De decanen boven je hoofd
Astronomische plafonds
Rond 1470 v.Chr. verhuisden de decanen van de binnenkant van kistdeksels naar de plafonds van graven en tempels. Het onvoltooide graf van Senenmut bevat het oudste bekende voorbeeld: decanen, Sirius, Orion en vier planeten op de ene helft, de sterren die nooit ondergaan op de andere, twaalf maandcirkels daartussen. Vijftien eeuwen lang bleven Egyptische bouwers de hemel boven hun hoofd schilderen.
- het oudste bekende plafond
- ca. 1470 v.Chr.
- helften van de hemel
- 2
- decanen boven je hoofd
- 36
Een geschilderde hemel lezen
Wat een Egyptisch astronomisch plafond laat zien en waar de grote voorbeelden zich bevinden: de zuidelijke helft met haar decanen en planeten, de noordelijke helft met haar onvergankelijke sterren, de maandcirkels, en de graven, tempels en teksten die het ontwerp vijftien eeuwen lang doorgaven.
Het dak als hemel
Een Egyptisch graf of een Egyptische tempel was een model van de wereld, met de vloer als aarde en het plafond als hemel. De meeste plafonds tonen eenvoudige gele sterren op een blauwe grond. Een paar gaan verder en zetten de echte hemel in volgorde uiteen: de decanen, de planeten, de noordelijke sterrenbeelden en de maanden.
Van kistdeksel naar plafond
De decaantabellen verschijnen voor het eerst aan de binnenkant van kistdeksels, een hemel recht boven de dode. Toen die kisttabellen niet meer werden gemaakt, doken dezelfde sterrenlijsten op grotere schaal weer op, op de plafonds van grafkamers. De decanen bleven boven het lichaam; alleen de schaal veranderde.
Het plafond van Senenmut
Het onvoltooide graf van Senenmut, hofmeester van Hatsjepsoet, uitgehouwen in de rots onder het voorhof van haar tempel, bevat het oudste bekende astronomische plafond. Zorgvuldig beschilderd in een graf dat nooit werd voltooid, legde het het patroon vast dat latere plafonds eeuwenlang volgden.
De zuidelijke helft
De ene helft van het ontwerp somt de decanen in kolommen op, eindigend met Sah, de sterren van Orion, en Sopdet, Sirius, die elk in een boot staan. Daartussen varen de planeten als goden in boten. Bij Senenmut verschijnen er vier, Jupiter, Saturnus, Mercurius en Venus; Mars ontbreekt, en over het waarom wordt nog gestreden.
De noordelijke helft
De andere helft toont de noordelijke sterrenbeelden, de sterren die nooit ondergaan: Meskhetiu, de voorpoot van de stier die onze Steelpan is, een nijlpaardgodin, een krokodil, een leeuw en een figuur met een speer. Afgezien van Meskhetiu is het koppelen van deze figuren aan moderne sterren grotendeels giswerk.
Twaalf maandcirkels
De noordelijke helft bij Senenmut bevat ook twaalf cirkels, elk in vierentwintig segmenten verdeeld en voorzien van maandnamen, in twee rijen. Ze verbinden de hemel met de feestkalender van het jaar. Waar de vierentwintig segmenten voor staan, is niet zeker.
Een plafond in het klein
De stenen waterklok van Amenhotep III uit Karnak, de oudste met zekerheid gedateerde clepsydra, heeft rondom op de buitenkant het ontwerp van de plafonds: decanen, planeten en noordelijke sterrenbeelden in registers. Water liep weg door een gat bij de bodem en markeerde binnenin de uren, terwijl de hemel op de buitenwand was uitgehakt.
Het gewelf van Seti I
Het gewelfde plafond boven de grafkamer van Seti I, het volledigst versierde graf in het Dal der Koningen, is een van de mooiste astronomische plafonds: decanen en planeten aan de ene kant, de noordelijke sterrenbeelden aan de andere, in krachtige kleuren boven de sarcofaag van de koning.
Het Boek van Noet
Op een plafond van het Osireion, de cenotaaf van Seti I in Abydos, welft de hemelgodin Noet zich over de ruimte, met teksten op haar lichaam: hoe de zon elke nacht door haar heen gaat en hoe elke decaan sterft, in het balsemhuis wordt gereinigd en na zeventig dagen weer opkomt.
