of strontium, soms hematietine genoemd, wat helemaal geen mineraal is. Het is een bruikbaar kunstproduct, maar beslist geen hematiet.

Pyriet wordt door zijn overvloedige voorkomen en lage kostprijs vrijwel nooit nagemaakt. Het risico schuilt in het zogenoemde pyrietrot: onder invloed van luchtvochtigheid oxideert het mineraal tot ijzersulfaten en zwavelzuur, waardoor het opzwelt, scheurt en verpulvert, terwijl het zuur doosjes, labels en omliggende mineralen aantast. Een stuk dat wit uitslaat of naar zwavel ruikt, dient onmiddellijk apart gezet te worden.

Markasiet in sieraden is bijna altijd pyriet, omdat echt markasiet te instabiel is voor zettingen. Een magneetsteen met aanhangend ijzervijlsel is meestal echt; een gewone magneet met een laagje steen eromheen gelijmd is dat niet.

Verzorging vanuit de kristalstructuur

De gehele familie vereist een strikt droge opslagplaats. Pyrietrot geldt als het meest gevreesde probleem bij het bewaren van mineralen, en een lage relatieve luchtvochtigheid is de enige doeltreffende remedie. Bewaar pyriet gescheiden van papier, karton en vochtgevoelige mineralen.

Hematiet is met een hardheid van 5.5 tot 6.5 vormvast en geschikt voor dagelijks gebruik, al kan de spiegelglans door schurende stoffen dof worden en kan langdurig contact met water roestvorming aan de oppervlakte veroorzaken.

Magneetsteen verliest zijn natuurlijke magnetisme definitief wanneer de steen sterk wordt verhit of aan zware schokken wordt blootgesteld.

Geen van deze stenen mag worden gebruikt voor de bereiding van edelsteenwater via directe onderdompeling. Pyriet vormt in water bijtend zwavelzuur, hematiet vertroebelt het water en roest, en magneetsteen trekt onzichtbare ijzerdeeltjes aan. Als vaste regel horen sulfide- en ertsmineralen niet thuis in vloeistoffen bestemd voor consumptie.