Τα πολύτιμα πυριτικά

Τι συνδέει την οικογένεια

Αυτοί οι λίθοι δεν συγκροτούν ορυκτολογική οικογένεια και δεν παρουσιάζονται ως τέτοια. Ο γρανάτης είναι μια ομάδα κυβικών πυριτικών με πολλά επί μέρους είδη. Ο περίδοτος είναι ολιβίνης, ένα πυριτικό ορυκτό μαγνησίου και σιδήρου από τον μανδύα της Γης. Το τοπάζι είναι φθοριοπυριτικό αργίλιο. Ο ιολίτης είναι κορδιερίτης. Ο τανζανίτης αποτελεί ποικιλία του ζοϊσίτη. Ο κουνζίτης είναι σποδουμένης, ένα λιθιούχο πυρόξενο.

Αυτό που πραγματικά τους ενώνει είναι μια οπτική ιδιότητα: και οι έξι είναι αρκετά διαυγείς ώστε να αποκτήσουν έδρες, και εκτιμήθηκαν για τον τρόπο που διαχειρίζονται το φως και όχι για την επιφάνεια που θα μπορούσε να σκαλίσει ένας τεχνίτης. Πρόκειται για μια ουσιαστική διάκριση στην ιστορία της κοσμηματοποιίας, καθώς η κοπή σε έδρες είναι σχετικά πρόσφατη. Πριν από τον δέκατο πέμπτο αιώνα, οι περισσότεροι πολύτιμοι λίθοι κόβονταν ως καμποσόν ή χαράσσονταν, ενώ ολόκληρη η αισθητική της ακτινοβολίας και της λάμψης εμφανίστηκε μετά την ανάπτυξη ακριβών τεχνικών κοπής.

Δύο από αυτούς είναι επίσης ορυκτά με ιδιαίτερα διδακτικό χαρακτήρα. Ο ιολίτης είναι έντονα πλεοχροϊκός, αλλάζοντας χρώμα ανάλογα με τη γωνία παρατήρησης. Ο κουνζίτης ξεθωριάζει στο ηλιακό φως ταχύτερα από σχεδόν κάθε κοινό πολύτιμο λίθο, αποτελώντας σπάνια περίπτωση ορυκτού με ένα προφανές και μετρήσιμο ελάττωμα.

Πώς σχηματίζεται

Ο γρανάτης σχηματίζεται σε μεταμορφωμένα πετρώματα υπό συνθήκες υψηλής θερμοκρασίας και πίεσης. Αποτελεί τόσο αξιόπιστο διαγνωστικό δείκτη, ώστε οι γεωλόγοι τον χρησιμοποιούν για να προσδιορίσουν τις συνθήκες που βίωσε ένα πέτρωμα. Το βοημικό πυρωπό από τα τσεχικά εδάφη τροφοδότησε ολόκληρη την κοσμηματοποιία του δέκατου ένατου αιώνα.

Ο περίδοτος προέρχεται από τον γήινο μανδύα, φτάνοντας στην επιφάνεια μέσα σε βασάλτες και, σπανιότερα, μέσα σε μετεωρίτες. Η κλασική πηγή του ήταν το νησί Ζαμπαργκάντ στην Ερυθρά Θάλασσα, το οποίο αξιοποιήθηκε για τουλάχιστον τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια, με την Αίγυπτο να προμηθεύει από εκεί ολόκληρη την αρχαία Μεσόγειο.

Το τοπάζι σχηματίζεται σε πηγματίτες και σε κοιλότητες ρυολίθου. Το αυτοκρατορικό τοπάζι, το αυθεντικό χρυσαφί έως κοκκινωπό υλικό, προέρχεται από το Όουρο Πρέτο της Βραζιλίας.

Ο τανζανίτης προέρχεται αποκλειστικά από μια στενή λωρίδα λόφων μήκους λίγων χιλιομέτρων στο Μερελάνι, κοντά στο Κιλιμάντζαρο, και από κανένα άλλο μέρος της Γης. Ανακαλύφθηκε το 1967 και έλαβε το όνομά του από τον οίκο Tiffany.

Ο κουνζίτης εντοπίζεται σε λιθιούχους πηγματίτες, κυρίως στην Καλιφόρνια, το Αφγανιστάν και τη Βραζιλία. Περιγράφηκε το 1902 από τον Charles Baskerville και ονομάστηκε προς τιμήν του George Kunz.

