Coll

Drzewo autentyczne i powszechnie lubiane

Coll oznacza leszczynę, słowo spokrewnione z walijskim collen i bliskie łacińskiemu corylus. To czwarta z zaledwie ośmiu bezspornie botanicznych nazw w alfabecie, a przypisane jej kenningi, co w oghamie nietypowe, wyrażają bezpretensjonalną sympatię.

Caíniu fedaib, najpiękniejsze z drzew. Milsem fedo, najsłodsze z drzew. Carae blóesc, przyjaciel łupin orzecha: staroirlandzkie carae to przyjaciel, a blaosc oznacza łupinę bądź skorupkę.

Trzy listy, trzy pochwały. Kenningi oghamu częściej bywają ponure niż pogodne, więc litera chwalona we wszystkich trzech źródłach musiała dawać ludziom coś naprawdę cennego.

Kalorie

Powód ma podłoże czysto odżywcze, pozbawione jakiegokolwiek romantyzmu.

Orzechy laskowe należą do najbardziej kalorycznych dzikich pokarmów dostępnych w Irlandii: zawierają około 60 procent tłuszczu, po wysuszeniu dają się bez trudu przechować przez zimę i każdy może zebrać je w sporych ilościach. Nie wymagają uprawy, orki, zaprzęgu wołów ani upalnego lata. Wystarczy pójść do lasu i je zebrać.

Stanowiska mezolityczne w całej Irlandii i Wielkiej Brytanii obfitują w przypalone łupiny orzechów laskowych w ilościach świadczących o ich systematycznej, masowej obróbce. W Mount Sandel w hrabstwie Derry, jednej z najstarszych znanych osad na terenie Irlandii, skorupki orzechów laskowych stanowią jedno z dominujących znalezisk archeologicznych. Przez tysiące lat przed narodzinami rolnictwa orzechy stanowiły podstawę diety, a długo po wprowadzeniu upraw pozostały istotnym uzupełnieniem jadłospisu.

Określenie najsłodsze z drzew stanowi więc bezpośrednią uwagę o pożywieniu, z kolei przyjaciel łupin orzecha to żartobliwe nawiązanie do góry skorupek, jaka powstaje przy próbie dobrania się do jądra. Każdy, kto łupał orzechy laskowe w większej ilości, bez trudu rozpozna tę trafną obserwację.

Łosoś Wiedzy

Z leszczyną wiąże się najbardziej znany mit o mądrości w tradycji irlandzkiej, warto więc przytoczyć go precyzyjnie.

W opowieści tej dziewięć leszczyn rośnie wokół źródła (nazywanego Studnią Segais lub Studnią Connli) i upuszcza orzechy prosto do wody. Pływający w niej łosoś zjada je, chłonąc całą mądrość świata. Poeta Finn Éces po siedmiu latach łowi tę rybę i nakazuje chłopcu imieniem Demne ją upiec, surowo zabraniając próbowania choćby kawałka. Chłopiec parzy kciuk o pieczoną rybę, bezwiednie wkłada palec do ust i w ten sposób przejmuje całą wiedzę. Przybiera miano Fionn mac Cumhaill, a odtąd przywołuje mądrość za każdym razem, gdy przygryza ów kciuk.

W tym łańcuchu to leszczyna pozostaje pierwotnym źródłem: wiedza spoczywa w orzechu, zanim jeszcze trafi do ryby.

Mamy tu do czynienia z autentyczną, dobrze udokumentowaną średniowieczną narracją irlandzką, która nie stanowi jednak bezpośredniego dowodu na temat samej litery oghamu. Opowieść odnosi się do drzewa, a litera nosi jego miano, lecz żaden zachowany tekst nie łączy mitu o łososiu z samym znakiem (fid). Wyprowadzenie takiego związku jest uzasadnione, pozostaje jednak domysłem.

Leszczyna miała również istotne znaczenie prawne. W staroirlandzkim podziale drzew należała do airig fedo, czyli szlachty lasu, a kary za jej bezprawny wyrąb były odpowiednio wysokie.

W interpretacji

Coll oznacza skondensowaną wartość zamkniętą w niewielkiej formie.

Praktyczna interpretacja wskazuje na pożywność: coś, co karmi, dobrze się przechowuje i jest dostępne dla każdego, kto po prostu po to sięgnie. W przeciwieństwie do plonów z roli orzechy nie wymagają całego sezonu żmudnej pracy: zbiera się je w naturze, zamiast uprawiać. W rozkładzie znak ten często sygnalizuje zasób, który już czeka gotowy, lecz nie został jeszcze podniesiony.

Odczytanie związane z wiedzą cieszy się dużą popularnością i jest w pełni uzasadnione, o ile rozumie się jego pochodzenie. Wywodzi się ono z mitu o Łososiu Wiedzy, a nie z kenningów, które o mądrości w ogóle nie wspominają. W tym ujęciu Coll reprezentuje wiedzę szczególnego rodzaju: zwartą, zamkniętą w łupinie, wymagającą rozłupania i zdobytą przypadkiem przez kogoś, kto wcale nie miał jej posiąść.

Łupina ma tu kluczowe znaczenie. Carae blóesc to przyjaciel skorupek, a do jądra nie sposób się dostać bez pokonania twardej osłony. W rozkładzie Coll zazwyczaj wskazuje na sprawy, które zdecydowanie warto otworzyć, lecz które pozostają autentycznie zamknięte.

Ostatnie nacięcie przed osobliwą literą

Coll to cztery nacięcia po lewej stronie linii przewodniej. Następna litera, Ceirt, ma ich pięć i kryje w sobie dźwięk, którego język staroirlandzki już nie posiadał.

W tym miejscu, pod koniec drugiej grupy (aicme), archaiczny wiek alfabetu staje się wyraźnie widoczny. Coll oznacza zwykłe /k/, typowe dla każdego okresu rozwoju języka irlandzkiego. Ceirt reprezentuje /kʷ/, czyli spółgłoskę labiowelarną, która zanikła i zlała się z innymi dźwiękami, zanim ktokolwiek zaczął spisywać manuskrypty.

Obie litery stoją tuż obok siebie, lecz jedna z nich jest skamieliną.