Το τελετουργικό του αναπληρωματικού βασιλιά

Συχνές ερωτήσεις

Τι ήταν το τελετουργικό του αναπληρωματικού βασιλιά;

Η έσχατη λύση της μεσοποταμιακής αυλής, όταν μια έκλειψη ερμηνευόταν πως προανήγγειλε τον θάνατο του βασιλιά. Ένας αναπληρωτής ενθρονιζόταν πραγματικά, με ενδύματα, εμβλήματα και μια βασίλισσα, ώστε το κακό του οιωνού να μεταφερθεί σε αυτόν. Ο αληθινός βασιλιάς αποσυρόταν στην απομόνωση με την κωδική ονομασία «ο αγρότης» και, στο τέλος της περιόδου κινδύνου, ο αναπληρωτής θανατωνόταν, κλείνοντας τον οιωνό. Οι ακκαδικές πηγές το ονομάζουν šar pūḫi, «αναπληρωματικό βασιλιά».

Τι πυροδοτούσε το τελετουργικό;

Μόνο η πιο σοβαρή ουράνια ένδειξη: μια έκλειψη της οποίας η διάταξη, αναλυμένη μέσα από τις πλάκες των εκλείψεων του Enuma Anu Enlil ανά μήνα, βάρδια, μονοπάτι σκιάς και συνοδευτικά σημάδια, στόχευε τον προαναγγελθέντα θάνατο στον ίδιο τον βασιλιά της Ασσυρίας ή της Βαβυλωνίας. Τα μικρότερα κακά αντιμετωπίζονταν με τα τελετουργικά αποδέσμευσης namburbi. Αυτός ο οιωνός, όμως, απαιτούσε έναν θρόνο.

Ποιος επιλεγόταν ως αναπληρωτής;

Κάποιος που το κράτος ήταν διατεθειμένο να χάσει: ένας καταδικασμένος κρατούμενος ή ένας πολιτικά περιθωριακός άνθρωπος. Στην καλύτερα τεκμηριωμένη περίπτωση, ο αναπληρωτής ήταν ο Νταμκί, γιος ενός Βαβυλώνιου διαχειριστή ναού, που ενθρονίστηκε όταν οι οιωνοί των εκλείψεων απείλησαν και τα δύο στέμματα του Εσαρχαδδών. Μαζί του ενθρονιζόταν και μια κοπέλα ως βασίλισσά του.

Κυβερνούσε πραγματικά ο αναπληρωτής;

Κατείχε τον τίτλο, τα εμβλήματα και τον θρόνο, και τα δυσοίωνα σημάδια απαγγέλλονταν επίσημα πάνω του, ώστε να πάρει τα κακά επάνω του. Ο πραγματικός βασιλιάς, όμως, συνέχιζε να κυβερνά από την απομόνωση. Η ενθρόνιση έπρεπε να είναι τελετουργικά γνήσια για να λειτουργήσει η μεταφορά, πράγμα που έκανε τη διαδικασία τόσο επικίνδυνη, όπως απέδειξε η περίπτωση του Ενλίλ-Μπανί.

Τι συνέβαινε στον αληθινό βασιλιά κατά τη διάρκεια του τελετουργικού;

Εγκατέλειπε τον βασιλικό τίτλο με τελετουργικούς όρους και ζούσε στην απομόνωση, ενώ οι επιστολές των λογίων απευθύνονταν σε αυτόν μόνο ως «ο αγρότης». Οι κρυφές εβδομάδες του ήταν γεμάτες με τελετές εξαγνισμού και συνεχή αλληλογραφία με τους λογίους του, οι οποίοι ανέφεραν για τον ουρανό, προγραμμάτιζαν τελετές και τον καθησύχαζαν μέχρι να κλείσει το παράθυρο του οιωνού.

Ο αναπληρωτής σκοτωνόταν πάντα;

Η αλληλογραφία χρησιμοποιεί τον σταθερό ευφημισμό «πήγε στη μοίρα του» και τα τεκμηριωμένα επεισόδια καταλήγουν με τον θάνατο και τη βασιλική ταφή του αναπληρωτή. Η βασίλισσα στην περίπτωση του Νταμκί πέθανε επίσης. Η μία μεγάλη εξαίρεση λειτούργησε αντίστροφα: όταν ο βασιλιάς Ερρά-Ιμιττί πέθανε στη μέση του τελετουργικού γύρω στο 1861 BCE, ο αναπληρωτής του, ο κηπουρός Ενλίλ-Μπανί, κράτησε τον θρόνο και βασίλευσε για δεκαετίες.

Πόσο καιρό βασίλευε ο αναπληρωτής;

Όσο απαιτούσε η περίοδος ισχύος του οιωνού, το adannu, με τεκμηριωμένες θητείες έως και εκατό ημέρες. Οι λόγιοι παρακολουθούσαν το ημερολόγιο και τον ουρανό καθ' όλη τη διάρκεια, και η διαδικασία ολοκληρωνόταν μόνο όταν το παράθυρο του κινδύνου είχε αποδεδειγμένα περάσει.

Πόσο συχνά εκτελούνταν το τελετουργικό;

Οι μαρτυρίες ξεκινούν από τη δυναστεία της Ισίν γύρω στο 1861 BCE έως την Ασσυριακή Αυτοκρατορία. Το μεγαλύτερο όμως σύνολο τεκμηρίων ανήκει στη βασιλεία του Εσαρχαδδών τη δεκαετία του 670 BCE, όταν οι απειλητικές εκλείψεις επέβαλαν τη διαδικασία αρκετές φορές μέσα σε λίγα χρόνια. Οι επιστολές της αυλής του διατηρούν τα επεισόδια βήμα προς βήμα, συμπεριλαμβανομένης της περίπτωσης του Νταμκί.

Το εφάρμοζαν άλλοι πολιτισμοί;

Οι Χετταίοι δανείστηκαν το τελετουργικό στα τέλη της δεύτερης χιλιετίας BCE, εγκαθιστώντας τους δικούς τους αναπληρωτές ενάντια σε οιωνούς βασιλικού θανάτου. Και το 323 BCE ένας ξένος κάθισε στον άδειο θρόνο του Μεγάλου Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα, εβδομάδες πριν πεθάνει ο βασιλιάς. Οι μάντεις τον εκτέλεσαν και πολλοί μελετητές ερμηνεύουν το περιστατικό ως μια όψιμη, παραφθαρμένη τέλεση της παλιάς τελετής.

Πώς γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες;

Από τρεις συγκλίνουσες πηγές: τις οδηγίες του τελετουργικού που επιμελήθηκε ο W. G. Lambert, το βαβυλωνιακό χρονικό που διασώζει την ιστορία του Ερρά-Ιμιττί και του Ενλίλ-Μπανί, και κυρίως τις επιστολές των λογίων του Εσαρχαδδών, τις οποίες επιμελήθηκε ο Simo Parpola. Αυτές τεκμηριώνουν τις πραγματικές τελέσεις, από την έκλειψη που έδινε το έναυσμα μέχρι την ταφή του αναπληρωτή και την επιστροφή του βασιλιά.