De carbonaten

Wat de familie bijeenhoudt

Carbonaten zijn mineralen die zijn opgebouwd rond de CO3-groep, en die verbinding vormt tevens hun zwakke plek: voeg een zuur toe en er komt koolstofdioxide vrij. Dat is het bruisen dat ontstaat wanneer azijn in contact komt met kalksteen. Elke steen op deze pagina reageert op die manier.

Malachiet en azuriet zijn kopercarbonaten die chemisch zo nauw verwant zijn dat azuriet onder invloed van water langzaam overgaat in malachiet. Die omzetting verklaart waarom op sommige middeleeuwse schilderijen de blauwe luchten groen zijn uitgeslagen, en waarom een azurietstuk in een vochtige ruimte in de loop van tientallen jaren zijn glans verliest.

Rhodochrosiet is mangaancarbonaat, roze en wit gebandeerd doordat het mineraal zich in opeenvolgende lagen afzette in een rotsholte. Calciet is calciumcarbonaat, het meest polymorfe veelvoorkomende mineraal, dat in honderden verschillende kristalvormen opduikt. De heldere variant, dubbelspaat, vertoont een dubbele breking die krachtig genoeg is om een gedrukte lijn in tweeën te splitsen.

Rhodoniet is de gast van deze familie. Het is een mangaansilicaat in plaats van een carbonaat, met hardheid 6 aanzienlijk harder, en staat hier vermeld omdat het in de handel en in de mijn de vaste metgezel van rhodochrosiet is.

Hoe het ontstaat

Kopercarbonaten vormen zich in de oxidatiezone boven een koperertsafzetting, waar grondwater met opgelost koper reageert met carbonaatgesteente. Daarom komen malachiet en azuriet samen voor en vormen zij de toplaag van kopermijnen van Katanga tot Arizona en het Oeralgebergte.

De Congolese afzettingen leveren tegenwoordig het leeuwendeel van het gebandeerde malachiet op de wereldmarkt. Historisch ontgonnen de Egyptenaren al vanaf de predynastieke periode malachiet in de Sinaï en de Oostelijke Woestijn, om het te vermalen tot de groene oogschmink die op talloze grafschilderingen te zien is. De Russische vindplaatsen in de Oeral leverden in de achttiende en negentiende eeuw het materiaal voor monumentale sierobjecten, waaronder complete malachietzalen in paleizen.

Rhodochrosiet ontstaat in hydrothermale aders samen met zilver- en mangaanertsen. Het gebandeerde stalactitische materiaal is afkomstig van Capillitas in Argentinië, uit mijnen die al in de Incatijd werden bewerkt; uitzonderlijk fraaie kristallen zijn gevonden in de Sweet Home-mijn in Colorado.

Calciet ontstaat vrijwel overal waar carbonaatgesteente aanwezig is, en dubbelspaat werd historisch gewonnen in de groeve van Helgustadir in IJsland.

De stenen van deze familie

• Malachiet (Cu₂CO₃(OH)₂, Mohs 3.5). Gebandeerd kopercarbonaat, fijngewreven voor Egyptische oogschmink en als groen pigment in heel Europa. Giftig als fijnstof en in water, en beeldschoon in elk ander opzicht.
• Azuriet (Cu₃(CO₃)₂(OH)₂, Mohs 3.5). Diepblauw kopercarbonaat dat langzaam groen kleurt naarmate het overgaat in malachiet, wat verklaart waarom luchten op middeleeuwse schilderijen van kleur zijn veranderd.
• Rhodochrosiet (MnCO₃, Mohs 3.5). Rozerood gebandeerd mangaancarbonaat, de nationale steen van Argentinië, gevonden in mijnen uit het Incatijdperk. Zacht, oplosbaar in zuur en ongeschikt voor ringen die dagelijks worden gedragen.
• Calciet (CaCO₃, Mohs 3). Het meest polymorfe veelvoorkomende mineraal en de bron van dubbelspaat, waarvan de dubbele breking de belangrijkste kandidaat is voor de zonnesteen van de Vikingen.
• Rhodoniet (MnSiO₃, Mohs 6). Roze mangaansilicaat met zwarte oxideaders. Hier gegroepeerd bij zijn mangaanverwant rhodochrosiet, al is het chemisch een silicaat en beduidend harder.

Handelsnamen en nabootsingen

Malachiet wordt zeer vaak met hars gestabiliseerd, omdat veel natuurlijk materiaal brokkelig is. Dat is een volstrekt normale ingreep. Gereconstitueerd malachiet, gemaakt van samengeperst poeder met een bindmiddel, komt ook voor en oogt onder een loep veel te regelmatig. Echt gebandeerd malachiet vertoont altijd onregelmatige concentrische banden met wisselende diktes.

Geverfde howliet en geverfde magnesiet worden in deze hele prijsklasse verkocht als groene en roze stenen.

Rhodochrosiet wordt eveneens geregeld gereconstitueerd, wat te herkennen is aan een gelijkmatige, korrelige textuur zonder echte bandering.

Calciet wordt in elke denkbare kleur geverfd en aangeboden onder verzonnen handelsnamen. De natuurlijke kleuren van calciet zijn wit, honinggeel, oranje, groen, blauw en roze; geverfd materiaal oogt doorgaans aanzienlijk feller verzadigd.

De meest betrouwbare controle voor deze hele familie is een voorzichtige zuurproef. Omdat die het materiaal beschadigt, kan dit uitsluitend worden gedaan op een eigen exemplaar: een druppel verdund zuur op een onopvallende plek zal op een carbonaat onmiddellijk bruisen, terwijl een silicaat niet reageert.

Verzorging vanuit de structuur

Bij deze familie zijn de onderhoudsinstructies van doorslaggevend belang.

Breng een carbonaat nooit in contact met zuren: dit geldt voor azijn, citroensap, de meeste sieradenbaden, cola en zwembadwater. Gebruik nooit een ultrasoonreiniger. Reinig de stenen uitsluitend met een droge of hooguit licht bevochtigde zachte doek.

De koperhoudende stenen vereisen reële omzichtigheid wat betreft giftigheid. Malachiet, azuriet en chrysokolla geven koperverbindingen af in water en als fijnstof. Een gepolijst en afgewerkt stuk is bij normaal gebruik veilig. Het schuren, slijpen of trommelen zonder deugdelijke stofafzuiging is dat niet, en geen enkel kopermineraal mag ooit worden gebruikt voor het bereiden van drinkelixers via direct contact.

Rhodochrosiet krast met een hardheid van 3.5 op vrijwel elk oppervlak en is geschikt voor een hanger, maar niet voor een ring. Calciet met hardheid 3 is een mineraal voor in de vitrinekast.

Rhodoniet is met hardheid 6 de enige steen in deze groep die robuust genoeg is voor dagelijks dragen.