Οι δεκανοί από πάνω μας

Αστρονομικές οροφές

Γύρω στο 1470 π.Χ. οι δεκανοί πέρασαν από το εσωτερικό των καπακιών των φερέτρων στις οροφές τάφων και ναών. Ο ημιτελής τάφος του Σενενμούτ έχει το αρχαιότερο γνωστό παράδειγμα: δεκανοί, ο Σείριος, ο Ωρίωνας και τέσσερις πλανήτες στο ένα μισό, τα άστρα που δεν δύουν ποτέ στο άλλο, δώδεκα κύκλοι των μηνών ανάμεσα. Επί δεκαπέντε αιώνες οι Αιγύπτιοι οικοδόμοι συνέχισαν να ζωγραφίζουν τον ουρανό πάνω από τα κεφάλια τους.

η αρχαιότερη γνωστή οροφή
περ. 1470 π.Χ.
μισά του ουρανού
2
δεκανοί από πάνω
36

Πώς διαβάζεται ένας ζωγραφισμένος ουρανός

Τι δείχνει μια αιγυπτιακή αστρονομική οροφή και πού βρίσκονται τα μεγάλα παραδείγματα: το νότιο μισό με τους δεκανούς και τους πλανήτες, το βόρειο μισό με τα άφθαρτα άστρα, οι κύκλοι των μηνών, και οι τάφοι, οι ναοί και τα κείμενα που μετέφεραν το σχέδιο επί δεκαπέντε αιώνες.

🏛️

Η στέγη ως ουρανός

τάφοι και ναοί η ιδέα

Ένας αιγυπτιακός τάφος ή ναός ήταν πρότυπο του κόσμου, με το δάπεδο για γη και την οροφή για ουρανό. Οι περισσότερες οροφές έχουν απλά κίτρινα άστρα σε μπλε φόντο. Λίγες προχωρούν παραπέρα και αποτυπώνουν τον πραγματικό ουρανό με τάξη: τους δεκανούς, τους πλανήτες, τους βόρειους αστερισμούς και τους μήνες.

⚰️

Από το καπάκι του φερέτρου στην οροφή

από το Μέσο στο Νέο Βασίλειο περ. 2100–1470 π.Χ.

Οι πίνακες των δεκανών εμφανίζονται πρώτα ζωγραφισμένοι στο εσωτερικό καπακιών φερέτρων, ένας ουρανός ακριβώς πάνω από τον νεκρό. Όταν σταμάτησαν να φτιάχνονται αυτοί οι πίνακες των φερέτρων, οι ίδιοι κατάλογοι άστρων ξαναφάνηκαν σε μεγαλύτερη κλίμακα, στις οροφές των ταφικών θαλάμων. Οι δεκανοί κράτησαν τη θέση τους πάνω από το σώμα· άλλαξε μόνο η κλίμακα.

🌌

Η οροφή του Σενενμούτ

Ντέιρ ελ-Μπάχρι περ. 1470 π.Χ.

Ο ημιτελής τάφος του Σενενμούτ, οικονόμου της Χατσεψούτ, λαξευμένος στον βράχο κάτω από τον πρόδομο του ναού της, έχει την αρχαιότερη γνωστή αστρονομική οροφή. Ζωγραφισμένη με φροντίδα σε έναν τάφο που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, καθόρισε το πρότυπο που ακολούθησαν οι μεταγενέστερες οροφές επί αιώνες.

⭐

Το νότιο μισό

δεκανοί και πλανήτες από τον Σενενμούτ και εξής

Το ένα μισό του σχεδίου παραθέτει τους δεκανούς σε στήλες, με τελευταίους τον Σαχ, τα άστρα του Ωρίωνα, και τη Σοπντέτ, τον Σείριο, όρθιους ο καθένας σε μια βάρκα. Ανάμεσά τους πλέουν οι πλανήτες ως θεοί σε βάρκες. Στην οροφή του Σενενμούτ εμφανίζονται τέσσερις, ο Δίας, ο Κρόνος, ο Ερμής και η Αφροδίτη· ο Άρης λείπει, και το γιατί συζητείται ακόμη.

🐂

Το βόρειο μισό

τα άφθαρτα άστρα από τον Σενενμούτ και εξής

Το άλλο μισό δείχνει τους βόρειους αστερισμούς, τα άστρα που δεν δύουν ποτέ: το Μεσχετιού, το μπροστινό πόδι του ταύρου που είναι η δική μας Μεγάλη Άρκτος, μια θεά-ιπποπόταμο, έναν κροκόδειλο, ένα λιοντάρι και μια μορφή με δόρυ. Πέρα από το Μεσχετιού, η αντιστοίχιση αυτών των μορφών με σημερινά άστρα είναι ως επί το πλείστον εικασία.

⭕

Δώδεκα κύκλοι των μηνών

το ημερολόγιο από τον Σενενμούτ και εξής

Το βόρειο μισό του Σενενμούτ έχει επίσης δώδεκα κύκλους, καθένας χωρισμένος σε είκοσι τέσσερα τμήματα και με το όνομα ενός μήνα γραμμένο πάνω του, τοποθετημένους σε δύο σειρές. Δένουν τον ουρανό με το εορταστικό ημερολόγιο του έτους. Τι αντιπροσωπεύουν τα είκοσι τέσσερα τμήματα δεν είναι βέβαιο.

