Węglany

Co spaja całą rodzinę

Węglany to minerały zbudowane wokół grupy CO3, która stanowi zarazem ich najsłabszy punkt: w kontakcie z kwasem wydziela się dwutlenek węgla, powodując charakterystyczne burzenie, jakie zachodzi przy zetknięciu octu z wapieniem. Zjawisko to występuje w przypadku każdego kamienia opisanego na tej stronie.

Malachit i azuryt to węglany miedzi, tak bliskie pod względem chemicznym, że w wilgotnym otoczeniu azuryt powoli przekształca się w malachit. Ta przemiana tłumaczy, dlaczego na niektórych średniowiecznych malowidłach błękitne niebo zzieleniało, a okaz azurytu przechowywany w zbyt wilgotnym pomieszczeniu może z biegiem dziesięcioleci stracić swój pierwotny blask.

Rodochrozyt jest węglanem manganu o różowo-białym wstęgowaniu powstałym wskutek warstwowego narastania w pustkach skalnych. Kalcyt to węglan wapnia, najbardziej polimorficzny z pospolitych minerałów, występujący w setkach postaci krystalicznych. Jego przezroczysta odmiana, szpar islandzki, wykazuje tak silne podwójne załamanie światła, że rozdwaja linię tekstu widoczną pod kryształem.

Rodonit jest w tym gronie gościem. To krzemian manganu, a nie węglan, o wyższej twardości równej 6 w skali Mohsa. Znalazł się w tej grupie dlatego, że w handlu i w złożach stale towarzyszy rodochrozytowi.

Jak powstają węglany

Węglany miedzi tworzą się w strefie utleniania ponad złożami miedzi, gdzie wody gruntowe niosące rozpuszczoną miedź wchodzą w reakcję ze skałami węglanowymi. Z tego względu malachit i azuryt współwystępują w przyrodzie, wieńcząc złoża rud miedzi od Katangi, przez Arizonę, po pasmo Uralu.

Współcześnie złoża w Demokratycznej Republice Konga dostarczają większości wstęgowego malachitu na świecie. Historycznie w Egipcie wydobywano malachit na Synaju i Pustyni Wschodniej już od okresu przeddynastycznego, ucierając go na zielony barwnik do powiek obecny w każdym malowidle grobowym. Z kolei rosyjskie złoża uralskie dostarczały w XVIII i XIX wieku surowca do monumentalnych dzieł sztuki dekoracyjnej, w tym całych malachitowych sal.

Rodochrozyt krystalizuje w żyłach hydrotermalnych obok rud srebra i manganu. Wstęgowy surowiec o formie stalaktytowej pochodzi z Capillitas w Argentynie, ze stanowisk eksploatowanych jeszcze przez Inków, natomiast wybitne kryształy wydobywano w kopalni Sweet Home w Kolorado.

Kalcyt powstaje niemal wszędzie tam, gdzie obecne są skały węglanowe, a historyczny szpar islandzki pozyskiwano w kamieniołomie Helgustaðir na Islandii.

Kamienie tej rodziny

• Malachit (Cu₂CO₃(OH)₂, twardość 3.5 w skali Mohsa). Wstęgowy węglan miedzi, ucierany na egipski makijaż oczu i zielony pigment w dawnej Europie. Toksyczny jako pył i w wodzie, zachwycający pod każdym innym względem.
• Azuryt (Cu₃(CO₃)₂(OH)₂, twardość 3.5 w skali Mohsa). Ciemnoniebieski węglan miedzi, który powoli zielenieje, przechodząc w malachit, co zaważyło na kolorystyce nieba na wielu średniowiecznych obrazach.
• Rodochrozyt (MnCO₃, twardość 3.5 w skali Mohsa). Różowy, wstęgowy węglan manganu, narodowy kamień Argentyny, znany ze starożytnych kopalń Inków. Miękki, rozpuszczalny w kwasach, nieodpowiedni do pierścionków noszonych na co dzień.
• Kalcyt (CaCO₃, twardość 3 w skali Mohsa). Najbardziej polimorficzny minerał pospolity i źródło szparu islandzkiego, którego silne podwójne załamanie światła czyni go głównym kandydatem na słoneczny kamień wikingów.
• Rodonit (MnSiO₃, twardość 6 w skali Mohsa). Różowy krzemian manganu poprzecinany czarnymi żyłkami tlenków. Umieszczony tutaj obok manganowego kuzyna, rodochrozytu, choć pod względem chemicznym jest krzemianem i wykazuje znacznie większą twardość.

Nazwy handlowe i imitacje

Malachit bywa bardzo często stabilizowany żywicą, ponieważ surowiec naturalny bywa kruchy, co w handlu uchodzi za dopuszczalną praktykę. Istnieje również malachit rekonstruowany, czyli sprasowany proszek ze spoiwem, który pod lupą ujawnia nienaturalnie regularny wzór. Prawdziwy malachit wstęgowy odznacza się nieregularnymi, koncentrycznymi pasmami o zmiennej szerokości.

Barwiony howlit i barwiony magnezyt są nagminnie sprzedawane jako zielone i różowe minerały z tego przedziału cenowego.

Rodochrozyt bywa często rekonstruowany, co zdradza jednolita, ziarnista faktura pozbawiona autentycznego, warstwowego wstęgowania.

Kalcyt bywa barwiony na wszelkie wyobrażalne odcienie i sprzedawany pod zmyślonymi nazwami handlowymi. Naturalne barwy kalcytu to biel, odcień miodowy, pomarańczowy, zielony, błękitny i różowy, a materiał barwiony sztucznie cechuje się nienaturalnie mocnym nasyceniem.

Najbardziej miarodajną próbą dla całej tej rodziny pozostaje dyskretny test kwasowy. Ponieważ ma on charakter niszczący, należy wykonywać go wyłącznie na okazach stanowiących własność badającego: kropla rozcieńczonego kwasu naniesiona w niewidocznym miejscu wywoła burzenie na węglanie, podczas gdy krzemiany nie zareagują.

Pielęgnacja wynikająca ze struktury

W przypadku tej rodziny zasady pielęgnacji mają kluczowe znaczenie.

Nigdy nie należy narażać węglanów na kontakt z jakimkolwiek kwasem, co dotyczy octu, soku z cytryny, większości płynów do czyszczenia biżuterii, napojów typu cola oraz chlorowanej wody w basenie. Nie wolno stosować myjek ultradźwiękowych. Okazy czyści się suchą lub ledwo wilgotną, miękką ściereczką.

Minerały zawierające miedź wymagają szczególnych środków ostrożności pod kątem toksyczności. Malachit, azuryt i chryzokola uwalniają związki miedzi w wodzie oraz w postaci pyłu. Wyszlifowany, zabezpieczony okaz przy zwykłym dotyku jest bezpieczny. Szlifowanie, piłowanie czy bębnowanie bez odpowiedniej wentylacji i masek przeciwpyłowych stwarza bezpośrednie zagrożenie, a żaden minerał miedziowy nie może być stosowany do sporządzania eliksirów pitnych metodą bezpośrednią.

Rodochrozyt o twardości 3.5 zarysuje się w kontakcie z niemal każdym twardszym przedmiotem, dlatego nadaje się na wisior, a nie do pierścionka. Kalcyt o twardości 3 to kamień typowo kolekcjonerski.

Rodonit o twardości 6 jest jedynym przedstawicielem tego zestawienia na tyle trwałym, by sprostać codziennemu noszeniu w biżuterii.