Turmalin i krzemiany warstwowe

Co spaja całą rodzinę

Turmalin jest borokrzemianem o wzorze tak pojemnym, że mineralodzy zwykli nazywać go koszem na śmieci dla pierwiastków. Żelazo daje czarny szerl, lit i mangan tworzą różowy oraz zielony elbait, a magnez odpowiada za brunatny drawit. Ponieważ skład roztworu mineralizującego może zmieniać się w trakcie wzrostu kryształu, pojedynczy turmalin bywa różowy na jednym końcu i zielony na drugim, bądź ma różowy rdzeń w zielonej otoczce, co znamy jako turmalin arbuzowy.

Turmalin wykazuje również właściwości piroelektryczne oraz piezoelektryczne. Podgrzanie jednego końca kryształu wywołuje przeciwne ładunki elektryczne na jego biegunach. Z tego względu holenderscy kupcy w XVIII wieku używali go do wyciągania popiołu z fajek, nadając mu nazwę aschentrekker, czyli wyciągacz popiołu.

Miki, w tym lepidolit, to krzemiany warstwowe, które łupliwość rozdziela w jednym kierunku na giętkie blaszki. Lepidolit jest miką litową o twardości zaledwie 2,5 w skali Mohsa, na tyle miękką, że można zarysować ją paznokciem.

Cyjanit pozostaje największą osobliwością grupy: wykazuje twardość 4,5 wzdłuż osi kryształu i 7 w poprzek. Ta uderzająca anizotropia sprawiła, że jego dawna nazwa, dysten, oznacza dosłownie dwie siły.

Jak powstają te minerały

Turmalin krystalizuje w pegmatytach oraz niektórych skałach metamorficznych. Najważniejsze złoża kamieni jubilerskich znajdują się w Brazylii, Afganistanie, Pakistanie, Nigerii, na Madagaskarze oraz w amerykańskich stanach Maine i Kalifornia. Kalifornijskie kopalnie Himalaya i Tourmaline Queen na początku XX wieku zasilały handel z Chinami, napędzany zamiłowaniem cesarzowej wdowy Cixi do różowego turmalinu. Kiedy w 1911 roku upadła dynastia Qing, załamał się także ten rynek.

Turmalin paraiba, zabarwiony miedzią i odkryty w Brazylii w 1989 roku, należy do najdroższych kamieni szlachetnych na świecie w przeliczeniu na masę.

Lepidolit występuje w bogatych w lit pegmatytach, często w bezpośrednim sąsiedztwie turmalinu, i na skalę przemysłową bywa wydobywany jako ruda litu.

Cyjanit tworzy się w bogatych w glin skałach metamorficznych pod wysokim ciśnieniem. Geolodzy wykorzystują jego obecność do odtwarzania warunków ciśnienia i temperatury w historii danego regionu.

Kamienie tej rodziny

• Turmalin czarny (złożony borokrzemian (szerl), Mohs 7.5). Piroelektryczny, więc po podgrzaniu przyciąga popiół, z jakiego powodu Holendrzy nazwali go aschentrekker. Najczęściej kupowany kamień ochronny we współczesnej praktyce.
• Turmalin arbuzowy (elbait, pasowy różowo-zielony, Mohs 7.5). Pojedynczy kryształ, którego chemia uległa zmianie w trakcie wzrostu, pozostawiając różowy rdzeń w zielonej powłoce. Najlepiej prezentuje się w plastrach, a dobre okazy nie należą do tanich.
• Lepidolit (mika litowa, Mohs 2.5). Mika zawierająca lit, na tyle miękka, by zarysować ją paznokciem, oraz źródło uporczywych twierdzeń o regulacji nastroju, których jej chemia w żaden sposób nie potwierdza.
• Cyjanit (Al₂SiO₅, Mohs 4.5 / 7). Dwie twardości w jednym krysztale, miękki wzdłuż listwy i twardy w poprzek. W dawnej Europie bywał używany jako igła kompasowa; pozostaje ulubioną osobliwością mineralogów.

Nazwy handlowe i imitacje

Turmalin czarny jest rzadko fałszowany ze względu na niską cenę, lecz barwne odmiany turmalinu powszechnie poddaje się wygrzewaniu i napromieniowywaniu w celu poprawy barwy. Zabiegi te są powszechne i zazwyczaj dają trwały efekt.

Plastry turmalinu arbuzowego bywają imitowane za pomocą żywicy, szkła oraz klejonych dubletów. Prawdziwe, wyraźnie pasowe okazy sporo kosztują, a granica barw w autentycznym krysztale stanowi naturalną strefę krystalograficzną, a nie ostry, sztuczny nadruk.

Odmiana paraiba to główny punkt zapalny nadużyć na rynku turmalinów. Różnica w cenie między okazami z zawartością miedzi a zwykłym niebiesko-zielonym turmalinem jest olbrzymia, a badania laboratoryjne potwierdzające obecność miedzi stanowią jedyną w pełni wiarygodną weryfikację.

Lepidolit często bywa sprzedawany w zrostach z kwarcem pod fantazyjnymi nazwami handlowymi. Towarzyszy mu również uporczywe twierdzenie, jakoby zawarty w nim lit wpływał na samopoczucie, czego podstawy chemiczne w żaden sposób nie uzasadniają.

Cyjanit z reguły pojawia się w obrocie bez ingerencji człowieka, choć surowy niebieski materiał bywa czasem mylony z szafirem.

Pielęgnacja wynikająca ze struktury

Zanim cokolwiek postanowisz, sprawdź twardość konkretnego okazu. Turmalin czarny o twardości 7,5 zniesie noszenie w kieszeni bez żadnego uszczerbku. Lepidolit o twardości 2,5 nie przetrwa kontaktu z kluczami i powinien spoczywać w miękkim woreczku lub na półce.

Cyjanit to szczególny przypadek. Wyróżnia się doskonałą łupliwością w jednym kierunku oraz skrajnie różną twardością wzdłuż i w poprzek listwy: na jednej ścianie można zarysować go paznokciem, podczas gdy inna stawia opór stalowemu pilnikowi. Wymaga bezpiecznej oprawy jubilerskiej lub wyeksponowania w kolekcji w stanie surowym.

Turmalinu nie wolno czyścić parą ani w myjkach ultradźwiękowych, zwłaszcza okazów z wrostkami i intensywnie zabarwionych. W ich wnętrzu często występują mikropęknięcia, które pod wpływem szoku termicznego mogą gwałtownie się powiększyć.

Lepidolitu nie należy moczyć w wodzie, ponieważ wnika ona między blaszki miki i z czasem prowadzi do nieodwracalnego rozwarstwienia minerału.