⏳

Μια οροφή σε μικρογραφία

Καρνάκ περ. 1380 π.Χ.

Η πέτρινη κλεψύδρα του Αμενχοτέπ Γ΄ από το Καρνάκ, η αρχαιότερη κλεψύδρα με ασφαλή χρονολόγηση, φέρει το σχέδιο της οροφής γύρω από το εξωτερικό της: δεκανούς, πλανήτες και βόρειους αστερισμούς σε ζώνες. Το νερό έτρεχε έξω από μια οπή κοντά στη βάση και σημάδευε τις ώρες στο εσωτερικό, ενώ ο ουρανός ήταν σκαλισμένος στο εξωτερικό τοίχωμα.

👑

Ο θόλος του Σέτι Α΄

Κοιλάδα των Βασιλέων περ. 1290–1279 π.Χ.

Η θολωτή οροφή πάνω από τον ταφικό θάλαμο του Σέτι Α΄, του πιο πλήρως διακοσμημένου τάφου στην Κοιλάδα των Βασιλέων, είναι μία από τις ωραιότερες αστρονομικές οροφές: δεκανοί και πλανήτες στη μία πλευρά, οι βόρειοι αστερισμοί στην άλλη, με έντονα χρώματα πάνω από τη σαρκοφάγο του βασιλιά.

🌠

Το Βιβλίο της Νουτ

Άβυδος περ. 1290 π.Χ.

Σε μια οροφή του Οσιρείου, του κενοταφίου του Σέτι Α΄ στην Άβυδο, η θεά του ουρανού Νουτ σχηματίζει τόξο πάνω από την αίθουσα με κείμενα πάνω στο σώμα της: πώς ο ήλιος περνά μέσα της κάθε νύχτα και πώς κάθε δεκανός πεθαίνει, εξαγνίζεται στον οίκο της ταρίχευσης και ανατέλλει ξανά ύστερα από εβδομήντα ημέρες.

🌃

Η Νουτ πάνω από τους μεταγενέστερους βασιλείς

Κοιλάδα των Βασιλέων 12ος αιώνας π.Χ.

Στους μεταγενέστερους βασιλικούς τάφους η ίδια η θεά καταλαμβάνει την οροφή. Το Βιβλίο της Νουτ αντιγράφηκε στον τάφο του Ραμσή Δ΄, και στον ταφικό θάλαμο του Ραμσή ΣΤ΄ δύο μορφές της Νουτ απλώνονται πλάτη με πλάτη για να φέρουν το Βιβλίο της Ημέρας και το Βιβλίο της Νύχτας, το ταξίδι του ήλιου μέσα από το σώμα της.

🏺

Η οροφή του Ραμεσσείου

Δυτική Θήβα 13ος αιώνας π.Χ.

Στον νεκρικό ναό του Ραμσή Β΄ η αστρονομική οροφή πέρασε σε αίθουσα ναού. Συνδυάζει δεκανούς, πλανήτες και βόρειους αστερισμούς με μια σειρά από τους δώδεκα μήνες και τις γιορτές τους. Οι ναοί κράτησαν έκτοτε το θέμα ως την πτολεμαϊκή και τη ρωμαϊκή εποχή, όταν η Έσνα και η Ντέντερα πρόσθεσαν τον ζωδιακό.

📚

Οικογένειες καταλόγων δεκανών

η παράδοση της αντιγραφής από το Νέο Βασίλειο ως τη ρωμαϊκή εποχή

Οι κατάλογοι των δεκανών στις οροφές δεν συμφωνούν όλοι μεταξύ τους. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ τους ταξινόμησαν σε οικογένειες με βάση τα ονόματα και τη σειρά τους, ονομάζοντάς τες από πρώιμους μάρτυρες όπως ο Σενενμούτ και ο Σέτι Α΄. Οι ζωγράφοι αντέγραφαν από βιβλία προτύπων, οπότε οι οικογένειες ανιχνεύουν μια σειρά αντιγράφων, όχι νέες παρατηρήσεις.

Χορηγοί, ανακαλύπτες και εκδότες

Οι αξιωματούχοι και οι βασιλείς που παρήγγειλαν να ζωγραφιστεί ο ουρανός πάνω από τους τάφους και τους ναούς τους, και οι ανασκαφείς και μελετητές που βρήκαν, δημοσίευσαν και αποκωδικοποίησαν τις οροφές.

Σενενμούτ

ακμή περ. 1470 π.Χ. Θήβα

Οικονόμος της Χατσεψούτ και παιδαγωγός της κόρης της, ο ισχυρότερος αξιωματούχος της βασιλείας της. Ο δεύτερος τάφος του, λαξευμένος κάτω από τον πρόδομο του ναού της στο Ντέιρ ελ-Μπάχρι που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, έχει την αρχαιότερη γνωστή αστρονομική οροφή.

