دکانوس‌ها بر فراز سر

سقف‌های نجومی

حدود ۱۴۷۰ پیش از میلاد، دکانوس‌ها از درون درپوش تابوت‌ها به سقف آرامگاه‌ها و معابد رفتند. آرامگاه ناتمام سننموت کهن‌ترین نمونه شناخته‌شده را در خود دارد: دکانوس‌ها، سیریوس، شکارچی (اوریون) و چهار سیاره در یک نیمه، ستارگانی که هرگز غروب نمی‌کنند در نیمه دیگر، و دوازده دایره ماه در میانه. سازندگان مصری پانزده قرن به نقاشی آسمان بر فراز سر ادامه دادند.

کهن‌ترین سقف شناخته‌شده
حدود 1470 پیش از میلاد
نیمه آسمان
2
دکانوس بر فراز سر
36

خواندن آسمانی نقاشی‌شده

آنچه یک سقف نجومی مصری نشان می‌دهد و جای نمونه‌های بزرگ آن: نیمه جنوبی با دکانوس‌ها و سیاراتش، نیمه شمالی با ستارگان نامیرایش، دایره‌های ماه، و آرامگاه‌ها، معابد و متونی که این طرح را پانزده قرن زنده نگاه داشتند.

🏛️

بام در مقام آسمان

آرامگاه‌ها و معابد اندیشه

آرامگاه یا معبد مصری الگویی از جهان بود: کف آن زمین و سقفش آسمان. بیشتر سقف‌ها تنها ستارگان زرد ساده‌ای بر زمینه‌ای آبی دارند. شمار اندکی فراتر می‌روند و آسمان واقعی را به ترتیب می‌گسترند: دکانوس‌ها، سیارات، صورت‌های فلکی شمالی و ماه‌ها.

⚰️

از درپوش تابوت تا سقف

پادشاهی میانه تا نو حدود ۲۱۰۰ تا ۱۴۷۰ پیش از میلاد

جدول‌های دکانوسی نخست درون درپوش تابوت‌ها نقاشی شدند؛ آسمانی درست بر فراز مرده. هنگامی که ساختن آن جدول‌های تابوتی متوقف شد، همان فهرست‌های ستارگان در مقیاسی بزرگ‌تر، بر سقف اتاق‌های تدفین، دوباره پدیدار شدند. دکانوس‌ها جای خود را بالای پیکر نگاه داشتند؛ تنها مقیاس تغییر کرد.

🌌

سقف سننموت

دیرالبحری حدود ۱۴۷۰ پیش از میلاد

آرامگاه ناتمام سننموت، پیشکار حتشپسوت، که زیر حیاط جلوی معبد او در دل صخره کنده شده است، کهن‌ترین سقف نجومی شناخته‌شده را در خود دارد. این سقف که با دقت در آرامگاهی هرگز تکمیل‌نشده نقاشی شد، الگویی بنا نهاد که سقف‌های بعدی قرن‌ها از آن پیروی کردند.

⭐

نیمه جنوبی

دکانوس‌ها و سیارات از سننموت به بعد

یک نیمه طرح دکانوس‌ها را در ستون‌هایی فهرست می‌کند که با ساه، ستارگان شکارچی (اوریون)، و سوپدت، سیریوس، پایان می‌یابد و هر یک در زورقی ایستاده‌اند. سیارات در هیئت خدایانی در زورق در میان آن‌ها روان‌اند. در سقف سننموت چهار سیاره دیده می‌شود، مشتری، زحل، عطارد و زهره؛ مریخ غایب است و چرایی‌اش هنوز محل بحث است.

🐂

نیمه شمالی

ستارگان نامیرا از سننموت به بعد

نیمه دیگر صورت‌های فلکی شمالی را نشان می‌دهد، ستارگانی که هرگز غروب نمی‌کنند: مسختیو، ران گاو نر که همان دب اکبر (هفت‌اورنگ) ماست، ایزدبانویی به شکل اسب آبی، یک تمساح، یک شیر و پیکره‌ای نیزه‌به‌دست. جز مسختیو، تطبیق این پیکره‌ها با ستارگان امروزی بیشتر در حد حدس است.

⭕

دوازده دایره ماه

گاه‌شماری از سننموت به بعد

نیمه شمالی سقف سننموت دوازده دایره نیز دارد که هر یک به بیست‌وچهار بخش تقسیم شده و با نام ماه‌ها برچسب خورده‌اند و در دو ردیف چیده شده‌اند. این دایره‌ها آسمان را به گاه‌شمار جشن‌های سال پیوند می‌دهند. اینکه بیست‌وچهار بخش نماینده چیست، قطعی نیست.