Noet boven de latere koningen
In latere koningsgraven neemt de godin zelf het plafond over. Het Boek van Noet werd gekopieerd in het graf van Ramses IV, en in de grafkamer van Ramses VI strekken twee figuren van Noet zich rug aan rug uit, met het Boek van de Dag en het Boek van de Nacht, de reis van de zon door haar lichaam.
Het plafond van het Ramesseum
In de dodentempel van Ramses II verhuisde het astronomische plafond naar een tempelzaal. Het combineert decanen, planeten en de noordelijke sterrenbeelden met een rij van de twaalf maanden en hun feesten. Tempels hielden het thema daarna vast tot in de Ptolemaeïsche en Romeinse tijd, toen Esna en Dendera de dierenriem toevoegden.
Families van decanenlijsten
De decanenlijsten op de plafonds komen niet allemaal overeen. Neugebauer en Parker deelden ze naar namen en volgorde in families in, genoemd naar vroege getuigen zoals Senenmut en Seti I. De schilders kopieerden uit patroonboeken, dus de families volgen een lijn van kopieën, geen nieuwe waarnemingen.
Opdrachtgevers, ontdekkers en uitgevers
De ambtenaren en koningen die de hemel boven hun graven en tempels lieten schilderen, en de opgravers en geleerden die de plafonds vonden, publiceerden en ontcijferden.
Senenmut
Hofmeester van Hatsjepsoet en leermeester van haar dochter, de machtigste ambtenaar van haar regering. Zijn tweede graf, uitgehouwen onder het voorhof van haar tempel in Deir el-Bahri en nooit voltooid, bevat het oudste bekende astronomische plafond.
Hatsjepsoet
De vrouwelijke koning onder wier regering het eerste astronomische plafond ontstond, in het graf van haar hofmeester. Haar tempel in Deir el-Bahri erboven vormt de omgeving, en de hofcultuur van haar regering de bron van het ontwerp.
Amenhotep III
Koning onder wie de in Karnak gevonden stenen waterklok werd gemaakt, met op de buitenwand uitgehakte decanen, planeten en noordelijke sterrenbeelden: het ontwerp van de plafonds rond een vat voor tijdmeting.
Seti I
Koning wiens graf in het Dal der Koningen het grote astronomische gewelf boven de grafkamer heeft, en wiens cenotaaf in Abydos, het Osireion, het Boek van Noet bevat. Geen andere koning liet twee zulke hemels na.
Ramses II
Zoon van Seti, wiens dodentempel, het Ramesseum, het astronomische plafond in een tempelzaal bracht en er een rij van de twaalf maanden met hun feesten aan toevoegde.
Giovanni Battista Belzoni
Krachtpatser die ontdekkingsreiziger werd, in 1817 het graf van Seti I binnenging en als eerste in de moderne tijd het astronomische gewelf zag. Zijn kopieën van de decoratie van het graf werden kort daarna in Londen tentoongesteld.
Margaret Murray
Egyptologe die in 1902 en 1903, tijdens haar werk met Flinders Petrie, het Osireion in Abydos opgroef en zo de cenotaaf blootlegde met op het plafond het Boek van Noet.
Henri Frankfort
Archeoloog die het latere vrijleggen van het Osireion leidde en in 1933 The Cenotaph of Seti I at Abydos publiceerde, inclusief de teksten van het Boek van Noet.
Herbert Winlock
Leider van de opgravingen van het Metropolitan Museum in Deir el-Bahri, wiens expeditie in 1927 het tweede graf van Senenmut vond en daarmee het oudste bekende astronomische plafond.
Otto Neugebauer en Richard Parker
Wetenschapshistoricus en egyptoloog wier Egyptian Astronomical Texts, verschenen tussen 1960 en 1969, de plafonds verzamelde en vergeleek, met een heel deel gewijd aan de decanen, planeten, sterrenbeelden en dierenriemen die erop geschilderd zijn.
