فلدسپات و فلدسپاتوئیدها

آنچه این خانواده را در کنار هم نگه می‌دارد

فلدسپات‌ها تکتوسیلیکات‌های آلومینوسیلیکاتی با پتاسیم، سدیم یا کلسیم در ساختار بلوری خود هستند و نزدیک به شصت درصد از پوسته زمین را تشکیل می‌دهند. این گروه به فلدسپات‌های پتاسیم، از جمله ارتوکلاز و میکروکلین، و سری پلاژیوکلاز از آلبیت غنی از سدیم تا آنورتیت غنی از کلسیم بخش‌بندی می‌شود.

جلوه‌های نوری از پدیده جدایش فازی سرچشمه می‌گیرند. هنگامی که یک فلدسپات به آرامی سرد می‌شود، اجزای سازنده آن می‌توانند به لایه‌های میکروسکوپی متناوب تفکیک شوند. در جایی که این لایه‌ها ضخامتی نزدیک به طول موج نور آبی داشته باشند، آن را پراکنده می‌کنند و درخشش آبی شناور مونستون یعنی پدیده آدولارسنس پدید می‌آید. در جایی که لایه‌ها ضخیم‌تر باشند و در زوایای خاصی نور را بازتاب دهند، جرقه‌های هفت‌رنگ طاووسی لابرادوریت موسوم به لابرادورسنس شکل می‌گیرند. هر جا پولک‌های مس در بلور پراکنده باشند، زرق‌وبرق فلزی سان‌استون یا اونتوریسنس نمایان می‌شود.

دو سنگ در این بخش فلدسپات به معنای دقیق کلمه نیستند. سودالیت و لازوریتِ موجود در لاجورد فلدسپاتوئید هستند؛ کانی‌هایی که در شرایط کمبود سیلیس برای تبلور فلدسپات واقعی پدید آمده‌اند. آن‌ها در این بخش گرد آمده‌اند زیرا جایگاهشان در شیمی بلورها همین جاست.

چگونه شکل می‌گیرد

فلدسپات از ماگمای در حال سرد شدن متبلور می‌شود و کانی غالب در گرانیت، بیشتر سنگ‌های آتشفشانی و بسیاری از سنگ‌های دگرگونی است. ماده در رده سنگ‌های قیمتی به سرمایش آهسته و فضای کافی نیاز دارد که معمولاً در پگماتیت‌ها یافت می‌شود.

مونستون کلاسیک از سری‌لانکا و جنوب هند می‌آمد، جایی که قرن‌ها استخراج شده و مرغوب‌ترین سنگ آبی هنوز از آنجا به دست می‌آید. لابرادوریت در سال ۱۷۷۰ از لابرادور کانادا توصیف شد و اکنون بیشتر از ماداگاسکار و فنلاند تأمین می‌شود که گونه ویژه و پرجلای آن اسپکترولیت نام دارد.

آمازونیت میکروکلین سبزرنگی است که با ردی از سرب رنگ گرفته و خاستگاه‌های کهن آن شامل بیابان شرقی مصر و ذخایری در اتیوپی و روسیه است. سان‌استون با ادخال‌های مس، گوهر رسمی ایالت اورگان است و در هند نیز استخراج می‌شود.

لاجورد در سنگ آهک دگرگون‌شده تشکیل می‌شود و ذخیره نامدار سرِ سنگ در افغانستان بیش از شش هزار سال است که مورد بهره‌برداری قرار دارد.