Χατσεψούτ

βασίλευσε περ. 1479–1458 π.Χ. Θήβα

Η γυναίκα-βασιλιάς στη βασιλεία της οποίας εμφανίστηκε η πρώτη αστρονομική οροφή, στον τάφο του οικονόμου της. Ο ναός της στο Ντέιρ ελ-Μπάχρι, από πάνω, είναι το σκηνικό, και ο αυλικός πολιτισμός της βασιλείας της η πηγή του σχεδίου.

Αμενχοτέπ Γ΄

βασίλευσε περ. 1390–1352 π.Χ. Θήβα

Βασιλιάς επί του οποίου κατασκευάστηκε η πέτρινη κλεψύδρα που βρέθηκε στο Καρνάκ, με το εξωτερικό τοίχωμα σκαλισμένο με δεκανούς, πλανήτες και βόρειους αστερισμούς: το σχέδιο της οροφής τυλιγμένο γύρω από ένα σκεύος μέτρησης του χρόνου.

Σέτι Α΄

βασίλευσε περ. 1290–1279 π.Χ. Θήβα & Άβυδος

Βασιλιάς του οποίου ο τάφος στην Κοιλάδα των Βασιλέων έχει τον μεγάλο αστρονομικό θόλο πάνω από τον ταφικό θάλαμο, και του οποίου το κενοτάφιο στην Άβυδο, το Οσιρείο, φέρει το Βιβλίο της Νουτ. Κανένας άλλος βασιλιάς δεν άφησε δύο τέτοιους ουρανούς.

Ραμσής Β΄

βασίλευσε 1279–1213 π.Χ. Θήβα

Ο γιος του Σέτι, του οποίου ο νεκρικός ναός, το Ραμεσσείο, έφερε την αστρονομική οροφή σε αίθουσα ναού και πρόσθεσε μια σειρά από τους δώδεκα μήνες με τις γιορτές τους.

Τζοβάνι Μπατίστα Μπελτσόνι

1778–1823 Πάντοβα & Αίγυπτος

Επιδείκτης δύναμης σε θεάματα που έγινε εξερευνητής· μπήκε στον τάφο του Σέτι Α΄ το 1817 και ήταν ο πρώτος στους νεότερους χρόνους που είδε τον αστρονομικό του θόλο. Τα αντίγραφά του από τη διακόσμηση του τάφου εκτέθηκαν στο Λονδίνο λίγο αργότερα.

Μάργκαρετ Μάρεϊ

1863–1963 Λονδίνο

Αιγυπτιολόγος που ανέσκαψε το Οσιρείο στην Άβυδο το 1902 και το 1903, ενώ εργαζόταν με τον Φλίντερς Πίτρι, φέρνοντας στο φως το κενοτάφιο του οποίου η οροφή έχει το Βιβλίο της Νουτ.

Ανρί Φράνκφορτ

1897–1954 Λέιντεν, Σικάγο & Λονδίνο

Αρχαιολόγος που διηύθυνε τον μεταγενέστερο καθαρισμό του Οσιρείου από τις επιχώσεις και δημοσίευσε το 1933 το «The Cenotaph of Seti I at Abydos», μαζί με τα κείμενα του Βιβλίου της Νουτ.

Χέρμπερτ Γουίνλοκ

1884–1950 Νέα Υόρκη

Διευθυντής των ανασκαφών του Μητροπολιτικού Μουσείου στο Ντέιρ ελ-Μπάχρι, η αποστολή του οποίου βρήκε το 1927 τον δεύτερο τάφο του Σενενμούτ και μαζί του την αρχαιότερη γνωστή αστρονομική οροφή.

Ότο Νόιγκεμπαουερ & Ρίτσαρντ Πάρκερ

1899–1990 & 1905–1993 Πρόβιντενς

Ιστορικός της επιστήμης και αιγυπτιολόγος, των οποίων τα «Egyptian Astronomical Texts», που εκδόθηκαν από το 1960 ως το 1969, συγκέντρωσαν και σύγκριναν τις οροφές, αφιερώνοντας έναν ολόκληρο τόμο στους δεκανούς, τους πλανήτες, τους αστερισμούς και τους ζωδιακούς που είναι ζωγραφισμένοι σε αυτές.

Η οροφή ως ουρανός

Οι Αιγύπτιοι οικοδόμοι αντιμετώπιζαν τον τάφο ή τον ναό ως πρότυπο του κόσμου. Το δάπεδο ήταν η γη, οι κίονες ήταν φυτά που φύτρωναν από αυτήν, και η οροφή ήταν ο ουρανός. Οι περισσότερες οροφές το δείχνουν απλά, με σειρές από πεντάκτινα κίτρινα άστρα σε σκούρο μπλε φόντο ή με γύπες που απλώνουν τα φτερά τους πάνω από τον άξονα ενός ναού. Μια μικρή ομάδα προχωρά πολύ παραπέρα. Αυτές είναι οι αστρονομικές οροφές, που αποτυπώνουν τον ουρανό όπως τον αντιλαμβάνονταν οι Αιγύπτιοι αστρονόμοι: τους δεκανούς με τη σειρά τους, τους πλανήτες, τους βόρειους αστερισμούς και τους μήνες του έτους. Είναι η κύρια πηγή, μετά τους πίνακες των φερέτρων, για τους καταλόγους των δεκανών της δεύτερης και της πρώτης χιλιετίας π.Χ., και πολλά από όσα γνωρίζουμε για τα αιγυπτιακά ονόματα των άστρων προέρχονται από αυτές.