Het plafond als hemel
Egyptische bouwers behandelden een graf of tempel als een model van de wereld. De vloer was de aarde, de zuilen waren planten die eruit groeiden, en het plafond was de hemel. De meeste plafonds tonen dat eenvoudig, met rijen vijfpuntige gele sterren op een donkerblauwe grond, of met gieren die hun vleugels spreiden over de as van een tempel. Een kleine groep gaat veel verder. Dat zijn de astronomische plafonds, die de hemel weergeven zoals Egyptische astronomen hem begrepen: de decanen in hun volgorde, de planeten, de noordelijke sterrenbeelden en de maanden van het jaar. Na de kisttabellen zijn ze de belangrijkste bron voor de decanenlijsten van het tweede en eerste millennium v.Chr., en veel van wat we van Egyptische sterrennamen weten, komt van deze plafonds.
Van kistdeksels naar plafonds
De decanen verschijnen voor het eerst als diagonale sterrentabellen aan de binnenkant van houten kistdeksels, de meeste uit Asyut, vanaf ongeveer 2100 v.Chr. en in de eeuwen daarna. Het deksel was een hemel die recht boven het lichaam lag, en de sterrentabel gaf de dode de uren van de nacht. Toen de kisttabellen in onbruik raakten, verschenen de decanen in het Nieuwe Rijk opnieuw, nu op een groter vlak, het plafond van een grafkamer. De logica bleef dezelfde. De hemel lag nog steeds boven de dode en bevatte nog steeds de sterren die de tijd aangaven, maar de plafonds werkten niet meer als klok. Ze geven de decanen als lijst met afbeeldingen, niet als raster van uren en weken, zodat ze laten zien wat de sterren waren, terwijl de kisttabellen lieten zien wat ze deden.
Het plafond van Senenmut
Het oudste bekende astronomische plafond bevindt zich in het graf van Senenmut, hofmeester van koningin Hatsjepsoet en de machtigste ambtenaar van haar regering, rond 1470 v.Chr. Het is zijn tweede graf, diep in de rots van Deir el-Bahri uitgehouwen, zodat de kamers onder het voorhof van de tempel van Hatsjepsoet doorlopen. Het graf werd nooit voltooid en Senenmut werd er niet in begraven, maar het plafond van een van de kamers werd met grote zorg beschilderd. De expeditie van het Metropolitan Museum onder leiding van Herbert Winlock vond het graf in 1927. Het plafond is verdeeld in een zuidelijke en een noordelijke helft, en vrijwel elk later astronomisch plafond volgt die indeling. Waarom deze ambtenaar op dit moment de hemel boven zijn graf wilde, is niet bekend. Het hoort bij een regering die ook nieuwe vormen van tempel- en grafdecoratie voortbracht.
De zuidelijke helft
De zuidelijke helft van het plafond van Senenmut bevat de decanen, in kolommen met hun namen geschreven, en de sterren van het zuiden. Aan het ene uiteinde staan Sah, de sterren van Orion, als een man in een boot die over zijn schouder achteromkijkt, en Sopdet, Sirius, als een vrouw in een eigen boot achter hem. Tussen de decanen verschijnen de planeten, eveneens afgebeeld als goden in boten. Er zijn er vier: Jupiter, Saturnus, Mercurius en Venus, de laatste verbonden met een reiger. Mars, in Egyptische lijsten Horus de Rode genoemd, ontbreekt. Sommige geleerden denken dat het ontbreken een werkelijke hemel weerspiegelt waarin Mars niet te zien was, en hebben data voor zo'n stand voorgesteld. Anderen houden het op een fout of een keuze van de schilder. De kwestie is niet beslecht, en voorzichtigheid is op haar plaats, omdat het plafond een kopie van patroonlijsten is en geen verslag van waarnemingen.
De noordelijke helft
De noordelijke helft toont de circumpolaire sterrenbeelden, de sterren die nooit onder de horizon zakten en dus nooit stierven. Egyptische teksten noemen ze de onvergankelijken, en de Piramideteksten plaatsen de dode koning al onder hen. Op de plafonds verschijnen ze als een reeks grote figuren: Meskhetiu, getekend als stier of als stierenpoot, de zeven sterren van onze Steelpan; een rechtopstaande nijlpaardgodin met een krokodil op haar rug; een leeuw; een krokodil; een figuur met een valkenkop die een speer vasthoudt; en nog een paar andere. Meskhetiu is de enige identificatie die vaststaat. Voor het nijlpaard, dat op de plafonds heel groot is, zijn onder meer sterren van de Draak en de Kleine Beer voorgesteld, maar de vormen op de plafonds zijn gestileerd en de overeenkomsten onzeker.
