Toermalijn & de gelaagde silicaten

Wat de familie bijeenhoudt

Toermalijn is een borosilicaat met een formule die zo rekkelijk is dat mineralogen de groep weleens omschrijven als een vergaarbak voor elementen. IJzer zorgt voor zwarte schörl, lithium en mangaan leveren de roze en groene elbaïet op, en magnesium vormt bruine draviet. Omdat de scheikunde kan verschuiven terwijl het kristal groeit, kan één toermalijn aan het ene uiteinde roze zijn en aan het andere groen, of roze in de kern en groen in de schil, wat watermeloentoermalijn oplevert.

Toermalijn is bovendien pyro-elektrisch en piëzo-elektrisch. Verwarm één uiteinde en er ontstaan tegengestelde elektrische ladingen aan beide polen. Daarom gebruikten Nederlandse handelaren de steen in de achttiende eeuw om tabaksas uit hun pijp te lichten en noemden zij hem aschentrekker.

De glimmers, waaronder lepidoliet, zijn bladsilicaten die in één richting splijten in buigzame plaatjes. Lepidoliet is een lithiumglimmer met hardheid 2,5, zacht genoeg om met een vingernagel te bekrassen.

Kyaniet vormt het buitenbeentje van de groep: hardheid 4,5 in de lengterichting van het blad en 7 dwars daarop, een verschil dat zo uitgesproken is dat zijn oude naam distheen letterlijk twee krachten betekent.

Hoe het ontstaat

Toermalijn ontstaat in pegmatieten en in sommige metamorfe gesteenten. De belangrijkste vindplaatsen voor edelsteenmateriaal zijn Brazilië, Afghanistan, Pakistan, Nigeria, Madagaskar, en Maine en Californië in de Verenigde Staten. De Californische mijnen Himalaya en Tourmaline Queen voorzagen in het begin van de twintigste eeuw een omvangrijke handel met China, aangejaagd door de voorliefde van keizerin-weduwe Cixi voor roze toermalijn. Toen de Qing-dynastie in 1911 ten val kwam, stortte die markt direct in.

Paraiba-toermalijn, gekleurd door koper en in 1989 ontdekt in Brazilië, behoort per gewichtseenheid tot de kostbaarste edelstenen ter wereld.

Lepidoliet komt voor in lithiumrijke pegmatieten, veelal zij aan zij met toermalijn, en wordt industrieel gewonnen als lithiumerts.

Kyaniet vormt zich onder hoge druk in aluminiumrijke metamorfe gesteenten. Geologen gebruiken de aanwezigheid van het mineraal om de druk- en temperatuurgeschiedenis van een gebied te reconstrueren.

De stenen van deze familie

• Zwarte toermalijn (complex borosilicaat (schörl), Mohs 7.5). Pyro-elektrisch, waardoor hij bij verwarming asdeeltjes aantrekt; precies daarom noemden de Nederlanders hem aschentrekker. De meest verkochte beschermende steen in het hedendaagse circuit.
• Watermeloentoermalijn (elbaïet, gezoneerd roze en groen, Mohs 7.5). Eén kristal dat tijdens de groei van samenstelling veranderde en een roze kern in een groene schil achterliet. Schijfjes tonen dit het best, en gave exemplaren zijn beslist niet goedkoop.
• Lepidoliet (lithiumglimmer, Mohs 2.5). Een zachte mica waarin een vingernagel krassen achterlaat, en de bron van een hardnekkige hedendaagse claim over stemmingsverbetering die door de chemie niet wordt ondersteund.
• Kyaniet (Al₂SiO₅, Mohs 4.5 / 7). Twee hardheden in één kristal, zacht in de lengte van het blad en hard dwars daarop. In vroeg Europa naar verluidt als kompasnaald benut, en het favoriete buitenbeentje van de mineraloog.

Handelsnamen en nabootsingen

Zwarte toermalijn wordt zelden nagemaakt omdat het mineraal goedkoop is. Verhitting en bestraling worden echter geregeld toegepast op gekleurde toermalijn om de tint te verbeteren; dit is gebruikelijk en doorgaans stabiel.

Schijfjes watermeloentoermalijn worden nagebootst met kunsthars, glas en samengestelde doubletten. Echte, fraai gezoneerde schijfjes zijn niet goedkoop, en de kleurgrens bij een authentiek stuk is een kristallografische zone in plaats van een strakke lijn.

Paraiba vormt het grootste frauderisico binnen de familie. Het prijsverschil tussen koperhoudende Paraiba en gewone blauwgroene toermalijn is gigantisch, en een laboratoriumanalyse op kopergehalte is de enige betrouwbare controle.

Lepidoliet wordt vaak vermengd met kwarts aangeboden onder verzonnen handelsnamen. Daarnaast is het onderwerp van de aanhoudende claim dat het lithiumgehalte de gemoedstoestand zou beïnvloeden, wat mineralogisch nergens op berust.

Kyaniet is van nature eerlijk materiaal, al wordt ruw blauw materiaal soms verward met saffier.

Verzorging vanuit de kristalstructuur

Controleer de hardheid voordat u iets beslist. Zwarte toermalijn met hardheid 7,5 verdraagt een broekzak moeiteloos. Lepidoliet met hardheid 2,5 overleeft een sleutelbos niet en hoort thuis in een buideltje of op een plank.

Kyaniet is het meest intrigerende geval. Het mineraal kent een volmaakte splijting in één richting en sterk verschillende hardheden in de lengte en dwars op het blad: op het ene vlak krast een vingernagel, terwijl een ander vlak weerstand biedt aan een stalen vijl. Kies voor een beschermende zetting of bewaar het als verzamelstuk.

Toermalijn mag niet met stoom worden gereinigd of in een ultrasoonbad worden geplaatst, vooral niet wanneer het insluitsels bevat of diep gekleurd is. Interne spanningsscheurtjes komen veel voor en thermische schokken kunnen deze doen doorscheuren.

Lepidoliet mag nooit worden ondergedompeld in water. Vocht dringt door tussen de micaplaatjes en leidt op termijn tot delaminatie.