⏳

سقفی در اندازه کوچک

کرنک حدود ۱۳۸۰ پیش از میلاد

ساعت آبی سنگی آمنهوتپ سوم از کرنک، کهن‌ترین ساعت آبی (کلپسیدر) با تاریخ قطعی، طرح سقف را گرداگرد بیرون خود دارد: دکانوس‌ها، سیارات و صورت‌های فلکی شمالی در ردیف‌هایی پیاپی. آب از سوراخی نزدیک کف بیرون می‌رفت و ساعت‌ها را در درون نشان می‌داد، در حالی که آسمان بر دیواره بیرونی کنده شده بود.

👑

سقف طاقی ستی یکم

دره شاهان حدود ۱۲۹۰ تا ۱۲۷۹ پیش از میلاد

سقف طاقی بالای اتاق تدفین ستی یکم، کامل‌ترین آرامگاه آراسته در دره شاهان، یکی از زیباترین سقف‌های نجومی است: دکانوس‌ها و سیارات در یک سو، صورت‌های فلکی شمالی در سوی دیگر، با رنگ‌هایی تند بر فراز تابوت سنگی شاه.

🌠

«کتاب نوت»

آبیدوس حدود ۱۲۹۰ پیش از میلاد

بر سقفی در اوزیریون، آرامگاه نمادین (یادمان) ستی یکم در آبیدوس، ایزدبانوی آسمان نوت با متونی بر پیکرش بر فراز اتاق خم شده است: اینکه خورشید هر شب چگونه از درون او می‌گذرد و اینکه هر دکانوس چگونه می‌میرد، در خانه مومیایی‌کردن پالوده می‌شود و پس از هفتاد روز دوباره طلوع می‌کند.

🌃

نوت بر فراز شاهان بعدی

دره شاهان قرن دوازدهم پیش از میلاد

در آرامگاه‌های شاهی بعدی، خود ایزدبانو سقف را در اختیار می‌گیرد. «کتاب نوت» در آرامگاه رامسس چهارم رونویسی شد، و در اتاق تدفین رامسس ششم دو پیکره نوت پشت به پشت دراز کشیده‌اند تا «کتاب روز» و «کتاب شب»، یعنی سفر خورشید از درون پیکر او، را بر خود داشته باشند.

🏺

سقف رامسئوم

تبس غربی قرن سیزدهم پیش از میلاد

در معبد یادبود رامسس دوم، سقف نجومی به تالار یک معبد راه یافت. این سقف دکانوس‌ها، سیارات و صورت‌های فلکی شمالی را با ردیفی از دوازده ماه و جشن‌هایشان درمی‌آمیزد. معابد سپس این موضوع را تا دوره‌های بطلمیوسی و رومی نگاه داشتند، هنگامی که اسنا و دندره زودیاک را بر آن افزودند.

📚

خانواده‌های فهرست دکانوسی

سنت رونویسی پادشاهی نو تا دوره رومی

فهرست‌های دکانوسی سقف‌ها همه با هم نمی‌خوانند. نویگه‌باوئر و پارکر آن‌ها را بر پایه نام‌ها و ترتیبشان در خانواده‌هایی دسته‌بندی کردند و به نام نمونه‌های آغازینی چون سننموت و ستی یکم خواندند. نقاشان از روی نمونه‌نامه‌ها رونویسی می‌کردند، پس این خانواده‌ها رشته‌ای از رونوشت‌ها را دنبال می‌کنند، نه رصدهای تازه را.

سفارش‌دهندگان، کاشفان و ویراستاران

کارگزاران و شاهانی که فرمان دادند آسمان را بر فراز آرامگاه‌ها و معابدشان نقاشی کنند، و کاوشگران و پژوهشگرانی که سقف‌ها را یافتند، منتشر کردند و رمزگشایی کردند.

سننموت

شکوفایی حدود ۱۴۷۰ پیش از میلاد تبس

پیشکار حتشپسوت و آموزگار دخترش، نیرومندترین کارگزار دوران فرمانروایی او. آرامگاه دومش، که زیر حیاط جلوی معبد او در دیرالبحری کنده شد و هرگز به پایان نرسید، کهن‌ترین سقف نجومی شناخته‌شده را بر خود دارد.