De maandcirkels
Tussen de figuren van het noorden bevat het plafond van Senenmut twaalf cirkels in twee rijen, elk verdeeld in vierentwintig segmenten en voorzien van de naam van een maand. De maandnamen komen uit de feestkalender, die op de maan was gebaseerd. De cirkels binden de geschilderde hemel aan het jaar: de sterren erboven zijn de sterren van de maanden waarin de tempelfeesten werden gevierd. Wat de vierentwintig segmenten voorstellen, staat ter discussie; de uren van dag en nacht zijn de meest gehoorde suggestie. Latere plafonds variëren op het thema. Het plafond van het Ramesseum bijvoorbeeld vervangt de cirkels door een rij van de twaalf maanden als staande godheden met hun feesten.
Een waterklok met een hemel erop
Hetzelfde ontwerp verschijnt op een voorwerp dat gemaakt was om de tijd aan te geven. Een stenen waterklok uit Karnak, rond 1380 v.Chr. gemaakt met een inscriptie voor Amenhotep III, is de oudste met zekerheid gedateerde clepsydra. Water liep weg door een klein gat bij de bodem, en merktekens aan de binnenkant gaven de uren aan naarmate het peil zakte, met verschillende schalen voor verschillende maanden. Op de buitenkant staan in banden de decanen, de planeten en de noordelijke sterrenbeelden, de onderdelen van een astronomisch plafond rond het vat gelegd. De klok deed met water wat de decanen met hun opkomst hadden gedaan. De versiering laat zien dat het ontwerp van de plafonds een standaardbeeld van de hemel was, gebruikt overal waar de hemel bedoeld was, of dat nu boven een lichaam was, op een tempeldak of rond een klok.
Het gewelf van Seti I
Het graf van Seti I, van rond 1290 tot 1279 v.Chr., is een van de volledigst versierde graven in het Dal der Koningen. Giovanni Belzoni ging het in 1817 binnen. Boven de grafkamer, waar de albasten sarcofaag van de koning stond, bevindt zich een gewelfd plafond dat als hemel is beschilderd. De ene kant toont de decanen met de planeten, de andere de noordelijke sterrenbeelden, en de kleuren zijn nog altijd krachtig. De decanenlijst ervan hoort bij een andere familie dan die van Senenmut, en de regering van Seti bracht meer dan één lijstfamilie voort, wat erop wijst dat geleerden aan het hof het oude materiaal herzagen in plaats van één enkel model te kopiëren.
Het Boek van Noet in Abydos
Seti I bouwde ook een cenotaaf in Abydos, het Osireion, een ondergronds gebouw achter zijn tempel waar Osiris werd vereerd. Margaret Murray groef het in 1902 en 1903 op, en het team van Henri Frankfort legde het verder vrij en publiceerde het in 1933. Op een plafond daar welft de hemelgodin Noet zich over de ruimte, met haar lichaam als hemel, omringd door teksten en afbeeldingen. Deze compositie staat nu bekend als het Boek van Noet. Ze verklaart hoe de zon 's avonds haar mond binnengaat, 's nachts door haar lichaam trekt en bij dageraad uit haar wordt geboren, en hoe de decanen een vergelijkbare weg volgen: elk sterft, brengt zeventig dagen door in het balsemhuis van de onderwereld, wordt gereinigd en wordt aan de oostelijke horizon herboren. De tekst werd gekopieerd in het graf van Ramses IV, en papyri uit de Romeinse tijd bewaren er een later commentaar op, waaronder de Carlsberg-papyri in Kopenhagen. Alexandra von Lieven publiceerde in 2007 een nieuwe uitgave van de hele traditie.
Noet boven de Ramessidische koningen
In de koningsgraven van de twaalfde eeuw v.Chr. wordt de godin het hoofdonderwerp van het plafond. In de grafkamer van Ramses VI liggen twee lange figuren van Noet rug aan rug over het plafond, met het Boek van de Dag en het Boek van de Nacht, de reis van de zon door haar lichaam, uur na uur. Dezelfde graven, van Ramses VI, VII en IX, bevatten de Ramessidische sterrenklokken, een aparte en meer technische vorm van de decanale traditie die op een eigen pagina wordt behandeld. Het geheel laat een verschuiving zien van lijst naar verhaal. Het schema van Senenmut en Seti I, met een zuidelijke en een noordelijke helft, behandelt de hemel als een catalogus; de Noet-plafonds behandelen hem als het lichaam van een godin waar de zon en de sterren doorheen trekken.
