Sól

De zon als persoon

Oudnoors sól is het alledaagse woord voor de zon en tevens de naam van een godin. Die mythologische achtergrond is van belang, omdat zij de toonsoort van de rune wezenlijk bepaalt.

In de Gylfaginning en de Eddagedichten ment Sól de zonnewagen langs het hemelgewelf, achtervolgd door de wolf Sköll, die haar bij Ragnarök zal inhalen. Haar broer Máni ment de maan en wordt opgejaagd door Hati. De zon is hier geen passief hemellichaam, maar een personificatie op de vlucht, met een onafwendbare afloop.

Dit denkbeeld is veel ouder dan de runen zelf. De zonnewagen van Trundholm, een Deense vondst van brons en goud uit circa 1400 v.Chr., toont een paard dat een vergulde schijf op wielen voorttrekt: een zon als voertuig uit de Noordse bronstijd, ruim tweeduizend jaar voordat dit alfabet ontstond.

De IJslandse Latijnse glosse rota, wiel, sluit rechtstreeks aan bij die eeuwenoude traditie.

Het levenslange verdriet van het ijs

De IJslandse strofe bevat drie kennings, en vooral de derde verdient aandacht.

Skýja skjöldr, schild van de wolken. Skínandi röðull, een stralende straal of stralenkrans. En vervolgens ísa aldrtregi: het levenslange verdriet of de eeuwige smart van het ijs.

De zon wordt hier gedefinieerd door wat zij vernietigt: niet primair door warmte of groei, maar doordat zij de natuurlijke vijand van het ijs is.

In een subarctisch klimaat is dat een uiterst trefzeker accent. Íss, vier posities eerder in de reeks, is een brug die kan instorten en de ondergang van gedoemde mannen. Sól is de kracht die daaraan een einde maakt. Beide runen worden in de poëzie tegenover elkaar geplaatst, wat de reeks van het Jongere Futhark een heldere innerlijke samenhang geeft die in het Oudere Futhark minder expliciet naar voren komt.

De Noorse strofe kiest een conventionelere insteek (de zon is het licht der landen) en voegt daar lúti ek helgum dóme aan toe, 'ik buig voor het heilige oordeel'. Dat is een christelijke toevoeging van dezelfde aard als bij Hagall.

Geen overwinningsrune

Deze correctie hoort thuis bij elke bespreking van deze letter, en zij verdient herhaling binnen de Noordse context.

Oudengels sigel betekent zon. Oudengels sigor betekent overwinning. Het zijn twee verschillende woorden met een verschillende etymologische oorsprong. Het door Guido von List in 1902 bedachte Armanen-systeem noemde de rune Sig en kende haar de betekenis overwinning toe door beide begrippen te vermengen. Die interpretatie vond ruime verspreiding omdat zij de verspreiders ervan politiek goed van pas kwam.

Oudnoors sól kent geen enkele connotatie van overwinning. Geen van beide Noordse gedichten zinspeelt daarop. Wanneer een hedendaags runenboek deze letter duidt als succes of triomf, stamt die gedachte rechtstreeks af van een vroeg-twintigste-eeuwse occultist en niet uit enige middeleeuwse bron.

Modern misbruik

In verdubbelde vorm werd het teken van deze rune het embleem van de Schutzstaffel, in 1932 ontworpen door Walter Heck. Dat gebruik vloeide rechtstreeks voort uit Lists systeem en zijn foutieve interpretatie als overwinning. Het publiekelijk tonen van deze dubbele vorm is in Duitsland en verschillende andere landen bij wet verboden.

De rune zelf is van oorsprong een letterteken voor de klank /s/, genoemd naar de zon en de godin die haar ment, met een gebruiksgeschiedenis van bijna tweeduizend jaar. De twintigste-eeuwse toe-eigening staat historisch geheel los van die oorspronkelijke functie.

Beide feiten zijn historisch juist, en het ene wist het andere niet uit. Wie in het openbaar met runen werkt, dient te weten welke vormen beladen zijn met deze geschiedenis.

In een duiding

Sól staat voor oriëntatie en ontlading, en behoort tot het kleine aantal runen met een uitgesproken gunstige grondtoon.

De traditie van het Oudere Futhark legt de nadruk op navigatie: het vaste baken waarop men koerst. De Noordse traditie benadrukt vooral de dooi. Binnen deze reeks markeert Sól doorgaans het einde van een verstarde periode in plaats van een glorieuze overwinning, en de rune functioneert bijzonder krachtig als tegenhanger van Íss.

Daaruit vloeit de betekenis van vitaliteit voort: terugkerende energie, herstel na uitputting en daglicht na een lange duisternis. In streken met een poolwinter is dat allerminst een metafoor.

De strofe bevat wel een waarschuwing: Sól maakt een einde aan de stilstand, ongeacht of de vrager daar al klaar voor is. Wat onder het ijs bewaard bleef, komt onverbiddelijk aan het licht zodra het ijs verdwijnt.