Από τα καπάκια των φερέτρων στις οροφές

Οι δεκανοί εμφανίζονται πρώτα ως διαγώνιοι αστρικοί πίνακες ζωγραφισμένοι στο εσωτερικό ξύλινων καπακιών φερέτρων, τα περισσότερα από την Ασιούτ, από το 2100 π.Χ. περίπου και στους αιώνες που ακολούθησαν. Το καπάκι ήταν ένας ουρανός τοποθετημένος ακριβώς πάνω από το σώμα, και ο αστρικός πίνακας έδινε στους νεκρούς τις ώρες της νύχτας. Όταν οι πίνακες των φερέτρων έπαψαν να χρησιμοποιούνται, οι δεκανοί επανεμφανίστηκαν στο Νέο Βασίλειο σε μια μεγαλύτερη επιφάνεια, την οροφή ενός ταφικού θαλάμου. Η λογική έμεινε η ίδια. Ο ουρανός βρισκόταν ακόμη πάνω από τους νεκρούς και περιείχε ακόμη τα άστρα που σημάδευαν τον χρόνο, όμως οι οροφές δεν λειτουργούσαν πια ως ρολόι. Δίνουν τους δεκανούς ως κατάλογο με εικόνες, όχι ως πλέγμα ωρών και εβδομάδων, οπότε δείχνουν τι ήταν τα άστρα, ενώ οι πίνακες των φερέτρων έδειχναν τι έκαναν.

Η οροφή του Σενενμούτ

Η αρχαιότερη γνωστή αστρονομική οροφή βρίσκεται στον τάφο του Σενενμούτ, οικονόμου της βασίλισσας Χατσεψούτ και ισχυρότερου αξιωματούχου της βασιλείας της, γύρω στο 1470 π.Χ. Πρόκειται για τον δεύτερο τάφο του, λαξευμένο βαθιά στον βράχο στο Ντέιρ ελ-Μπάχρι, έτσι ώστε οι θάλαμοί του να εκτείνονται κάτω από τον πρόδομο του ναού της Χατσεψούτ. Ο τάφος δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, και ο Σενενμούτ δεν θάφτηκε σε αυτόν, η οροφή όμως ενός θαλάμου ζωγραφίστηκε με μεγάλη φροντίδα. Η αποστολή του Μητροπολιτικού Μουσείου υπό τον Χέρμπερτ Γουίνλοκ βρήκε τον τάφο το 1927. Η οροφή χωρίζεται σε ένα νότιο και ένα βόρειο μισό, και σχεδόν κάθε μεταγενέστερη αστρονομική οροφή ακολουθεί αυτή τη διαίρεση. Γιατί αυτός ο αξιωματούχος, εκείνη τη στιγμή, θέλησε τον ουρανό πάνω από τον τάφο του δεν είναι γνωστό. Ανήκει σε μια βασιλεία που γέννησε επίσης νέα είδη διακόσμησης ναών και τάφων.

Το νότιο μισό

Το νότιο μισό της οροφής του Σενενμούτ φέρει τους δεκανούς, γραμμένους σε στήλες με τα ονόματά τους, και τα άστρα του νότου. Στη μία άκρη στέκονται ο Σαχ, τα άστρα του Ωρίωνα, ως ένας άνδρας σε βάρκα που κοιτάζει πίσω πάνω από τον ώμο του, και η Σοπντέτ, ο Σείριος, ως μια γυναίκα στη δική της βάρκα πίσω του. Ανάμεσα στους δεκανούς εμφανίζονται οι πλανήτες, επίσης ως θεοί σε βάρκες. Υπάρχουν τέσσερις: ο Δίας, ο Κρόνος, ο Ερμής και η Αφροδίτη, η τελευταία συνδεδεμένη με έναν ερωδιό. Ο Άρης, που στους αιγυπτιακούς καταλόγους ονομάζεται Ώρος ο Ερυθρός, λείπει. Ορισμένοι μελετητές πιστεύουν ότι η παράλειψη αντανακλά έναν πραγματικό ουρανό στον οποίο ο Άρης δεν φαινόταν και έχουν προτείνει χρονολογίες για μια τέτοια διάταξη. Άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται για λάθος ή επιλογή του ζωγράφου. Το ερώτημα δεν έχει κριθεί, και χρειάζεται προσοχή, αφού η οροφή είναι αντίγραφο καταλόγων-προτύπων και όχι καταγραφή παρατηρήσεων.

