تورمالین و سیلیکات‌های ورقه‌ای

عامل پیوند این خانواده

تورمالین یک بوروسیلیکات با فرمولی چنان انعطاف‌پذیر است که کانی‌شناسان آن را سطل زباله عناصر توصیف می‌کنند. آهن موجب پیدایش شورل سیاه می‌شود، لیتیوم و منگنز البائیت صورتی و سبز را شکل می‌دهند و منیزیم دراویت قهوه‌ای را می‌سازد. از آنجا که ترکیب شیمیایی می‌تواند در حین رشد بلور تغییر کند، یک قطعه تورمالین واحد ممکن است در یک انتها صورتی و در انتهای دیگر سبز باشد، یا هسته‌ای صورتی با پوسته‌ای سبز داشته باشد که همان تورمالین هندوانه‌ای است.

تورمالین افزون بر این، خاصیت پیروالکتریک و پیزوالکتریک دارد. با گرم کردن یک سوی آن، بارهای الکتریکی ناهمنام در دو قطب بلور شکل می‌گیرد؛ به همین سبب بازرگانان هلندی در قرن هجدهم از آن برای بیرون کشیدن خاکستر از پیپ استفاده می‌کردند و آن را اشنتیکر (aschentrekker) به معنای خاکسترکش نامیدند.

میکاها، از جمله لپیدولیت، سیلیکات‌های ورقه‌ای هستند که در یک راستا به شکل صفحاتی انعطاف‌پذیر شکاف می‌خورند. لپیدولیت میکایی حاوی لیتیوم با سختی ۲٫۵ است، یعنی آن‌قدر نرم که می‌توان با ناخن روی آن خط انداخت.

کیانیت نمونه شگفت‌انگیز این گروه به شمار می‌رود: سختی آن در امتداد تیغه ۴٫۵ و در راستای عرضی ۷ است؛ اختلافی چنان آشکار که نام کهن آن، دیستن (disthene)، به معنای دو نیرو است.

نحوه شکل‌گیری

تورمالین در پگماتیت‌ها و برخی سنگ‌های دگرگونی شکل می‌گیرد و مهم‌ترین خاستگاه‌های گوهرین آن عبارتند از برزیل، افغانستان، پاکستان، نیجریه، ماداگاسکار و ایالت‌های مین و کالیفرنیا در ایالات متحده. معادن هیمالیا و تورمالین کوئین در کالیفرنیا در اوایل قرن بیستم بخش بزرگی از تجارت با چین را تأمین می‌کردند؛ تجارتی که اشتیاق ملکه تسی‌شی (Cixi) به تورمالین صورتی به آن دامن می‌زد. با فروپاشی سلسله چینگ در سال ۱۹۱۱، این بازار پررونق نیز یکباره از هم پاشید.

تورمالین پارائیبا که با مس رنگ گرفته و در سال ۱۹۸۹ در برزیل کشف شد، از نظر بهای وزنی در شمار گران‌بهاترین گوهرهای جهان جای دارد.

لپیدولیت در پگماتیت‌های سرشار از لیتیوم و اغلب در کنار تورمالین پدید می‌آید و به صورت تجاری به عنوان کانسنگ لیتیوم استخراج می‌شود.

کیانیت در سنگ‌های دگرگونی غنی از آلومینیوم و زیر فشار بالا شکل می‌گیرد، و زمین‌شناسان از حضور آن برای بازخوانی پیشینه دما و فشار یک منطقه بهره می‌گیرند.