حتشپسوت

پادشاهی حدود ۱۴۷۹ تا ۱۴۵۸ پیش از میلاد تبس

زنی که بر تخت شاهی نشست و در دوران فرمانروایی‌اش نخستین سقف نجومی، در آرامگاه پیشکارش، پدید آمد. معبد او در دیرالبحری، بر فراز آن آرامگاه، بستر این سقف است و فرهنگ درباری دوران او سرچشمه طرحش.

آمنهوتپ سوم

پادشاهی حدود ۱۳۹۰ تا ۱۳۵۲ پیش از میلاد تبس

شاهی که ساعت آبی سنگیِ یافت‌شده در کرنک در روزگار او ساخته شد؛ ساعتی که بر دیواره بیرونی‌اش دکانوس‌ها، سیارات و صورت‌های فلکی شمالی کنده شده‌اند، یعنی طرح سقف گرداگرد ظرفی برای زمان‌سنجی.

ستی یکم

پادشاهی حدود ۱۲۹۰ تا ۱۲۷۹ پیش از میلاد تبس و آبیدوس

شاهی که آرامگاهش در دره شاهان طاق نجومی بزرگی بر فراز اتاق تدفین دارد و یادمانش در آبیدوس، اوزیریون، «کتاب نوت» را بر خود دارد. هیچ شاه دیگری دو آسمان این‌چنینی بر جای نگذاشت.

رامسس دوم

پادشاهی ۱۲۷۹ تا ۱۲۱۳ پیش از میلاد تبس

پسر ستی که معبد یادبودش، رامسئوم، سقف نجومی را به تالار یک معبد آورد و ردیفی از دوازده ماه و جشن‌هایشان را بر آن افزود.

جووانی باتیستا بلزونی

۱۷۷۸–۱۸۲۳ پادووا و مصر

پهلوانِ نمایش‌های زورآزمایی که کاوشگر شد و در ۱۸۱۷ به آرامگاه ستی یکم راه یافت و نخستین کس در دوران جدید بود که طاق نجومی آن را دید. رونوشت‌هایش از آرایه‌های آرامگاه اندکی بعد در لندن به نمایش درآمد.

مارگارت ماری

۱۸۶۳–۱۹۶۳ لندن

مصرشناسی که در ۱۹۰۲ و ۱۹۰۳، در زمان همکاری با فلیندرز پتری، اوزیریون را در آبیدوس کاوید و یادمانی را آشکار کرد که سقفش «کتاب نوت» را در خود دارد.

هنری فرانکفورت

۱۸۹۷–۱۹۵۴ لیدن، شیکاگو و لندن

باستان‌شناسی که پاک‌سازی بعدیِ آوار اوزیریون را رهبری کرد و در ۱۹۳۳ کتاب «یادمان ستی یکم در آبیدوس» (The Cenotaph of Seti I at Abydos) را، همراه با متون «کتاب نوت»، منتشر ساخت.

هربرت وینلاک

۱۸۸۴–۱۹۵۰ نیویورک

سرپرست کاوش‌های موزه متروپولیتن در دیرالبحری که هیئتش در ۱۹۲۷ آرامگاه دوم سننموت و همراه با آن کهن‌ترین سقف نجومی شناخته‌شده را یافت.

اوتو نویگه‌باوئر و ریچارد پارکر

۱۸۹۹–۱۹۹۰ و ۱۹۰۵–۱۹۹۳ پراویدنس

تاریخ‌نگار علم و مصرشناسی که «متون نجومی مصری»شان، منتشرشده میان ۱۹۶۰ و ۱۹۶۹، سقف‌ها را گرد آورد و مقایسه کرد و یک جلد کامل را به دکانوس‌ها، سیارات، صورت‌های فلکی و زودیاک‌هایی که بر آن‌ها نقاشی شده بود اختصاص داد.