سنگ‌های این خانواده

• مونستون (ارتوکلاز و آلبیت، سختی ۶). آدولارسنس، آن درخشش آبی که زیر سطح شناور به نظر می‌رسد، ناشی از پراکنش نور توسط لایه‌های درون بلور است. در هند به ماه منسوب بوده و هدیه سنتی مسافران به شمار می‌رود.
• لابرادوریت (فلدسپات پلاژیوکلاز، سختی ۶). تا پیش از تابش نور خاکستری است، سپس آبی طاووسی و زرین می‌درخشد. در سال ۱۷۷۰ به نام لابرادور نام‌گذاری شد و در باورهای اینوئیت‌ها، بازتابی از شفق قطبی به دام افتاده در سنگ است.
• آمازونیت (میکروکلین همراه با سرب، سختی ۶). میکروکلین سبزآبی که در مصر برای کتاب مردگان و پیش از آن در بین‌النهرین تراشیده می‌شد. به نام رودی نام‌گذاری شده که هرگز در کنار آن یافت نشده است.
• سان‌استون (فلدسپات با پولک‌های مس، سختی ۶). فلدسپاتی با تلألؤ اونتورینی که هنگام چرخش رنگ مسی می‌تاباند. سنگ رسمی ایالت اورگان و گزینه‌ای محتمل برای سنگ خورشید وایکینگ‌ها در کنار کلسیت ایسلندی.
• لاجورد (سنگ لازوریت با پیریت و کلسیت، سختی ۵٫۵). یک سنگ و نه یک تک‌کانی، که شش هزار سال در سرِ سنگ افغانستان استخراج شده و به رنگدانه لاجوردی اولترامارین، که روزگاری گران‌تر از طلا بود، ساییده می‌شد.
• سودالیت (Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂، سختی ۵٫۵). سنگ لاجورد بدون رگه‌های زرین پیریت و با بهایی بسیار اندک‌تر. در سال ۱۸۱۱ نام‌گذاری شده، از این رو پیشینه روایی آن کاملاً مدرن است و بیشتر به روشنی اندیشه اشاره دارد.

نام‌های تجاری و سنگ‌های مشابه

سردرگمی اصلی پیرامون واژه مونستون است. مونستون کلاسیک، ارتوکلاز با لایه‌های آلبیت است و نمایی آبی یا سفید شناور دارد. مونستون رنگین‌کمانی که درخشش‌های چندرنگ نشان می‌دهد، در واقع لابرادوریت سفید از رده پلاژیوکلاز است. این نام تجاری کاملاً جا افتاده اما این دو، کانی‌های متفاوتی هستند و هر ادعایی مبنی بر سنت کهن مشترک، آن‌ها را درهم آمیخته است.

اوپالیت شیشه‌ای صنعتی با اوپالسنس شیری‌رنگ است که به نام‌های مونستون، اوپال دریایی و ده‌ها نام دیگر فروخته می‌شود. این ماده شیشه است و معمولاً خریدار از این واقعیت بی‌خبر می‌ماند.

آمازونیت مشخص است، هرچند گاهی کوارتزیت سبزرنگِ رنگ‌شده به عنوان بدل آن فروخته می‌شود. سان‌استون نیز با سنگ طلا (گلدستون) که شیشه‌ای حاوی مس از سده هفدهم ایتالیا است، شبیه‌سازی می‌شود.

لاجورد با یشم رنگ‌شده که به نام لاجورد سوئیسی یا آلمانی فروخته می‌شود و با پودر فشرده در رزین جعل می‌گردد. سودالیت نیز اغلب به جای لاجورد فروخته می‌شود؛ تفاوت در این است که لاجورد دانه‌های زرین نامنظم پیریت دارد اما سودالیت دارای رگه‌های سفید بوده و فاقد پیریت است.

مراقبت برخاسته از ساختار سنگ

این خانواده در قیاس با زیبایی‌اش بسیار شکننده است. در سختی ۶ یا پایین‌تر، فلدسپات توسط گردوغبار کوارتز که در غبار معمولی خانه وجود دارد خراش برمی‌دارد، بنابراین یک قطعه جلاخورده در اثر استفاده نامناسب به مرور کدر می‌شود.

مهم‌تر از آن، فلدسپات در دو جهت با زاویه‌ای نزدیک به نود درجه رخ دارد، به این معنی که یک ضربه می‌تواند آن را به شکلی تمیز به دو نیم کند، نه آنکه صرفاً لب‌پر شود. به ویژه مونستون به این ویژگی مشهور است و انتخابی نامناسب برای انگشتری است که هنگام کارهای دستی استفاده می‌شود.

با پارچه نرم و آب و صابون ولرم تمیز کنید. از دستگاه‌های تمیزکننده التراسونیک استفاده نکنید زیرا لرزش می‌تواند ترک‌های رخ را گسترش دهد. از تغییرات ناگهانی دما دوری کنید.

لاجورد نیازمند توجه ویژه است: متخلخل است، کلسیت نرم دارد و اسیدها از جمله عرق بدن به آن آسیب می‌زنند. آن را از لوازم آرایشی دور نگه دارید و هرگز در آب نخیسانید.