سنگ‌های این خانواده

• تورمالین سیاه (بوروسیلیکات پیچیده (شورل)، سختی موس ۷٫۵). پیروالکتریک است، بنابراین با گرم شدن خاکستر را جذب می‌کند؛ به همین دلیل هلندی‌ها آن را اشنتیکر (aschentrekker) نامیدند. پرفروش‌ترین سنگ محافظتی در شیوه‌های نوین به شمار می‌رود.
• تورمالین هندوانه‌ای (البائیت با پهنه‌بندی صورتی و سبز، سختی موس ۷٫۵). تک‌بلوری که ترکیب شیمیایی آن حین رشد دگرگون شد و هسته‌ای صورتی درون پوسته‌ای سبز بر جای نهاد. برش‌های مقطعی این ویژگی را به زیباترین شکل نشان می‌دهند و نمونه‌های باکیفیت آن اصلاً ارزان نیستند.
• لپیدولیت (میکای لیتیوم، سختی موس ۲٫۵). میکایی حاوی لیتیوم که آن‌قدر نرم است که با ناخن خط برمی‌دارد، و سرچشمه ادعایی امروزی و مداوم درباره بهبود خلق‌وخو که ساختار شیمیایی‌اش از آن پشتیبانی نمی‌کند.
• کیانیت (Al₂SiO₅، سختی موس ۴٫۵ / ۷). دو درجه سختی در یک بلور، در امتداد طول تیغه نرم و در عرض آن سخت. در اروپای قدیم به عنوان عقربه قطب‌نما به کار می‌رفت و شگفتی محبوب کانی‌شناسان است.

نام‌های تجاری و بدل‌ها

تورمالین سیاه به دلیل فراوانی و قیمت مناسب به ندرت جعل می‌شود، اما برای بهبود رنگ تورمالین‌های رنگی معمولاً از حرارت‌دهی و پرتوتابی استفاده می‌کنند که فرایندی رایج و عموماً پایدار است.

برش‌های تورمالین هندوانه‌ای با رزین، شیشه و سنگ‌های دوبلت (دو لایه به‌هم‌چسبیده) شبیه‌سازی می‌شوند. برش‌های اصیل با پهنه‌بندی شفاف و مشخص قیمت بالایی دارند، و مرز رنگ‌ها در نمونه واقعی یک پهنه رشد بلوری است نه یک خط چاپی صاف.

پارائیبا کانون اصلی تقلب در این خانواده است؛ زیرا اختلاف قیمت میان تورمالین مس‌دار پارائیبا و تورمالین معمولی سبز-آبی بسیار گزاف است، و تنها آزمایش آزمایشگاهی برای سنجش میزان مس می‌تواند معیار معتبری برای اصالت آن باشد.

لپیدولیت اغلب در آمیزش با کوارتز و زیر نام‌های تجاری ساختگی فروخته می‌شود. همچنین موضوع ادعایی همیشگی است مبنی بر اینکه لیتیوم موجود در آن خلق‌وخو را تنظیم می‌کند؛ ادعایی که علم شیمی آن را رد می‌کند.

کیانیت ذاتاً سنگی بی‌غل‌وغش است، هرچند نمونه‌های تراش‌نخورده آبی‌رنگ آن گاهی با یاقوت کبود اشتباه گرفته می‌شوند.

مراقبت مبتنی بر ساختار کانی

پیش از هر تصمیمی، عدد سختی کانی را بررسی کنید. تورمالین سیاه با سختی ۷٫۵ می‌تواند همواره بدون آسیب در جیب بماند. لپیدولیت با سختی ۲٫۵ در کنار جاکلیدی دوام نمی‌آورد و باید درون کیسه‌ای پارچه‌ای یا روی قفسه نگهداری شود.

کیانیت موردی منحصر‌به‌فرد است. این کانی در یک جهت دارای رخ کامل است و سختی آن در طول و عرض تیغه تفاوت فاحشی دارد؛ به طوری که روی یک وجه با ناخن خراشیده می‌شود و در وجه دیگر برابر سوهان فولادی مقاومت می‌کند. آن را در پایه‌های محافظتی سوار کنید یا به عنوان نمونه کلکسیونی نگه دارید.

تورمالین نباید با بخار آب یا در دستگاه التراسونیک تمیز شود؛ به‌ویژه نمونه‌های پر از ناخالصی و دارای رنگ تیره، زیرا شکستگی‌های درونی در آن‌ها شایع است و شوک حرارتی می‌تواند این ترک‌ها را گسترش دهد.

لپیدولیت هرگز نباید در آب خیسانده شود؛ زیرا آب به میان لایه‌های میکا نفوذ می‌کند و با گذشت زمان موجب ورقه‌ورقه شدن و فروپاشی آن می‌شود.