Watermeloentoermalijn

Wat het daadwerkelijk is

Elbaïet, de lithiumhoudende toermalijn, trigonaal, met een hardheid van 7 tot 7,5 en zonder duidelijke splijting.

Het kristalrooster van toermalijn neemt gemakkelijk verschillende elementen op, waardoor de chemische samenstelling kan verschuiven terwijl het kristal groeit. Zodra de omringende vloeistof van samenstelling verandert, legt het kristal dit vast: mangaanrijke zones groeien roze, terwijl ijzer- of chroomrijke zones groen worden. De overgang tussen beide is scherp omdat de geologische verandering abrupt plaatsvond.

De eigenlijke watermeloentoermalijn heeft een roze kern omringd door een groene buitenlaag, vaak gescheiden door een smalle kleurloze of witte tussenband. Een dwarse doorsnede toont alle drie de lagen.

Tweekleurige en driekleurige toermalijnen, waarvan de tint over de lengterichting verandert in plaats van van binnen naar buiten, ontstaan volgens hetzelfde principe.

Toermalijnkristallen vertonen opvallende overlangse groeven en hebben een afgeronde driehoekige doorsnede.

Waar het vandaan komt

Klassiek materiaal is vooral afkomstig uit Brazilië, met name uit de deelstaat Minas Gerais. Ook Afghanistan, Nigeria, Madagaskar en Mozambique leveren aanzienlijke hoeveelheden.

In de Verenigde Staten brengen Maine en Californië uitmuntende elbaïet voort. De Californische mijnen Himalaya en Tourmaline Queen kennen een opmerkelijke geschiedenis: hun roze toermalijn werd op grote schaal naar China geëxporteerd omdat keizerin-weduwe Cixi er dol op was. Na de val van de Qing-dynastie in 1911 stortte deze markt volledig in.

Paraiba-toermalijn, gekleurd door koper en in 1989 ontdekt in Brazilië, behoort per karaat tot de kostbaarste edelstenen ter wereld. Hoewel het om dezelfde mineraalsoort gaat, verschilt het wezenlijk van watermeloentoermalijn.

Goede watermeloenschijfjes met een zuivere kleurgrens zijn zeldzaam en hebben een aanzienlijke waarde.

Wat de overlevering beweerde

Toermalijn kent in Europa nauwelijks een eeuwenoude traditie, aangezien het pas in de achttiende eeuw als zelfstandige mineraalsoort werd erkend. De aanduiding watermeloentoermalijn is nog aanzienlijk recenter.

Het Singalese woord turmali, dat veelkleurige stenen aanduidde, gaf het mineraal zijn naam en omschrijft het uiterlijk treffend.

In de achttiende eeuw richtte de belangstelling van Nederlandse handelaren en Europese geleerden zich vooral op de pyro-elektrische eigenschappen waarmee as uit pijpen kon worden getrokken, niet op symboliek.

In de hedendaagse kristalpraktijk geldt watermeloentoermalijn als steen van emotionele integratie en het verenigen van tegenpolen, ontleend aan het samengaan van twee kleuren in één kristal. Die uitleg is recent en komt voort uit de visuele waarneming.

Het is een van de zinnigere moderne toekenningen, omdat het uiterlijk een daadwerkelijke geologische gebeurtenis vastlegt: een gewijzigde toestand bewaard binnen een enkel mineraal.

Hoe ermee wordt gewerkt

De duiding rond verzoening is praktisch hanteerbaar en de geologische oorsprong geeft er meer gewicht aan dan aan de meeste verzinsels. Het betreft immers geen samengevoegd materiaal, maar één kristal dat een transformatie doormaakte en beide fasen behield.

Dit sluit goed aan bij vragen over innerlijke continuïteit bij grote veranderingen, over dezelfde persoon blijven voor en na een breuk, en over het besef dat twee schijnbaar tegengestelde levenspaden in feite één proces vormen.

Gepolijste schijfjes tonen de zonering optimaal en vormen de meest gangbare presentatie. Trommelstenen laten de kleurovergangen zelden goed zien.

Bij het dragen is voorzichtigheid geboden: ondanks de hardheid van 7,5 vertonen gezoneerde kristallen vaak microscheurtjes langs de kleurgrenzen, waardoor een dun schijfje kwetsbaar blijft. Hanteer het als verzamelobject en niet als stootvaste sieraadsteen.

Reiniging met stoom of ultrasoonapparatuur is uit den boze, omdat interne breuklijnen dan gemakkelijk verder scheuren.

Eerlijk kopen

Door de hoge marktwaarde van watermeloentoermalijn duiken er regelmatig imitaties op.

Samengestelde doubletten, waarbij een roze en een groen plaatje op elkaar zijn gelijmd, zijn te herkennen door het voegvlak onder een loep te inspecteren op een kaarsrechte naad en opgesloten luchtbelletjes.

Ook namaak van glas of kunsthars komt voor, evenals geverfde stenen waarbij het pigment zich ophoopt in de oppervlaktescheurtjes.

Bij een authentiek schijfje volgt de kleurgrens de kristallografische zonering: deze tekent een afgeronde driehoekige omtrek evenwijdig aan de kristaldoorsnede, met natuurlijke, lichte onregelmatigheden.

Paraiba vormt een eigen risicogebied door de astronomische prijzen, waarbij het kopergehalte uitsluitend via laboratoriumonderzoek kan worden bevestigd.

Hittebehandelingen en bestraling zijn gebruikelijk bij gekleurde toermalijnen en behoren bij aankoop openlijk te worden gemeld.