سقف در مقام آسمان

سازندگان مصری آرامگاه یا معبد را الگویی از جهان می‌دانستند. کف زمین بود، ستون‌ها گیاهانی که از آن می‌روییدند، و سقف آسمان. بیشتر سقف‌ها این را ساده نشان می‌دهند، با ردیف‌هایی از ستارگان زرد پنج‌پر بر زمینه‌ای آبی تیره، یا با کرکس‌هایی که بال‌هایشان را بر محور معبد گسترده‌اند. گروه کوچکی بسیار فراتر می‌روند. این‌ها سقف‌های نجومی‌اند که آسمان را چنان‌که منجمان مصری می‌فهمیدند می‌گسترند: دکانوس‌ها به ترتیب، سیارات، صورت‌های فلکی شمالی و ماه‌های سال. این سقف‌ها، پس از جدول‌های تابوتی، منبع اصلی فهرست‌های دکانوسی هزاره دوم و نخست پیش از میلادند و بخش بزرگی از آنچه از نام ستارگان مصری می‌دانیم از آن‌ها می‌آید.

از درپوش تابوت تا سقف

دکانوس‌ها نخست به‌صورت جدول‌های ستاره‌ای مورب پدیدار می‌شوند که درون درپوش‌های چوبی تابوت نقاشی شده‌اند، بیشترشان از اسیوط، از حدود ۲۱۰۰ پیش از میلاد و در قرن‌های پس از آن. درپوش آسمانی بود که درست بر فراز پیکر نهاده می‌شد و جدول ستاره‌ای ساعت‌های شب را به مرده می‌داد. هنگامی که جدول‌های تابوتی از کاربرد افتادند، دکانوس‌ها در پادشاهی نو بر سطحی بزرگ‌تر، یعنی سقف اتاق آرامگاه، دوباره پدیدار شدند. منطق همان ماند. آسمان همچنان بالای سر مرده بود و همچنان ستارگانی را در خود داشت که زمان را نشان می‌دادند، اما سقف‌ها دیگر کار ساعت را نمی‌کردند. دکانوس‌ها را در قالب فهرستی همراه با تصویر می‌آورند، نه در قالب جدولی از ساعت‌ها و هفته‌ها؛ پس نشان می‌دهند این ستارگان چه بودند، در حالی که جدول‌های تابوتی نشان می‌دادند چه می‌کردند.

سقف سننموت

کهن‌ترین سقف نجومی شناخته‌شده در آرامگاه سننموت است، پیشکار ملکه حتشپسوت و نیرومندترین کارگزار دوران فرمانروایی او، حدود ۱۴۷۰ پیش از میلاد. این آرامگاه دوم اوست که در دیرالبحری چنان ژرف در دل صخره کنده شده که اتاق‌هایش زیر حیاط جلوی معبد حتشپسوت امتداد می‌یابند. آرامگاه هرگز تکمیل نشد و سننموت در آن به خاک سپرده نشد، اما سقف یکی از اتاق‌ها با دقت فراوان نقاشی شد. هیئت موزه متروپولیتن به سرپرستی هربرت وینلاک آرامگاه را در ۱۹۲۷ یافت. سقف به نیمه‌ای جنوبی و نیمه‌ای شمالی بخش شده است و تقریباً هر سقف نجومی بعدی از همین بخش‌بندی پیروی می‌کند. اینکه چرا این کارگزار، در این لحظه، آسمان را بر فراز آرامگاهش می‌خواست دانسته نیست. این سقف به دورانی تعلق دارد که گونه‌های تازه‌ای از آرایش معبد و آرامگاه را نیز پدید آورد.

نیمه جنوبی

نیمه جنوبی سقف سننموت دکانوس‌ها را، که در ستون‌هایی با نامشان نوشته شده‌اند، و ستارگان جنوب را در بر دارد. در یک سر، ساه، ستارگان شکارچی (اوریون)، در هیئت مردی در زورق ایستاده که از فراز شانه به پشت سر می‌نگرد، و سوپدت، سیریوس، در هیئت زنی در زورق خود در پشت او. در میان دکانوس‌ها سیارات نیز در هیئت خدایانی در زورق پدیدار می‌شوند. چهار سیاره حاضرند: مشتری، زحل، عطارد و زهره، که این آخری با مرغ ماهیخوار پیوند دارد. مریخ، که در فهرست‌های مصری «هوروسِ سرخ» خوانده می‌شود، غایب است. برخی پژوهشگران گمان می‌کنند این غیبت بازتاب آسمانی واقعی است که در آن مریخ دیده نمی‌شد و برای چنین آرایشی تاریخ‌هایی پیشنهاد کرده‌اند. دیگران آن را خطا یا انتخاب نقاش می‌دانند. این مسئله حل نشده است و احتیاط بجاست، زیرا سقف رونوشتی از فهرست‌های الگوست، نه گزارشی از رصد.

