Τα μεταλλεύματα

Τι συνδέει την οικογένεια

Ο αιματίτης είναι οξείδιο του σιδήρου, Fe2O3, και το όνομά του προέρχεται από την ελληνική λέξη για το αίμα, καθώς ανεξάρτητα από το πόσο σκούρο δείχνει το δείγμα εξωτερικά, η γραμμή κονιορτοποίησης (η λεπτή σκόνη που αφήνει όταν συρθεί σε αστρίφωτη πορσελάνη) είναι βαθύ κόκκινο. Ο γυαλισμένος αιματίτης μοιάζει με σκούρο μέταλλο; η ίδια ουσία αλεσμένη σε λεπτή σκόνη αποτελεί την κόκκινη ώχρα, την αρχαιότερη χρωστική που χρησιμοποίησε η ανθρωπότητα.

Ο πυρίτης είναι διθειούχος σίδηρος, FeS2, του κυβικού συστήματος, και αναπτύσσεται σε κύβους και πυριτόεδρα τόσο απόλυτης γεωμετρικής κανονικότητας ώστε όσοι τον βλέπουν πρώτη φορά νομίζουν ότι έχει κοπεί τεχνητά. Το όνομά του προέρχεται από το πυρ, επειδή πετάει ζωηρές σπίθες όταν χτυπηθεί σε ατσάλι, μια πρακτική για άναμμα φωτιάς από τη Νεολιθική εποχή. Η μπρούτζινη λάμψη του τού χάρισε το προσωνύμιο ο χρυσός των ανόητων, αν και η διάκρισή του από τον χρυσό είναι απλή: ο χρυσός είναι μαλακός, ασύγκριτα βαρύς και ελατός, ενώ ο πυρίτης είναι σκληρός, εύθραυστος και θρυμματίζεται στα χτυπήματα.

Ο φυσικός μαγνητίτης είναι ορυκτό μαγνητίτη, Fe3O4, που έχει μαγνητιστεί φυσικά, συνήθως από κεραυνούς. Ήταν το υλικό από το οποίο κατασκευάστηκαν οι πρώτες γνωστές πυξίδες στην Κίνα της δυναστείας Χαν και αργότερα στην Ευρώπη. Κάθε λαϊκή δοξασία σχετικά με τη δύναμη ενός λίθου να έλκει επιθυμητά πράγματα ξεκινά από αυτό το ορυκτό που εκτελεί κυριολεκτικά αυτή την έλξη μπροστά στα μάτια μας.

Πώς σχηματίζεται στη φύση

Ο αιματίτης σχηματίζεται κυρίως σε ιζηματογενείς ταινιωτούς σχηματισμούς σιδήρου, που ανήκουν στις παλαιότερες μεγάλες πετρωματικές ενότητες της γης και μαρτυρούν την οξυγόνωση των αρχέγονων ωκεανών πριν από δύο δισεκατομμύρια χρόνια. Κρυσταλλώνεται επίσης σε υδροθερμικές φλέβες, όπου σχηματίζει νεφροειδείς συσσωματώσεις και κατόπτρινο σιδηρολαμπή.

Ο πυρίτης αναπτύσσεται σε ένα ευρύτατο γεωλογικό φάσμα: υδροθερμικές φλέβες, ιζηματογενή πετρώματα συμπεριλαμβανομένων των γαιανθράκων, και ως ορυκτό απολίθωσης οργανικών υπολειμμάτων, γι' αυτό ορισμένοι αμμωνίτες ανακαλύπτονται με λαμπερή χρυσή όψη.

Ο μαγνητίτης κρυσταλλώνεται σε πυριγενή και μεταμορφωμένα πετρώματα και συχνά συγκεντρώνεται ως βαριά μαύρη άμμος σε κοίτες ποταμών. Μόνο ένα απειροελάχιστο κλάσμα κοντά στην επιφάνεια μαγνητίζεται μόνιμα από τη φύση, με τους ισχυρούς κεραυνούς να αποτελούν την επιστημονικά τεκμηριωμένη εξήγηση.

Ιστορικά, αυτά τα μεταλλεύματα είχαν τεράστια οικονομική αξία πολύ πριν χρησιμοποιηθούν διακοσμητικά. Ο αιματίτης της νήσου Έλβας τροφοδότησε τις καμίνους των Ετρούσκων και των Ρωμαίων; ο πυρίτης εξορυσσόταν βιομηχανικά για την παραγωγή θειικού οξέος μέχρι τον εικοστό αιώνα.