Το βόρειο μισό

Το βόρειο μισό δείχνει τους περιπολικούς αστερισμούς, τα άστρα που δεν δύουν ποτέ κάτω από τον ορίζοντα και επομένως δεν πεθαίνουν ποτέ. Τα αιγυπτιακά κείμενα τα ονομάζουν άφθαρτα, και ήδη τα Κείμενα των Πυραμίδων τοποθετούν τον νεκρό βασιλιά ανάμεσά τους. Στις οροφές εμφανίζονται ως ένα σύνολο μεγάλων μορφών: το Μεσχετιού, σχεδιασμένο ως ταύρος ή ως μπροστινό πόδι ταύρου, που είναι τα επτά άστρα της δικής μας Μεγάλης Άρκτου· μια θεά-ιπποπόταμος που στέκεται όρθια με έναν κροκόδειλο στην πλάτη της· ένα λιοντάρι· ένας κροκόδειλος· μια μορφή με κεφάλι γερακιού που κρατά δόρυ· και λίγες ακόμη. Το Μεσχετιού είναι η μόνη ασφαλής ταύτιση. Οι προτάσεις για τον ιπποπόταμο, που στις οροφές είναι πολύ μεγάλος, περιλαμβάνουν άστρα του Δράκοντα και της Μικρής Άρκτου, όμως τα σχήματα στις οροφές είναι τυποποιημένα και οι αντιστοιχίσεις αβέβαιες.

Οι κύκλοι των μηνών

Ανάμεσα στις μορφές του βορρά, η οροφή του Σενενμούτ φέρει δώδεκα κύκλους σε δύο σειρές, καθένας χωρισμένος σε είκοσι τέσσερα τμήματα και με το όνομα ενός μήνα γραμμένο πάνω του. Τα ονόματα των μηνών προέρχονται από το σεληνιακό εορταστικό ημερολόγιο. Οι κύκλοι δένουν τον ζωγραφισμένο ουρανό με το έτος: τα άστρα από πάνω είναι τα άστρα των μηνών στους οποίους γίνονταν οι γιορτές των ναών. Τι αντιπροσωπεύουν τα είκοσι τέσσερα τμήματα συζητείται, με πιο συνηθισμένη πρόταση τις ώρες της ημέρας και της νύχτας. Οι μεταγενέστερες οροφές παραλλάσσουν το θέμα. Η οροφή του Ραμεσσείου, για παράδειγμα, αντικαθιστά τους κύκλους με μια σειρά από τους δώδεκα μήνες ως όρθιες θεότητες με τις γιορτές τους.

Μια κλεψύδρα με έναν ουρανό πάνω της

Το ίδιο σχέδιο εμφανίζεται σε ένα αντικείμενο φτιαγμένο για τη μέτρηση του χρόνου. Μια πέτρινη κλεψύδρα από το Καρνάκ, με επιγραφή για τον Αμενχοτέπ Γ΄ γύρω στο 1380 π.Χ., είναι η αρχαιότερη κλεψύδρα με ασφαλή χρονολόγηση. Το νερό έτρεχε έξω από μια μικρή οπή κοντά στη βάση της, και σημάδια στο εσωτερικό έδειχναν τις ώρες καθώς κατέβαινε η στάθμη, με διαφορετικές κλίμακες για διαφορετικούς μήνες. Στο εξωτερικό της, σε ζώνες, βρίσκονται οι δεκανοί, οι πλανήτες και οι βόρειοι αστερισμοί, τα στοιχεία μιας αστρονομικής οροφής τυλιγμένα γύρω από το σκεύος. Η κλεψύδρα έκανε με το νερό ό,τι έκαναν οι δεκανοί με την ανατολή τους. Η διακόσμησή της δείχνει ότι το σχέδιο της οροφής ήταν μια καθιερωμένη εικόνα του ουρανού, που χρησιμοποιούνταν όπου εννοούνταν ο ουρανός, πάνω από ένα σώμα, σε μια στέγη ναού ή γύρω από ένα ρολόι.

Ο θόλος του Σέτι Α΄

Ο τάφος του Σέτι Α΄, από το 1290 περίπου ως το 1279 π.Χ., είναι από τους πιο πλήρως διακοσμημένους τάφους στην Κοιλάδα των Βασιλέων. Ο Τζοβάνι Μπελτσόνι μπήκε σε αυτόν το 1817. Πάνω από τον ταφικό θάλαμο, όπου βρισκόταν η αλαβάστρινη σαρκοφάγος του βασιλιά, υπάρχει μια θολωτή οροφή ζωγραφισμένη ως ουρανός. Η μία πλευρά φέρει τους δεκανούς με τους πλανήτες, η άλλη τους βόρειους αστερισμούς, και τα χρώματα είναι ακόμη έντονα. Ο κατάλογος των δεκανών της ανήκει σε διαφορετική οικογένεια από εκείνον του Σενενμούτ, και η βασιλεία του Σέτι γέννησε περισσότερες από μία οικογένειες καταλόγων, κάτι που υποδηλώνει ότι οι λόγιοι της αυλής αναθεωρούσαν το παλιό υλικό αντί να αντιγράφουν ένα μοναδικό πρότυπο.