نیمه شمالی

نیمه شمالی صورت‌های فلکی دورقطبی را نشان می‌دهد، ستارگانی که هرگز زیر افق فرو نمی‌روند و از این رو هرگز نمی‌میرند. متون مصری آن‌ها را «نامیراها» می‌خوانند و «متون اهرام» از همان آغاز شاه درگذشته را در میان آن‌ها جای می‌دهد. بر سقف‌ها این ستارگان به‌صورت مجموعه‌ای از پیکره‌های بزرگ پدیدار می‌شوند: مسختیو، که به شکل گاو نر یا ران گاو نر کشیده می‌شود و همان هفت ستاره دب اکبر (هفت‌اورنگ) ماست؛ ایزدبانویی به شکل اسب آبی که راست ایستاده و تمساحی بر پشت دارد؛ یک شیر؛ یک تمساح؛ پیکره‌ای شاهین‌سر با نیزه‌ای در دست؛ و چند پیکره دیگر. مسختیو تنها شناسایی قطعی است. پیشنهادها برای اسب آبی، که بر سقف‌ها بسیار بزرگ است، ستارگانی از صورت فلکی اژدها و دب اصغر را در بر می‌گیرد، اما شکل‌ها بر سقف‌ها قراردادی‌اند و تطبیق‌ها نامطمئن.

دایره‌های ماه

سقف سننموت در میان پیکره‌های شمالی دوازده دایره در دو ردیف دارد که هر یک به بیست‌وچهار بخش تقسیم شده و نام یک ماه بر آن نوشته شده است. نام ماه‌ها از گاه‌شمار جشن‌های قمری می‌آید. این دایره‌ها آسمان نقاشی‌شده را به سال گره می‌زنند: ستارگان بالای سر ستارگان ماه‌هایی‌اند که جشن‌های معبد در آن‌ها برگزار می‌شد. اینکه بیست‌وچهار بخش نماینده چیست محل بحث است و رایج‌ترین پیشنهاد ساعت‌های روز و شب است. سقف‌های بعدی این موضوع را با تغییراتی تکرار می‌کنند. برای نمونه، سقف رامسئوم به‌جای دایره‌ها ردیفی از دوازده ماه را در هیئت ایزدانی ایستاده همراه با جشن‌هایشان می‌آورد.

ساعتی آبی با آسمانی بر آن

همین طرح بر شیئی دیده می‌شود که برای سنجش زمان ساخته شده بود. ساعت آبی سنگی‌ای از کرنک، با کتیبه‌ای به نام آمنهوتپ سوم از حدود ۱۳۸۰ پیش از میلاد، کهن‌ترین ساعت آبی (کلپسیدر) با تاریخ قطعی است. آب از سوراخی کوچک نزدیک کف آن بیرون می‌رفت و نشانه‌های درونی با پایین آمدن سطح آب ساعت‌ها را نشان می‌دادند، با درجه‌بندی‌های متفاوت برای ماه‌های مختلف. بر بیرون آن، در نوارهایی پیاپی، دکانوس‌ها، سیارات و صورت‌های فلکی شمالی آمده‌اند، یعنی اجزای یک سقف نجومی که گرداگرد ظرف پیچیده شده‌اند. این ساعت با آب همان کاری را می‌کرد که دکانوس‌ها با طلوع خود کرده بودند. آرایه‌اش نشان می‌دهد که طرح سقف تصویری معیار از آسمان بود که هر جا منظور آسمان بود به کار می‌رفت، چه بر فراز پیکری، چه بر بام معبدی و چه گرداگرد یک ساعت.

سقف طاقی ستی یکم

آرامگاه ستی یکم، از حدود ۱۲۹۰ تا ۱۲۷۹ پیش از میلاد، از کامل‌ترین آرامگاه‌های آراسته در دره شاهان است. جووانی بلزونی در ۱۸۱۷ به آن راه یافت. بر فراز اتاق تدفین، جایی که تابوت آلاباستری شاه قرار داشت، سقفی طاقی هست که در هیئت آسمان نقاشی شده است. یک سوی آن دکانوس‌ها را همراه با سیارات دارد و سوی دیگر صورت‌های فلکی شمالی را، و رنگ‌ها هنوز زنده‌اند. فهرست دکانوسی آن به خانواده‌ای جز خانواده فهرست سننموت تعلق دارد، و دوران ستی بیش از یک خانواده فهرست پدید آورد؛ نشانه‌ای از اینکه دانشوران دربار مواد کهن را بازنگری می‌کردند و تنها از یک الگوی واحد رونویسی نمی‌کردند.

