سیلیکات‌های قیمتی

عامل پیوند این خانواده

این سنگ‌ها یک خانواده کانی‌شناسی تشکیل نمی‌دهند و در اینجا نیز به عنوان یک خانواده علمی معرفی نشده‌اند. گارنت یک گروه سیلیکاتی در سیستم مکعبی با گونه‌های متعدد است. زبرجد همان الیوین است؛ سیلیکات منیزیم و آهن که از گوشته زمین سرچشمه می‌گیرد. توپاز یک فلوئوروسیلیکات آلومینیوم است. یولیت همان کانی کوردیریت است. تانزانیت گونه‌ای از زوئیزیت است، و کونزیت نوعی اسپودومن به شمار می‌رود که پیروکسن حاوی لیتیوم است.

آنچه واقعاً آن‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد ویژگی‌های نوری است: هر شش سنگ چنان شفاف هستند که می‌توان آن‌ها را تراش زاویه‌دار (فست) داد، و ارزش هر شش گوهر به دلیل رفتار آن‌ها با نور است، نه سطحی که یک حکاک بتواند بر آن نقشی پدید آورد. این یک دسته‌بندی واقعی در تاریخ جواهرسازی است، زیرا ابداع تراش فست پدیده‌ای نسبتاً جدید محسوب می‌شود. پیش از سده پانزدهم میلادی، اغلب گوهرها به صورت دامله (گوژتراش) شکل می‌گرفتند یا حکاکی می‌شدند، و پیدایش زیبایی‌شناسی مبتنی بر درخشش نور، پس از گسترش فنون تراش دقیق هندسی رخ داد.

دو عضو از این گروه کانی‌های شگفت‌آوری از دیدگاه علمی هستند: یولیت دارای پدیده چندرنگی بسیار شدیدی است که رنگ آن با تغییر زاویه دید دگرگون می‌شود؛ و کونزیت در برابر نور آفتاب سریع‌تر از تقریباً هر گوهر رایج دیگری رنگ می‌بازد، که نمونه‌ای کم‌نظیر از یک نقص آشکار و سنجش‌پذیر در یک سنگ قیمتی است.

نحوه شکل‌گیری

گارنت در سنگ‌های دگرگونی تحت دما و فشار بالا متبلور می‌شود و چنان شاخص زمین‌شناسی پایداری است که زمین‌شناسان از آن برای ارزیابی شرایط دمایی و فشاری حاکم بر سنگ بهره می‌گیرند. پیروپ بوهمی از سرزمین چک، مواد خام یک صنعت جواهرسازی کامل در سده نوزدهم میلادی را تأمین می‌کرد.

زبرجد از گوشته زمین برمی‌خیزد؛ ماده‌ای که توسط ماگماهای بازالتی و گاه درون شهاب‌سنگ‌ها به سطح زمین منتقل شده است. خاستگاه باستانی آن جزیره زبرجد در دریای سرخ بود که دست‌کم سه هزار و پانصد سال مورد بهره‌برداری قرار گرفت و مصر باستان نیاز سراسر حوضه مدیترانه را از آنجا برآورده می‌ساخت.

توپاز در پگماتیت‌ها و حفرات گازی سنگ‌های ریولیتی شکل می‌گیرد. توپاز امپریال، که همان بلورهای اصیل طلایی تا سرخ‌رنگ است، از منطقه اورو پرتو در برزیل به دست می‌آید.

تانزانیت تنها از نواری تپه‌ای به درازای چند کیلومتر در تپه‌های مرلانی در نزدیکی کلیمانجارو استخراج می‌شود و در هیچ نقطه دیگری از کره زمین یافت نشده است. این گوهر در سال ۱۹۶۷ کشف شد و شرکت تیفانی این نام تجاری را برای آن برگزید.

کونزیت در پگماتیت‌های غنی از لیتیوم، به‌ویژه در کالیفرنیا، افغانستان و برزیل پدید می‌آید؛ این کانی در سال ۱۹۰۲ توسط چارلز باسکرویل توصیف شد و به افتخار جورج کونز، گوهرشناس نامدار، نام‌گذاری گردید.