Το Βιβλίο της Νουτ στην Άβυδο

Ο Σέτι Α΄ έχτισε επίσης ένα κενοτάφιο στην Άβυδο, το Οσιρείο, ένα υπόγειο κτίσμα πίσω από τον ναό του όπου τιμούνταν ο Όσιρις. Η Μάργκαρετ Μάρεϊ το ανέσκαψε το 1902 και το 1903, και η ομάδα του Ανρί Φράνκφορτ το καθάρισε περαιτέρω και το δημοσίευσε το 1933. Σε μια οροφή εκεί η θεά του ουρανού Νουτ σχηματίζει τόξο πάνω από την αίθουσα, με το σώμα της να αποτελεί τον ουρανό, και γύρω της κείμενα και εικόνες. Η σύνθεση αυτή είναι γνωστή σήμερα ως Βιβλίο της Νουτ. Εξηγεί πώς ο ήλιος μπαίνει στο στόμα της το βράδυ, περνά μέσα από το σώμα της τη νύχτα και γεννιέται από αυτήν την αυγή, και πώς οι δεκανοί ακολουθούν παρόμοια πορεία: ο καθένας πεθαίνει, περνά εβδομήντα ημέρες στον οίκο της ταρίχευσης του κάτω κόσμου, εξαγνίζεται και ξαναγεννιέται στον ανατολικό ορίζοντα. Το κείμενο αντιγράφηκε στον τάφο του Ραμσή Δ΄, και πάπυροι της ρωμαϊκής εποχής διασώζουν ένα μεταγενέστερο υπόμνημα σε αυτό, ανάμεσά τους οι πάπυροι Κάρλσμπεργκ της Κοπεγχάγης. Η Αλεξάνδρα φον Λίφεν δημοσίευσε μια νέα έκδοση ολόκληρης της παράδοσης το 2007.

Η Νουτ πάνω από τους Ραμεσσίδες

Στους βασιλικούς τάφους του δωδέκατου αιώνα π.Χ. η θεά γίνεται το κύριο θέμα της οροφής. Στον ταφικό θάλαμο του Ραμσή ΣΤ΄ δύο επιμήκεις μορφές της Νουτ απλώνονται πλάτη με πλάτη σε όλη την οροφή, φέροντας το Βιβλίο της Ημέρας και το Βιβλίο της Νύχτας, το ταξίδι του ήλιου μέσα από το σώμα της ώρα προς ώρα. Οι ίδιοι τάφοι, του Ραμσή ΣΤ΄, Ζ΄ και Θ΄, έχουν τα ραμεσσιδικά αστρικά ρολόγια, μια ξεχωριστή και πιο τεχνική μορφή της παράδοσης των δεκανών που παρουσιάζεται σε δική της σελίδα. Το συνολικό αποτέλεσμα είναι μια μετατόπιση από τον κατάλογο στην αφήγηση. Το σχήμα νότου και βορρά του Σενενμούτ και του Σέτι Α΄ αντιμετωπίζει τον ουρανό ως κατάλογο· οι οροφές της Νουτ τον αντιμετωπίζουν ως το σώμα μιας θεάς μέσα από το οποίο περνούν ο ήλιος και τα άστρα.

Οι ναοί και η παράδοση της αντιγραφής

Από τη βασιλεία του Ραμσή Β΄ η αστρονομική οροφή εμφανίζεται και σε ναούς. Το Ραμεσσείο, ο νεκρικός του ναός στη δυτική Θήβα, έχει μία σε μια αίθουσα πίσω από τη μεγάλη υπόστυλη αίθουσά του, με δεκανούς, πλανήτες, βόρειους αστερισμούς και τους δώδεκα μήνες. Το θέμα έμεινε στη διακόσμηση των ναών για περισσότερο από χίλια χρόνια, ως την πτολεμαϊκή και τη ρωμαϊκή εποχή, όταν οι ναοί της Έσνας και της Ντέντερα πρόσθεσαν στους δεκανούς τα δώδεκα ζώδια. Σε αυτό το διάστημα οι κατάλογοι των δεκανών αλλάζουν. Ο Ότο Νόιγκεμπαουερ και ο Ρίτσαρντ Πάρκερ, που εξέδωσαν τις οροφές στον τρίτο τόμο των «Egyptian Astronomical Texts» το 1969, ταξινόμησαν τους καταλόγους σε οικογένειες με βάση τα ονόματα και τη σειρά τους και τις ονόμασαν από πρώιμους μάρτυρες όπως ο Σενενμούτ και ο Σέτι Α΄. Ο Κρίστιαν Λάιτς και άλλοι έχουν έκτοτε επεξεργαστεί ξανά το ερώτημα ποια πραγματικά άστρα βρίσκονταν πίσω τους. Οι οικογένειες δείχνουν αντιγραφή από βιβλία προτύπων μέσα στους αιώνες, με λάθη που μεταβιβάζονταν και ονόματα που παραλλάσσονταν.