«کتاب نوت» در آبیدوس

ستی یکم در آبیدوس یادمانی نیز ساخت، اوزیریون، بنایی زیرزمینی پشت معبدش که اوزیریس در آن گرامی داشته می‌شد. مارگارت ماری آن را در ۱۹۰۲ و ۱۹۰۳ کاوید و گروه هنری فرانکفورت آوار آن را بیشتر پاک‌سازی کرد و آن را در ۱۹۳۳ منتشر ساخت. بر سقفی در آنجا ایزدبانوی آسمان نوت بر فراز اتاق خم شده است، پیکرش آسمان را می‌سازد و متون و تصویرهایی گرداگرد او آمده است. این ترکیب امروز «کتاب نوت» نامیده می‌شود. توضیح می‌دهد که خورشید چگونه شامگاه به دهان او درمی‌آید، شب از درون پیکرش می‌گذرد و سپیده‌دم از او زاده می‌شود، و اینکه دکانوس‌ها چگونه راهی مشابه را می‌پیمایند: هر یک می‌میرد، هفتاد روز را در خانه مومیایی‌کردنِ جهان زیرین می‌گذراند، پالوده می‌شود و در افق شرقی دوباره زاده می‌شود. این متن در آرامگاه رامسس چهارم رونویسی شد، و پاپیروس‌هایی از دوره رومی، از جمله پاپیروس‌های کارلسبرگ در کپنهاگ، شرحی متأخر بر آن را نگاه داشته‌اند. آلکساندرا فون لیفن در ۲۰۰۷ ویراست تازه‌ای از کل این سنت منتشر کرد.

نوت بر فراز شاهان رامسسی

در آرامگاه‌های شاهی قرن دوازدهم پیش از میلاد، ایزدبانو موضوع اصلی سقف می‌شود. در اتاق تدفین رامسس ششم، دو پیکره بلند نوت پشت به پشت در سراسر سقف دراز کشیده‌اند و «کتاب روز» و «کتاب شب»، یعنی سفر ساعت به ساعت خورشید از درون پیکر او، را بر خود دارند. همین آرامگاه‌ها، از آنِ رامسس ششم، هفتم و نهم، ساعت‌های ستاره‌ای رامسسی را نیز دارند که گونه‌ای جداگانه و فنی‌تر از سنت دکانوسی است و در صفحه‌ای مستقل به آن پرداخته شده است. حاصل کلی، گذر از فهرست به روایت است. طرح جنوبی و شمالی سننموت و ستی یکم آسمان را در مقام فهرستی می‌نگرد؛ سقف‌های نوت آن را پیکر ایزدبانویی می‌بینند که خورشید و ستارگان از درونش می‌گذرند.

معابد و سنت رونویسی

از دوران رامسس دوم، سقف نجومی در معابد نیز پدیدار می‌شود. رامسئوم، معبد یادبود او در تبس غربی، در تالاری پشت تالار ستون‌دار بزرگش سقفی نجومی دارد با دکانوس‌ها، سیارات، صورت‌های فلکی شمالی و دوازده ماه. این موضوع بیش از هزار سال در آرایش معابد ماند، تا دوره‌های بطلمیوسی و رومی، هنگامی که معابد اسنا و دندره دوازده برج زودیاک را بر دکانوس‌ها افزودند. در این بازه، فهرست‌های دکانوسی تغییر می‌کنند. اوتو نویگه‌باوئر و ریچارد پارکر، که سقف‌ها را در جلد سوم «متون نجومی مصری» در ۱۹۶۹ ویراستند، فهرست‌ها را بر پایه نام‌ها و ترتیبشان در خانواده‌هایی دسته‌بندی کردند و به نام نمونه‌های آغازینی چون سننموت و ستی یکم خواندند. کریستیان لایتس و دیگران از آن پس این پرسش را که کدام ستارگان واقعی پشت این فهرست‌ها بودند از نو بررسی کرده‌اند. این خانواده‌ها رونویسی از نمونه‌نامه‌ها را در طول قرن‌ها نشان می‌دهند، با خطاهایی که دست‌به‌دست شده و نام‌هایی که رفته‌رفته دگرگون شده‌اند.

