Pyriet

Wat het daadwerkelijk is

IJzersulfide, FeS2, kubisch, hardheid 6 tot 6.5, zonder duidelijke splijting maar met een schelpvormige tot oneffen breuk.

De kristalvormen vormen het meest in het oog springende kenmerk. Pyriet groeit als kubussen, als pyritoëders met twaalf vijfhoekige vlakken en als octaëders. De kubussen uit Navajún in Spanje zijn zo strak en scherp afgelijnd dat wie ze voor het eerst ziet vrijwel altijd veronderstelt dat ze door mensenhanden zijn gefacetteerd.

De naam stamt uit het Griekse pyrites lithos, vuursteen, omdat het mineraal felle vonken afgeeft wanneer men het tegen ijzer of staal slaat. Die toepassing gaat terug tot het neolithicum en bleef in gebruik tot bij de radslotwapens, waarin pyriet de voorloper was van vuursteen.

Pyriet is bros en verbrijzelt onder een stalen punt, terwijl goud zacht is en indeukt. De relatieve dichtheid ligt rond de vijf, tegenover meer dan negentien voor goud, en de streepkleur op ongeglazuurd porselein is groenzwart in plaats van goudgeel.

Onder invloed van vocht oxideert pyriet tot ijzersulfaten en zwavelzuur, waardoor het uitzet, barst en uiteindelijk tot gruis vervalt. Dit staat onder verzamelaars bekend als pyrietrot of de pyrietziekte.

Waar het vandaan komt

Navajún in La Rioja, Spanje, levert de beroemde gave kubussen in mergelmatrix die toonaangevend zijn op de internationale markt voor verzamelstukken.

Peru levert spectaculaire kristalgroepen, het Italiaanse eiland Elba bracht klassiek studiemateriaal voort, en ook China, Bulgarije en de Verenigde Staten zijn belangrijke leveranciers.

Het is een van de meest voorkomende sulfidemineralen ter wereld: het ontstaat in hydrothermale aders, in afzettingsgesteenten waaronder steenkool en als fossielvervanging, waardoor sommige ammonieten met een gouden glans uit de bodem komen.

Industrieel werd pyriet tot diep in de twintigste eeuw ontgonnen voor de productie van zwavel en zwavelzuur, en in het Spaanse Río Tinto-gebied werden pyrietertsen al millennia geleden gewonnen.

Ook in de geologie van fossiele brandstoffen speelt het een grote rol: pyriet in steenkool was de voornaamste bron van de zwavel die zure regen veroorzaakte.

Wat de overlevering beweerde

De geschiedenis van pyriet was praktisch van aard lang voor er symbolische betekenissen aan werden gehecht. Het ontsteken van vuur was het oudste gebruik, en pyrietknollen worden regelmatig naast vuursteen aangetroffen in prehistorische vuursets.

De benaming klatergoud of gekkengoud vormt de rode draad in de cultuurgeschiedenis en berust op historische feiten: tijdens goudkoortsen werd het telkens weer voor echt goud aangezien, waardoor de term uitgroeide tot een algemene uitdrukking voor bedrieglijke schijn.

Inca- en Midden-Amerikaanse culturen polijstten pyriet tot spiegels, en achterkanten van spiegels zijn teruggevonden in Maya- en Azteekse opgravingen, wat de steen verbindt met de waarzegtraditie waarin obsidiaan de hoofdrol speelt.

Klassieke Romeinse en middeleeuwse geschriften zwijgen vrijwel over mystieke toepassingen.

In de hedendaagse edelsteenkunde wordt pyriet vaak aangeduid als steen van zelfvertrouwen, wilskracht en voorspoed, vooral vanwege de goudachtige glans. Deze interpretatie dateert uit de twintigste eeuw en vraagt om nuchterheid, aangezien beloften van materiële rijkdom niet in dit naslagwerk thuishoren.

Hoe ermee wordt gewerkt

Wat pyriet daadwerkelijk te bieden heeft, is zijn geometrische vorm. Een Navajún-kubus op een werktafel is een opmerkelijk voorwerp dat bewijst dat de natuur zonder enige hulp vlakke zijden en rechte hoeken kan voortbrengen.

De duiding van vastberadenheid, als de moed om krachtig op te treden in situaties waarin uiterlijkheden tellen, vloeit voort uit het verhaal van het onechte goud en is betekenisvoller dan vage ideeën over overvloed.

De bewaareisen vormen het wezenlijke aandachtspunt. Houd pyriet droog, uit de buurt van papier, karton en lijmetiketten, en bewaar het gescheiden van andere mineralen. Een stuk dat wit poeder, een zwavelgeur of fijne haarscheurtjes vertoont, is aan het vergaan en moet onmiddellijk worden afgezonderd.

Een lage luchtvochtigheid is de enige doeltreffende remedie. Silicagel in een goed afgesloten doos biedt uitkomst.

Leg pyriet nooit in water en gebruik het niet voor edelsteenwater, omdat het zuur vormt.

Kopen met oplettendheid

Pyriet is te overvloedig aanwezig om namaak lonend te maken. In de praktijk speelt de vraag zich meestal omgekeerd af: men vraagt zich af of men goud heeft gevonden.

Drie eenvoudige proeven geven uitsluitsel: pyriet is bros en breekt onder een stalen punt terwijl goud indeukt; de streep van pyriet op ongeglazuurd porselein is groenzwart terwijl die van goud zuiver geel is; en goud is ongeveer viermaal zo zwaar.

Marcasiet in sieraden is vrijwel altijd pyriet, omdat echte marcasiet chemisch te instabiel is om betrouwbaar te zetten. Dat is een gevestigd handelsgebruik en geen opzettelijke misleiding.

Sommige stukken worden behandeld met beschermende lak om ontbinding te vertragen, wat legitiem is mits de verkoper dit duidelijk vermeldt.

Het daadwerkelijke risico bij aankoop betreft de fysieke staat: een stuk waarin het verval al is ingezet, zal blijven verweren, aangezien geen enkele behandeling dit proces blijvend stopt. Controleer stukken voor aankoop zorgvuldig op witte uitslag en haarscheurtjes.