سنگ‌های این خانواده

• گارنت (گروه سیلیکاتی، گونه‌های متعدد، Mohs 7). یک خانواده کامل کانی‌شناسی است و نه یک تک‌سنگ؛ نام آن از دانه انار گرفته شده است. جواهرات گارنت بوهمی، میناکاری کلوئیزونه آنگلوساکسون‌ها و سنگ ماه تولد ژانویه.
• زبرجد ((Mg,Fe)₂SiO₄, Mohs 6.5). گونه گوهرین کانی الیوین، استخراج‌شده از جزیره زبرجد در دریای سرخ از دوران باستان، و کشف‌شده در دل شهاب‌سنگ‌ها؛ تنها گوهر رایجی که تنها در یک رنگ یافت می‌شود.
• توپاز (Al₂SiO₄(F,OH)₂, Mohs 8). توپاز امپریال طلایی از اورو پرتو نمونه اصیل طبیعی است؛ تقریباً تمام توپازهای آبی موجود در بازار در ابتدا بی‌رنگ بوده‌اند و با پرتودهی به رنگ آبی درآمده‌اند. سنگ ماه نوامبر همراه با سیترین.
• یولیت (Mg₂Al₄Si₅O₁₈, Mohs 7). دارای پدیده چندرنگی شدید که از یک زاویه آبی‌بنفش و از زاویه دیگر زرد کم‌رنگ دیده می‌شود؛ نامزد اصلی سنگ خورشید وایکینگ‌ها برای یافتن خورشید از ورای ابر.
• تانزانیت (زوئیزیت حاوی وانادیوم، Mohs 6.5). کشف‌شده در سال ۱۹۶۷ در دامنه کوه کلیمانجارو در تنها یک نقطه از زمین، و افزوده به فهرست سنگ‌های ماه دسامبر در سال ۲۰۰۲؛ تقریباً تمام نمونه‌های بازار حرارت‌دیده‌اند.
• کونزیت (LiAlSi₂O₆, Mohs 6.5). اسپودومن لیتیوم‌دار، نام‌گذاری‌شده در سال ۱۹۰۲ به افتخار جورج کونز گوهرشناس؛ رنگ آن در نور آفتاب می‌پرد و نمونه کم‌نظیری از سنگی است که حقیقتاً باید در تاریکی نگهداری شود.

نام‌های تجاری و بدل‌ها

توپاز آبی بارزترین نمونه بهسازی در این مجموعه است. تقریباً تمام توپازهای آبی بازار در آغاز بلورهایی بی‌رنگ بوده‌اند که با پرتودهی و سپس حرارت‌دهی به رنگ آبی درآمده‌اند. این محصول به سبب گذراندن دوره سرد شدن پرتوزایی پیش از عرضه در بازار، کاملاً ایمن و تحت نظارت‌های قانونی است، و به دلیل فراوانی توپاز بی‌رنگ قیمتی مقرون‌به‌صرفه دارد. توپاز آبی طبیعی بسیار کم‌رنگ و نادر است.

حرارت‌دهی تانزانیت روشی تقریباً همه‌گیر است تا رنگ قهوه‌ای کانی زوئیزیت را به آبی‌بنفش پرطرفدار بدل سازد. نمونه‌های دست‌نخورده با رنگ مرغوب بسیار کمیاب هستند.

توپاز موسوم به میستیک و پوشش‌های رنگین‌کمانی مشابه حاصل لایه‌نشانی فلزی سطحی هستند نه رنگ طبیعی سنگ، و این لایه با سایش از بین می‌رود.

گارنت یکی از دست‌نخورده‌ترین گوهرها به شمار می‌رود و به‌ندرت تحت بهسازی قرار می‌گیرد، که این مزیتی بزرگ برای خریداران است. گارنت‌های مصنوعی وجود دارند، به‌ویژه یاگ (YAG) و جی‌جی‌جی (GGG)، اما این‌ها ترکیباتی متفاوتند که به عنوان شبیه‌ساز الماس ساخته شده‌اند نه جایگزینی برای گارنت طبیعی.

باید مراقب شیشه‌های سبز تراش‌خورده به جای زبرجد بود؛ همچنین اسپینل مصنوعی و زیرکونیای مکعبی در بخش ارزان‌قیمت بازار مکرراً به جای اعضای گوناگون این گروه فروخته می‌شوند.

مراقبت مبتنی بر ساختار کانی

تفاوت میزان دوام این گوهرها بسیار فراتر از آن چیزی است که عدد سختی نشان می‌دهد. سختی توپاز ۸ است، اما به سبب داشتن کلیواژ (شکست ساختاری) قاعده‌ای کامل، ضربه‌ای ناگهانی در راستایی نامناسب می‌تواند آن را از وسط دو نیم کند؛ به همین دلیل هرگز نباید در دستگاه اولتراسونیک قرار گیرد. کونزیت دارای دو راستای کلیواژ است و به همین سبب تراش آن مهارتی دشوار می‌طلبد.

علاوه بر این، رنگ کونزیت در برابر نور می‌پرد. رنگ صورتی آن از مراکز رنگی منگنز سرچشمه می‌گیرد که پرتوهای فرابنفش آن را تخریب می‌کنند؛ از این رو جواهرفروشان در گذشته آن را «سنگ شب» می‌نامیدند. آن را در جعبه‌ای تاریک نگهداری کنید.

سختی زبرجد تنها ۶.۵ است و نسبت به اسیدها و شوک‌های حرارتی ناگهانی حساسیت دارد؛ نباید با بخار داغ تمیز شود.

تانزانیت دارای سختی ۶.۵ و یک جهت کلیواژ است و بهتر است در پایه‌های نگه‌دارنده محافظ سوار شود. گارنت مستحکم‌ترین عضو این گروه است و برای استفاده روزمره کاملاً سازگار است.

برای تمیز کردن تمامی این گوهرها، آب ولرم و صابون همراه با برسی نرم بهترین شیوه است، و شستشو با دستگاه اولتراسونیک را باید تنها به گارنت محدود کرد.