سقف مکان تاریخ آنچه می‌افزاید
سننموت دیرالبحری، تبس حدود ۱۴۷۰ پیش از میلاد کهن‌ترین نمونه شناخته‌شده؛ نیمه‌های جنوبی و شمالی، دایره‌های ماه
ساعت آبی آمنهوتپ سوم کرنک حدود ۱۳۸۰ پیش از میلاد طرح بر ظرفی برای زمان‌سنجی
سقف طاقی ستی یکم دره شاهان حدود ۱۲۹۰ تا ۱۲۷۹ پیش از میلاد سقف طاقی نجومی کامل بر فراز یک تدفین شاهی
اوزیریون آبیدوس حدود ۱۲۹۰ تا ۱۲۷۹ پیش از میلاد «کتاب نوت» و هفتاد روز دکانوس‌ها
رامسئوم تبس غربی قرن سیزدهم پیش از میلاد طرح در یک معبد، با ماه‌ها در هیئت ایزدان
رامسس ششم دره شاهان قرن دوازدهم پیش از میلاد نوت در سراسر سقف، همراه با سفر خورشید

این بخش را چگونه بخوانیم

کارت‌های بالا یک سقف را جزء به جزء می‌کاوند و سپس طرح را در نمونه‌های اصلی دنبال می‌کنند: اندیشه بام در مقام آسمان، گذر از درپوش تابوت به سقف، دو نیمه طرح سننموت و دایره‌های ماهش، ساعت آبی، سقف طاقی ستی یکم، «کتاب نوت»، سقف‌های نوت در آرامگاه شاهان بعدی، رامسئوم و خانواده‌های فهرست‌های رونویسی‌شده. چهره‌های پایین سفارش‌دهندگان این آسمان‌ها و کسانی‌اند که آن‌ها را یافتند و ویراستند. برای سقف‌های زودیاکی مصر بطلمیوسی و رومی به صفحه «زودیاک دندره» سر بزنید؛ برای جدول‌های تابوتی پیش از آن‌ها، صفحه «جدول‌های ستاره‌ای مورب» را ببینید. این صفحه بخشی از دانشنامه Tarot Academy به پنجاه‌ودو زبان است.

پرسش‌های متداول

سقف نجومی مصری چیست؟

سقف آرامگاه یا معبدی که بر آن تصویری منظم از آسمان نقاشی یا حک شده است: دکانوس‌ها به ترتیبشان، سیارات در هیئت خدایانی در زورق، صورت‌های فلکی شمالی و اغلب ماه‌های سال. سقف‌های معمولی مصر تنها ستارگان ساده دارند؛ سقف‌های نجومی، گروهی کوچک از پادشاهی نو تا دوره رومی، منبعی اصلی برای نام ستارگان مصری‌اند.

کهن‌ترین سقف نجومی کدام است؟

سقف آرامگاه دوم و ناتمام سننموت در دیرالبحری که حدود ۱۴۷۰ پیش از میلاد، در دوران فرمانروایی حتشپسوت، نقاشی شد. هیئت موزه متروپولیتن به سرپرستی هربرت وینلاک آن را در ۱۹۲۷ یافت. بخش‌بندی آن به نیمه‌ای جنوبی با دکانوس‌ها و سیارات و نیمه‌ای شمالی با صورت‌های فلکی دورقطبی، به آرایش معیار بدل شد.

سقف سننموت چه چیزی را نشان می‌دهد؟

در نیمه جنوبی، دکانوس‌ها را در ستون‌هایی با نامشان، شکارچی (اوریون) و سیریوس را در هیئت پیکره‌هایی در زورق، و چهار سیاره را در هیئت خدایانی در زورق. در نیمه شمالی، صورت‌های فلکی دورقطبی را، از جمله مسختیو، یعنی دب اکبر ما، و ایزدبانویی بزرگ به شکل اسب آبی، همراه با دوازده دایره که نام ماه‌ها بر آن‌ها نوشته شده است.

چرا مریخ در سقف سننموت غایب است؟

کسی نمی‌داند. مشتری، زحل، عطارد و زهره دیده می‌شوند، اما مریخ نه. برخی پژوهشگران می‌گویند سقف آسمانی واقعی را ثبت کرده که در آن مریخ دیده نمی‌شد و کوشیده‌اند از این راه تاریخ آن را تعیین کنند؛ دیگران آن را خطا یا انتخاب آگاهانه نقاش می‌دانند. چون سقف فهرست‌های سنتی را رونویسی می‌کند و رصدها را ثبت نمی‌کند، بیشتر پژوهشگران با تاریخ‌گذاری نجومی بر پایه آن با احتیاط برخورد می‌کنند.