Tempels en de kopieertraditie
Vanaf de regering van Ramses II verschijnt het astronomische plafond ook in tempels. Het Ramesseum, zijn dodentempel in West-Thebe, heeft er een in een zaal achter de grote zuilenzaal, met decanen, planeten, noordelijke sterrenbeelden en de twaalf maanden. Het thema bleef meer dan duizend jaar in de tempeldecoratie, tot in de Ptolemaeïsche en Romeinse tijd, toen de tempels van Esna en Dendera de twaalf tekens van de dierenriem aan de decanen toevoegden. Over die hele periode veranderen de decanenlijsten. Otto Neugebauer en Richard Parker, die de plafonds in 1969 uitgaven in het derde deel van Egyptian Astronomical Texts, deelden de lijsten naar namen en volgorde in families in en noemden die naar vroege getuigen zoals Senenmut en Seti I. Christian Leitz en anderen hebben sindsdien opnieuw onderzocht welke werkelijke sterren erachter schuilgingen. De families laten zien hoe er eeuwenlang uit patroonboeken werd gekopieerd, waarbij fouten werden doorgegeven en namen verschoven.
| Plafond | Plaats | Datering | Wat het toevoegt |
|---|---|---|---|
| Senenmut | Deir el-Bahri, Thebe | ca. 1470 v.Chr. | het oudste bekende; zuidelijke en noordelijke helft, maandcirkels |
| Waterklok van Amenhotep III | Karnak | ca. 1380 v.Chr. | het ontwerp op een vat voor tijdmeting |
| Gewelf van Seti I | Dal der Koningen | ca. 1290–1279 v.Chr. | een volledig astronomisch gewelf boven een koninklijke begraving |
| Osireion | Abydos | ca. 1290–1279 v.Chr. | het Boek van Noet en de zeventig dagen van de decanen |
| Ramesseum | West-Thebe | 13e eeuw v.Chr. | het ontwerp in een tempel, met de maanden als godheden |
| Ramses VI | Dal der Koningen | 12e eeuw v.Chr. | Noet als het hele plafond, met de reis van de zon |
Hoe je deze sectie leest
De kaarten hierboven nemen een plafond uit elkaar en volgen daarna het ontwerp door de belangrijkste voorbeelden: het idee van het dak als hemel, de overgang van kistdeksel naar plafond, de twee helften van het ontwerp van Senenmut en zijn maandcirkels, de waterklok, het gewelf van Seti I, het Boek van Noet, de Noet-plafonds van latere koningen, het Ramesseum en de families van gekopieerde lijsten. De figuren daaronder zijn de opdrachtgevers van deze hemels en de mensen die ze vonden en uitgaven. Voor de dierenriemplafonds van Ptolemaeïsch en Romeins Egypte, zie de pagina over de zodiak van Dendera; voor de kisttabellen die eraan voorafgingen, zie de diagonale sterrentabellen. Deze pagina maakt deel uit van het compendium van Tarot Academy in tweeënvijftig talen.
Veelgestelde vragen
Wat is een Egyptisch astronomisch plafond?
Een plafond van een graf of tempel, beschilderd of uitgehakt met een geordend beeld van de hemel: de decanen in hun volgorde, de planeten als goden in boten, de noordelijke sterrenbeelden en vaak de maanden van het jaar. Gewone Egyptische plafonds tonen alleen eenvoudige sterren; de astronomische, een kleine groep uit de periode van het Nieuwe Rijk tot de Romeinse tijd, zijn een belangrijke bron voor Egyptische sterrennamen.
Welk astronomisch plafond is het oudste?
Het plafond in het tweede, onvoltooide graf van Senenmut in Deir el-Bahri, rond 1470 v.Chr. beschilderd onder de regering van Hatsjepsoet. De expeditie van het Metropolitan Museum onder leiding van Herbert Winlock vond het in 1927. De indeling in een zuidelijke helft met de decanen en planeten en een noordelijke helft met de circumpolaire sterrenbeelden werd de standaardopzet.