Οι λίθοι αυτής της οικογένειας

• Αιματίτης (Fe₂O₃, σκληρότητα Mohs 5.5). Οξείδιο του σιδήρου που αφήνει πάντα αιμάτινη κόκκινη γραμμή ανεξάρτητα από το εξωτερικό χρώμα, πηγή του ονόματος και της ιστορικής του φήμης. Η ώχρα του είναι η αρχαιότερη χρωστική.
• Πυρίτης (FeS₂, σκληρότητα Mohs 6). Ο χρυσός των ανόητων σε τέλειους φυσικούς κύβους που μοιάζουν κομμένοι. Χρησιμοποιήθηκε για φωτιά από την προϊστορία, ευαίσθητος στην υγρασία όπου αποσυντίθεται εκλύοντας οξύ.
• Μαγνητίτης (φυσικά μαγνητισμένος Fe₃O₄, σκληρότητα Mohs 6). Φυσικός μαγνήτης, η βάση των πρώτων κινεζικών πυξίδων και η αφετηρία όλων των πεποιθήσεων περί μαγνητικής έλξης.

Εμπορικές ονομασίες και απομιμήσεις

Η συνηθέστερη παραπλανητική επισήμανση σε αυτή την ομάδα αφορά τον λεγόμενο μαγνητικό αιματίτη, που πωλείται σε αφθονία ως βραχιόλια, χάντρες και βοτσαλωτές πέτρες που κολλούν μεταξύ τους. Ο φυσικός αιματίτης δεν έχει αισθητό μαγνητισμό στο χέρι. Το μαγνητικό υλικό του εμπορίου είναι ένα συνθετικό κεραμικό φερρίτη βαρίου ή στροντίου, ενίοτε αποκαλούμενο αιματίνης, που δεν είναι ορυκτό. Αποτελεί χρήσιμο βιομηχανικό προϊόν, αλλά δεν είναι αιματίτης.

Ο πυρίτης σπάνια πλαστογραφείται λόγω της μεγάλης αφθονίας και του χαμηλού κόστους του. Ο κίνδυνος έγκειται στην ασθένεια του πυρίτη: σε υγρό περιβάλλον ο θειούχος σίδηρος οξειδώνεται σε θειικά άλατα σιδήρου και θειικό οξύ, το πέτρωμα διογκώνεται, ραγίζει και γίνεται σκόνη, ενώ το παραγόμενο οξύ διαβρώνει ετικέτες και διπλανά δείγματα. Κάθε δείγμα με λευκή σκόνη ή μυρωδιά θείου πρέπει να απομονώνεται αμέσως.

Ο μαρκασίτης στα κοσμήματα είναι σχεδόν πάντα πυρίτης, καθώς ο πραγματικός μαρκασίτης είναι υπερβολικά ασταθής για καστόνια. Ένας φυσικός μαγνητίτης που πωλείται με ρινίσματα σιδήρου κολλημένα πάνω του είναι συνήθως γνήσιος; ένας κοινός μαγνήτης με κολλημένη πέτρα γύρω του αποτελεί απομίμηση.

Φροντίδα που πηγάζει από τη δομή του

Ολόκληρη η ομάδα απαιτεί εντελώς ξηρό περιβάλλον αποθήκευσης. Η διάσπαση του πυρίτη είναι ο πιο επίφοβος κίνδυνος στις συλλογές ορυκτών, και η χαμηλή υγρασία αποτελεί τη μοναδική αξιόπιστη προστασία. Φυλάσσετε τον πυρίτη χωριστά από χαρτί, χαρτόνι και δείγματα ευαίσθητα σε οξέα.

Ο αιματίτης έχει σκληρότητα 5.5 έως 6.5 και αντέχει στην καθημερινή χρήση, αλλά οι λειαντικές σκόνες μπορούν να θαμπώσουν τη μεταλλική του λάμψη, ενώ το παρατεταμένο νερό μπορεί να προκαλέσει σκουριά στην επιφάνεια.

Ο φυσικός μαγνητίτης χάνει οριστικά τον μαγνητισμό του αν υποβληθεί σε υψηλή θερμότητα ή αν δεχτεί ισχυρά μηχανικά χτυπήματα.

Κανένας από αυτούς τους λίθους δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για την παρασκευή ελιξιρίων κρυστάλλων με άμεση εμβάπτιση. Ο πυρίτης στο νερό παράγει θειικό οξύ, ο αιματίτης θολώνει το υγρό και οξειδώνεται, ενώ ο μαγνητίτης συγκεντρώνει αόρατα ρινίσματα σιδήρου. Ως γενικός κανόνας, τα θειούχα ορυκτά και τα μεταλλεύματα δεν πρέπει ποτέ να έρχονται σε επαφή με νερό προς πόση.