آیا می‌شد با سقف‌ها زمان را دانست؟

نه به‌طور مستقیم. جدول‌های تابوتی پیش از آن‌ها در قالب جدولی از ساعت‌ها و هفته‌ها چیده شده بودند، اما سقف‌ها دکانوس‌ها را با تصویرهایشان و بی آن جدول فهرست می‌کنند. آن‌ها تصویرهایی از آسمان با معنای دینی بودند که بر فراز مرده یا در معبد نهاده می‌شدند، نه ابزارهایی کارآمد. زمان‌سنجی با ساعت‌های آبی و بعدها با ساعت‌های ستاره‌ای رامسسی ادامه یافت.

«کتاب نوت» چیست؟

ترکیبی از متن و تصویر بر سقفی در اوزیریون، یادمان ستی یکم در آبیدوس، با رونوشتی در آرامگاه رامسس چهارم و شرحی متأخر بر پاپیروس‌هایی از دوره رومی. ایزدبانوی آسمان نوت بر فراز اتاق خم شده است و متون توضیح می‌دهند که خورشید هر شب چگونه از درون پیکر او می‌گذرد و هر دکانوس چگونه می‌میرد، هفتاد روز را در خانه مومیایی‌کردنِ جهان زیرین می‌گذراند و در سپیده‌دم دوباره زاده می‌شود.

صورت‌های فلکی شمالی در سقف‌ها کدام‌اند؟

پیکره‌های مصری برای ستارگانی که هرگز غروب نمی‌کنند: مسختیو، گاو نر یا ران گاو نر که همان هفت ستاره دب اکبر است؛ ایزدبانویی ایستاده به شکل اسب آبی با تمساحی بر پشت؛ یک شیر؛ یک تمساح؛ پیکره‌ای شاهین‌سر با نیزه؛ و پیکره‌های دیگر. تنها مسختیو با اطمینان شناسایی شده است. برای بقیه شناسایی‌هایی پیشنهاد شده که همچنان نامطمئن‌اند.

چرا فهرست‌های دکانوسی سقف‌های مختلف با هم نمی‌خوانند؟

چون در طول قرن‌های بسیار از روی نمونه‌نامه‌ها رونویسی شدند و رونویسی گونه‌های مختلفی پدید آورد. نویگه‌باوئر و پارکر فهرست‌ها را در خانواده‌هایی با نام‌ها و ترتیب مشترک گروه‌بندی کردند و به نام نمونه‌های آغازینی چون سننموت و ستی یکم خواندند. دوران ستی به‌تنهایی بیش از یک خانواده پدید آورد که حاکی از بازنگری دانشوران در مواد کهن‌تر است. نام‌ها رفته‌رفته دگرگون می‌شوند و خطاها از رونوشتی به رونوشت دیگر می‌رسند.

این سقف‌ها چه ربطی به زودیاک دندره دارند؟

زودیاک دندره بازمانده‌ای متأخر از همین سنت است. معابد بطلمیوسی و رومی، مانند اسنا و دندره، موضوع‌های کهن سقف‌ها، یعنی دکانوس‌ها و ایزدبانوی آسمان نوت، را نگاه داشتند و دوازده برج زودیاک را که از بابل به مصر رسیده بود بر آن‌ها افزودند. زودیاک مدور دندره، که حدود ۵۰ پیش از میلاد حک شد، شناخته‌شده‌ترین حاصل آن است.

سقف‌ها را کجا می‌توان دید؟

سقف طاقی ستی یکم و سقف نوت رامسس ششم در دره شاهان‌اند، سقف رامسئوم در تبس غربی است و اوزیریون در آبیدوس. ساعت آبی کرنک در موزه مصر در قاهره است. امکان بازدید از هر آرامگاه با گذشت زمان تغییر می‌کند و آرامگاه سننموت به‌ویژه تنها گاه‌به‌گاه به روی بازدیدکنندگان باز بوده است، پس بهتر است پیش از بازدید از وضعیت آن آگاه شوید.

آخرین نوشته‌ها

حکمت باستانی کارت‌های تاروت را کشف کنید و اسرار سفر معنوی خود را باز کنید. وبلاگ ما دروازه شما به درک نمادگرایی غنی، معانی و کاربردهای عملی خواندن تاروت است.