Wat toont het plafond van Senenmut?
In de zuidelijke helft de decanen in kolommen met hun namen, Orion en Sirius als figuren in boten, en vier planeten als goden in boten. In de noordelijke helft de circumpolaire sterrenbeelden, waaronder Meskhetiu, onze Steelpan, en een grote nijlpaardgodin, samen met twaalf cirkels die de namen van de maanden dragen.
Waarom ontbreekt Mars op het plafond van Senenmut?
Niemand weet het. Jupiter, Saturnus, Mercurius en Venus zijn er, Mars niet. Sommige geleerden opperen dat het plafond een werkelijke hemel vastlegt waarin Mars niet zichtbaar was en hebben geprobeerd het op die manier te dateren; anderen denken aan een fout of een bewuste keuze van de schilder. Omdat het plafond traditionele lijsten kopieert in plaats van waarnemingen vast te leggen, behandelen de meesten een astronomische datering op basis daarvan met voorzichtigheid.
Kon je met de plafonds de tijd bepalen?
Niet rechtstreeks. De kisttabellen die eraan voorafgingen, waren ingedeeld als raster van uren en weken, maar de plafonds noemen de decanen met hun afbeeldingen, zonder dat raster. Het waren afbeeldingen van de hemel boven de dode of in een tempel, met een religieuze betekenis, en geen bruikbare instrumenten. De tijdmeting ging verder met waterklokken en, later, de Ramessidische sterrenklokken.
Wat is het Boek van Noet?
Een compositie van tekst en beeld op een plafond van het Osireion, de cenotaaf van Seti I in Abydos, met een kopie in het graf van Ramses IV en een later commentaar op papyri uit de Romeinse tijd. De hemelgodin Noet welft zich over de ruimte, en de teksten leggen uit hoe de zon elke nacht door haar lichaam trekt en hoe elke decaan sterft, zeventig dagen doorbrengt in het balsemhuis van de onderwereld en bij dageraad herboren wordt.
Wat zijn de noordelijke sterrenbeelden op de plafonds?
De Egyptische figuren voor de sterren die nooit ondergaan: Meskhetiu, een stier of stierenpoot die de zeven sterren van de Steelpan is; een rechtopstaande nijlpaardgodin met een krokodil op haar rug; een leeuw; een krokodil; een figuur met een valkenkop en een speer; en andere. Alleen Meskhetiu is met zekerheid geïdentificeerd. Voor de rest zijn identificaties voorgesteld die onzeker blijven.
Waarom komen de decanenlijsten op verschillende plafonds niet overeen?
Omdat ze eeuwenlang uit patroonboeken werden gekopieerd, en dat kopiëren varianten opleverde. Neugebauer en Parker groepeerden de lijsten in families met gemeenschappelijke namen en volgorde, genoemd naar vroege voorbeelden zoals Senenmut en Seti I. Alleen al de regering van Seti bracht meer dan één familie voort, wat wijst op geleerden die ouder materiaal herzagen. Namen verschuiven en fouten gaan van kopie op kopie over.
Hoe hangen deze plafonds samen met de zodiak van Dendera?
De zodiak van Dendera is een late afstammeling van dezelfde traditie. Ptolemaeïsche en Romeinse tempels zoals die van Esna en Dendera behielden de oude onderwerpen van de plafonds, de decanen en de hemelgodin Noet, en voegden de twaalf tekens van de dierenriem toe die Egypte vanuit Babylon hadden bereikt. De ronde zodiak van Dendera, rond 50 v.Chr. uitgehakt, is het bekendste resultaat.
Waar zijn de plafonds te zien?
Het gewelf van Seti I en het Noet-plafond van Ramses VI bevinden zich in het Dal der Koningen, het plafond van het Ramesseum in West-Thebe en het Osireion in Abydos. De waterklok van Karnak staat in het Egyptisch Museum in Caïro. De toegang tot afzonderlijke graven verandert in de loop van de tijd, en vooral het graf van Senenmut is maar af en toe voor bezoekers opengesteld, dus het loont de moeite dat voor een bezoek na te gaan.
Laatste Berichten
Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.