Οροφή Τόπος Χρονολογία Τι προσθέτει
Σενενμούτ Ντέιρ ελ-Μπάχρι, Θήβα περ. 1470 π.Χ. η αρχαιότερη γνωστή· νότιο και βόρειο μισό, κύκλοι των μηνών
Κλεψύδρα του Αμενχοτέπ Γ΄ Καρνάκ περ. 1380 π.Χ. το σχέδιο πάνω σε σκεύος μέτρησης του χρόνου
Θόλος του Σέτι Α΄ Κοιλάδα των Βασιλέων περ. 1290–1279 π.Χ. ένας πλήρης αστρονομικός θόλος πάνω από βασιλική ταφή
Οσιρείο Άβυδος περ. 1290–1279 π.Χ. το Βιβλίο της Νουτ και οι εβδομήντα ημέρες των δεκανών
Ραμεσσείο Δυτική Θήβα 13ος αιώνας π.Χ. το σχέδιο σε ναό, με τους μήνες ως θεότητες
Ραμσής ΣΤ΄ Κοιλάδα των Βασιλέων 12ος αιώνας π.Χ. η Νουτ ως ολόκληρη η οροφή, με το ταξίδι του ήλιου

Πώς να διαβάσετε αυτή την ενότητα

Οι παραπάνω κάρτες αναλύουν μια οροφή και έπειτα ακολουθούν το σχέδιο μέσα από τα κύρια παραδείγματα: την ιδέα της στέγης ως ουρανού, το πέρασμα από το καπάκι του φερέτρου στην οροφή, τα δύο μισά του σχεδίου του Σενενμούτ και τους κύκλους των μηνών του, την κλεψύδρα, τον θόλο του Σέτι Α΄, το Βιβλίο της Νουτ, τις οροφές της Νουτ των μεταγενέστερων βασιλέων, το Ραμεσσείο και τις οικογένειες των αντιγραμμένων καταλόγων. Οι μορφές παρακάτω είναι οι χορηγοί που παρήγγειλαν αυτούς τους ουρανούς και οι άνθρωποι που τους βρήκαν και τους εξέδωσαν. Για τις οροφές με ζωδιακό της πτολεμαϊκής και της ρωμαϊκής Αιγύπτου, δείτε τη σελίδα για τον ζωδιακό της Ντέντερα· για τους πίνακες των φερέτρων που προηγήθηκαν, δείτε τους διαγώνιους αστρικούς πίνακες. Η σελίδα αυτή αποτελεί μέρος της εγκυκλοπαίδειας της Tarot Academy σε πενήντα δύο γλώσσες.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι μια αιγυπτιακή αστρονομική οροφή;

Μια οροφή τάφου ή ναού ζωγραφισμένη ή σκαλισμένη με μια τακτοποιημένη εικόνα του ουρανού: τους δεκανούς με τη σειρά τους, τους πλανήτες ως θεούς σε βάρκες, τους βόρειους αστερισμούς και συχνά τους μήνες του έτους. Οι συνηθισμένες αιγυπτιακές οροφές έχουν μόνο απλά άστρα· οι αστρονομικές, μια μικρή ομάδα από το Νέο Βασίλειο ως τη ρωμαϊκή εποχή, είναι κύρια πηγή για τα αιγυπτιακά ονόματα των άστρων.

Ποια είναι η αρχαιότερη αστρονομική οροφή;

Η οροφή στον δεύτερο, ημιτελή τάφο του Σενενμούτ στο Ντέιρ ελ-Μπάχρι, ζωγραφισμένη γύρω στο 1470 π.Χ. επί βασιλείας της Χατσεψούτ. Τη βρήκε η αποστολή του Μητροπολιτικού Μουσείου υπό τον Χέρμπερτ Γουίνλοκ το 1927. Η διαίρεσή της σε ένα νότιο μισό με τους δεκανούς και τους πλανήτες και ένα βόρειο μισό με τους περιπολικούς αστερισμούς έγινε η καθιερωμένη διάταξη.

Τι δείχνει η οροφή του Σενενμούτ;

Στο νότιο μισό, τους δεκανούς σε στήλες με τα ονόματά τους, τον Ωρίωνα και τον Σείριο ως μορφές σε βάρκες, και τέσσερις πλανήτες ως θεούς σε βάρκες. Στο βόρειο μισό, τους περιπολικούς αστερισμούς, ανάμεσά τους το Μεσχετιού, τη δική μας Μεγάλη Άρκτο, και μια μεγάλη θεά-ιπποπόταμο, μαζί με δώδεκα κύκλους επιγραμμένους με τα ονόματα των μηνών.

Γιατί λείπει ο Άρης από την οροφή του Σενενμούτ;

Κανείς δεν το ξέρει. Ο Δίας, ο Κρόνος, ο Ερμής και η Αφροδίτη εμφανίζονται, ο Άρης όμως όχι. Ορισμένοι μελετητές προτείνουν ότι η οροφή καταγράφει έναν πραγματικό ουρανό στον οποίο ο Άρης δεν ήταν ορατός και έχουν προσπαθήσει να τη χρονολογήσουν με αυτόν τον τρόπο· άλλοι θεωρούν ότι ήταν λάθος ή σκόπιμη επιλογή του ζωγράφου. Επειδή η οροφή αντιγράφει παραδοσιακούς καταλόγους αντί να καταγράφει παρατηρήσεις, οι περισσότεροι αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη την αστρονομική χρονολόγηση με βάση αυτήν.