Οι λίθοι αυτής της οικογένειας

• Γρανάτης (πυριτική ομάδα, πολλά είδη, Mohs 7). Ολόκληρη οικογένεια και όχι ένας μόνο λίθος, που πήρε το όνομά της από το ρόδι. Κοσμήματα βοημικού γρανάτη, αγγλοσαξονικό cloisonné και γενέθλιος λίθος του Ιανουαρίου.
• Περίδοτος ((Mg,Fe)₂SiO₄, Mohs 6.5). Ολιβίνης ποιότητας πολύτιμου λίθου, που εξορύσσεται στο Ζαμπαργκάντ της Ερυθράς Θάλασσας από την αρχαιότητα και απαντάται σε μετεωρίτες. Ο μόνος κοινός πολύτιμος λίθος που υπάρχει σε ένα μόνο χρώμα.
• Τοπάζι (Al₂SiO₄(F,OH)₂, Mohs 8). Το χρυσαφί αυτοκρατορικό τοπάζι από το Όουρο Πρέτο είναι το αυθεντικό υλικό· σχεδόν κάθε μπλε τοπάζι του εμπορίου ήταν άχρωμο μέχρι να ακτινοβοληθεί. Γενέθλιος λίθος του Νοεμβρίου μαζί με τον κιτρίνη.
• Ιολίτης (Mg₂Al₄Si₅O₁₈, Mohs 7). Έντονα πλεοχροϊκός, εμφανίζοντας βιολετί-μπλε από τη μία κατεύθυνση και απαλό κίτρινο από την άλλη. Έχει προταθεί ως ο ηλιόλιθος των Βίκινγκ για τον εντοπισμό του ήλιου μέσα από τα σύννεφα.
• Τανζανίτης (ζοϊσίτης με βανάδιο, Mohs 6.5). Ανακαλύφθηκε το 1967 στους πρόποδες του Κιλιμάντζαρο, σε ένα μοναδικό σημείο στον πλανήτη, και προστέθηκε στον κατάλογο γενέθλιων λίθων του Δεκεμβρίου το 2002. Σχεδόν όλο το υλικό υποβάλλεται σε θερμική επεξεργασία.
• Κουνζίτης (LiAlSi₂O₆, Mohs 6.5). Λιθιούχος σποδουμένης, που ονομάστηκε το 1902 προς τιμήν του γεμολόγου George Kunz. Ξεθωριάζει στο ηλιακό φως, αποτελώντας τη σπάνια περίπτωση λίθου που πρέπει πραγματικά να φυλάσσεται στο σκοτάδι.

Εμπορικές ονομασίες και απομιμήσεις

Το μπλε τοπάζι αποτελεί την πιο διαδεδομένη τεχνητή επεξεργασία αυτής της οικογένειας. Σχεδόν όλη η ποσότητά του ξεκίνησε ως άχρωμο τοπάζι, το οποίο ακτινοβολήθηκε και στη συνέχεια θερμάνθηκε για να παραγάγει το μπλε χρώμα. Το υλικό είναι ασφαλές και αυστηρά ρυθμιζόμενο, με περίοδο αναμονής πριν από την πώληση ώστε να εξαλειφθεί κάθε ίχνος ραδιενέργειας, παραμένοντας προσιτό επειδή το άχρωμο τοπάζι αφθονεί στη φύση. Το φυσικό μπλε τοπάζι είναι απαλό στο χρώμα και ασυνήθιστο.

Ο τανζανίτης θερμαίνεται σχεδόν καθολικά ώστε ο καφετί ζοϊσίτης να αποκτήσει τη χαρακτηριστική βιολετί-μπλε απόχρωση. Ανεπεξέργαστο υλικό με καλό χρώμα σπανίζει.

Το μυστικιστικό τοπάζι («mystic topaz») και άλλες ιριδίζουσες επικαλύψεις ουράνιου τόξου είναι επιφανειακές επιστρώσεις και όχι φυσικά χρώματα, με την επίστρωση να φθείρεται με τη χρήση.

Ο γρανάτης είναι ένας από τους λιγότερο επεξεργασμένους πολύτιμους λίθους, γεγονός που αποτελεί σαφές πλεονέκτημα. Υπάρχουν συνθετικοί γρανάτες, κυρίως το YAG και το GGG, αλλά πρόκειται για εντελώς διαφορετικές χημικές ενώσεις που χρησιμοποιήθηκαν ιστορικά ως απομιμήσεις διαμαντιού και όχι ως υποκατάστατα του φυσικού γρανάτη.

Προσέξτε το πράσινο γυαλί που πωλείται ως περίδοτος, καθώς και το συνθετικό σπινέλιο και την κυβική ζιρκονία που υποκαθιστούν διάφορα μέλη αυτής της ομάδας στις χαμηλότερες κατηγορίες τιμών.

Φροντίδα που υπαγορεύεται από τη δομή

Η σκληρότητα ποικίλλει περισσότερο απ' όσο αφήνει να εννοηθεί το αριθμητικό εύρος. Το τοπάζι έχει σκληρότητα 8 αλλά διαθέτει τέλειο βασικό σχισμό, επομένως ένα χτύπημα σε λάθος κατεύθυνση μπορεί να το διαιρέσει καθαρά στα δύο, ενώ δεν πρέπει ποτέ να τοποθετείται σε συσκευή υπερήχων. Ο κουνζίτης έχει δύο διευθύνσεις σχισμού, γι' αυτό και η κοπή του παρουσιάζει μεγάλες δυσκολίες.

Ο κουνζίτης επίσης ξεθωριάζει. Το ροζ χρώμα του οφείλεται σε κέντρα χρώματος μαγγανίου τα οποία καταστρέφει το υπεριώδες φως, γι' αυτό οι κοσμηματοπώλες τον αποκαλούσαν παραδοσιακά εσπερινό λίθο. Φυλάσσετέ τον στο σκοτάδι.

Ο περίδοτος φτάνει μόλις το 6,5 στην κλίμακα Mohs, όντας ευαίσθητος στα οξέα και στις απότομες μεταβολές θερμοκρασίας, και δεν πρέπει να καθαρίζεται με ατμό.

Ο τανζανίτης έχει σκληρότητα 6,5 με μία διεύθυνση σχισμού και είναι προτιμότερο να τοποθετείται σε προστατευτικό δέσιμο. Ο γρανάτης είναι το πιο ανθεκτικό μέλος της ομάδας και αντέχει στην καθημερινή χρήση.

Για όλους αυτούς τους λίθους, το χλιαρό σαπουνόνερο και μια μαλακή βούρτσα αποτελούν τον σωστό τρόπο καθαρισμού. Ο καθαρισμός με υπερήχους πρέπει να προορίζεται αποκλειστικά για τον γρανάτη.