Μπορούσαν οι οροφές να χρησιμοποιηθούν για να δείχνουν την ώρα;

Όχι άμεσα. Οι πίνακες των φερέτρων που προηγήθηκαν ήταν διατεταγμένοι ως πλέγμα ωρών και εβδομάδων, οι οροφές όμως απαριθμούν τους δεκανούς με τις εικόνες τους, χωρίς αυτό το πλέγμα. Ήταν εικόνες του ουρανού τοποθετημένες πάνω από τους νεκρούς ή σε έναν ναό, με θρησκευτικό νόημα, και όχι λειτουργικά όργανα. Η μέτρηση του χρόνου συνεχίστηκε με τις κλεψύδρες και, αργότερα, με τα ραμεσσιδικά αστρικά ρολόγια.

Τι είναι το Βιβλίο της Νουτ;

Μια σύνθεση κειμένου και εικόνας σε μια οροφή του Οσιρείου, του κενοταφίου του Σέτι Α΄ στην Άβυδο, με ένα αντίγραφο στον τάφο του Ραμσή Δ΄ και ένα μεταγενέστερο υπόμνημα σε παπύρους της ρωμαϊκής εποχής. Η θεά του ουρανού Νουτ σχηματίζει τόξο πάνω από την αίθουσα, και τα κείμενα εξηγούν πώς ο ήλιος περνά μέσα από το σώμα της κάθε νύχτα και πώς κάθε δεκανός πεθαίνει, περνά εβδομήντα ημέρες στον οίκο της ταρίχευσης του κάτω κόσμου και ξαναγεννιέται την αυγή.

Ποιοι είναι οι βόρειοι αστερισμοί στις οροφές;

Οι αιγυπτιακές μορφές για τα άστρα που δεν δύουν ποτέ: το Μεσχετιού, ένας ταύρος ή μπροστινό πόδι ταύρου που είναι τα επτά άστρα της Μεγάλης Άρκτου· μια όρθια θεά-ιπποπόταμος με έναν κροκόδειλο στην πλάτη της· ένα λιοντάρι· ένας κροκόδειλος· μια μορφή με κεφάλι γερακιού που κρατά δόρυ· και άλλες. Μόνο το Μεσχετιού έχει ταυτιστεί με ασφάλεια. Για τα υπόλοιπα έχουν προταθεί ταυτίσεις που παραμένουν αβέβαιες.

Γιατί οι κατάλογοι των δεκανών σε διαφορετικές οροφές διαφωνούν;

Επειδή αντιγράφονταν από βιβλία προτύπων επί πολλούς αιώνες, και η αντιγραφή παρήγαγε παραλλαγές. Οι Νόιγκεμπαουερ και Πάρκερ ομαδοποίησαν τους καταλόγους σε οικογένειες με κοινά ονόματα και κοινή σειρά, ονομασμένες από πρώιμα παραδείγματα όπως ο Σενενμούτ και ο Σέτι Α΄. Μόνο η βασιλεία του Σέτι γέννησε περισσότερες από μία οικογένειες, κάτι που υποδηλώνει λογίους που αναθεωρούσαν παλαιότερο υλικό. Τα ονόματα παραλλάσσονται και τα λάθη περνούν από αντίγραφο σε αντίγραφο.

Πώς συνδέονται αυτές οι οροφές με τον ζωδιακό της Ντέντερα;

Ο ζωδιακός της Ντέντερα είναι ένας ύστερος απόγονος της ίδιας παράδοσης. Πτολεμαϊκοί και ρωμαϊκοί ναοί όπως της Έσνας και της Ντέντερα κράτησαν τα παλιά θέματα των οροφών, τους δεκανούς και τη θεά του ουρανού Νουτ, και πρόσθεσαν τα δώδεκα ζώδια που είχαν φτάσει στην Αίγυπτο από τη Βαβυλώνα. Ο κυκλικός ζωδιακός της Ντέντερα, σκαλισμένος γύρω στο 50 π.Χ., είναι το πιο γνωστό αποτέλεσμα.

Πού μπορεί κανείς να δει τις οροφές;

Ο θόλος του Σέτι Α΄ και η οροφή της Νουτ του Ραμσή ΣΤ΄ βρίσκονται στην Κοιλάδα των Βασιλέων, η οροφή του Ραμεσσείου στη δυτική Θήβα και το Οσιρείο στην Άβυδο. Η κλεψύδρα του Καρνάκ βρίσκεται στο Αιγυπτιακό Μουσείο του Καΐρου. Η πρόσβαση σε μεμονωμένους τάφους αλλάζει με τον καιρό, και ο τάφος του Σενενμούτ ειδικά έχει ανοίξει στους επισκέπτες μόνο κατά διαστήματα, οπότε αξίζει να το ελέγξετε πριν από μια επίσκεψη.

Τελευταίες Αναρτήσεις

Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.