Een sterrenklok uit het Nieuwe Rijk
De Ramessidische sterrenklokken
Deze tabellen, in de twaalfde eeuw v.Chr. geschilderd in de graven van Ramses VI, VII en IX, geven elk uur van de nacht aan met de stand van een ster ten opzichte van een zittende man: tegenover zijn hart, of boven een van zijn ogen, oren of schouders. Er is één tabel voor elke halve maand, vierentwintig in totaal. Ze vervangen de oude decaanopkomsten door waarnemingen bij de meridiaan, en het zijn de meest uitgewerkte sterrenklokken die Egypte heeft nagelaten.
- tabellen per halve maand
- 24
- posities op het lichaam
- 7
- koningsgraven
- 3
Hoe de klok in elkaar zit
De kaarten nemen de Ramessidische klok uit elkaar: waar hij werd geschilderd, de zittende figuur en de zeven posities, de tabellen en hun regels, de sterren die hij gebruikte, de manier waarop hij waarschijnlijk werd waargenomen, en de problemen waarover zijn uitleggers het nog altijd oneens zijn.
Drie koningsgraven
De tabellen zijn bewaard in de graven van Ramses VI (KV9), Ramses VII (KV1) en Ramses IX (KV6), alle drie uit de twaalfde eeuw v.Chr. De drie versies volgen één ontwerp, en een vergelijking van de drie helpt de fouten in elke kopie te verbeteren.
De zittende figuur
Bij elke tabel hoort een afbeelding van een zittende man onder een raster, met de sterren als stippen op de lijnen van het raster. De figuur staat voor een echte persoon die tegenover de waarnemer zat en diende als referentie waartegen de stand van elke ster werd beoordeeld.
Zeven posities
Een ster kon worden genoteerd tegenover het hart, in het midden, of boven het linker- of rechteroog, het linker- of rechteroor of de linker- of rechterschouder. Deze zeven posities vormen een ruwe hoekschaal aan weerszijden van een middenlijn, met het lichaam als meetlat.
Vierentwintig tabellen
Er is een tabel voor het begin van elke burgerlijke maand en een voor het midden ervan, vierentwintig voor het jaar van 360 dagen. Elke tabel bestrijkt ongeveer vijftien nachten, een stap waarin het tijdstip van een ster ongeveer een uur verschuift.
Dertien regels
Elke tabel heeft een regel voor het begin van de nacht, gevolgd door een voor elk van de twaalf uren. Elke regel noemt een ster en de plek op het lichaam waar die op dat moment staat, zodat een tabel leest als de reeks waarnemingen van één nacht.
Een nieuwe sterrenlijst
De Ramessidische tabellen gebruiken een eigen sterrenlijst, die maar gedeeltelijk samenvalt met de decanenlijsten. Sah en Sopdet, Orion en Sirius, staan erop, maar veel namen zijn nieuw of worden anders gebruikt, en over hun identificatie wordt nog gediscussieerd.
Doorgangen, geen opkomsten
De oudere klokken namen de tijd op van sterren die in het oosten opkwamen. Hier worden de sterren genoteerd bij de meridiaan, de noord-zuidlijn waar elke ster haar hoogste punt bereikt. Het passeren van een vaste lijn hoog aan de hemel laat zich scherper timen dan een opkomst, die door nevel bij de horizon vervaagt.
De merkhet
De Egyptenaren richtten gebouwen uit en namen sterren waar met een merkhet, een schietlood dat samen met een vizierstok met een gleuf werd gebruikt. Meestal wordt aangenomen dat de waarnemers van de Ramessidische klokken iets dergelijks gebruikten om de lijn vast te leggen waarop de zittende man zat.
Het sterrenraster
Achter elke figuur geven verticale lijnen de zeven posities aan en horizontale lijnen de uren, met elke ster als een stip op haar plaats. Het raster herhaalt de tabel in beeld en helpt lezingen te herstellen waar de tekst beschadigd is.
Bedorven kopieën
De drie kopieën spreken elkaar op veel plaatsen tegen. Namen zijn verkeerd gespeld, posities verwisseld, regels weggevallen. Net als de oudere kistdekseltabellen werden ze voor het graf uit oudere bronnen gekopieerd, en de kopiisten begrepen ze niet altijd.
Wanneer werd er waargenomen?
Een sterrenklok die aan de burgerlijke kalender van 365 dagen is gekoppeld, raakt binnen enkele decennia verouderd. Verscheidene reconstructies wijzen erop dat de waarnemingen achter de tabellen ouder zijn dan de graven, maar de voorgestelde data hangen af van onzekere identificaties van de sterren.
Twee eeuwen lezen
Champollion legde de tabellen in 1829 vast; negentiende-eeuwse geleerden lazen ze als tabellen van sterrenopkomsten; de uitgave van Neugebauer en Parker uit 1964 stelde hun opbouw vast; later werk heeft geprobeerd de hemel te reconstrueren die ze beschrijven.
Koningen, kopiisten en ontcijferaars
De drie koningen in wier graven de tabellen bewaard zijn, en de geleerden die ze in de loop van twee eeuwen kopieerden, verkeerd lazen, verbeterden en reconstrueerden.
Ramses VI
Koning van de 20e dynastie wiens graf in het Dal der Koningen, rijk versierd met astronomische boeken en boeken over de onderwereld, de bekendste reeks sterrentabellen bewaart.
Ramses VII
Opvolger van Ramses VI wiens kleinere graf ook de tabellen van de sterrenklok bevat, een aanwijzing dat de compositie in zijn generatie tot het vaste programma van de koninklijke grafdecoratie behoorde.
Ramses IX
Koning wiens graf de derde bewaarde reeks tabellen bevat, de jongste van de drie overgeleverde kopieën van de Ramessidische sterrenklok.
Jean-François Champollion
Ontcijferaar van de hiërogliefen die tijdens zijn expeditie naar Egypte in 1828–29 de sterrentabellen in de Ramessidische graven vastlegde en inzag dat ze over de sterren en de uren gingen.
F. W. E. Gensler
Auteur van een boek uit 1872 over de Thebaanse tabellen van sterrenopkomsten per uur, een vroege volledige poging om de hemel achter de Ramessidische klokken te berekenen, gedaan in de later losgelaten veronderstelling dat ze opkomsten vastlegden.
Peter le Page Renouf
Egyptoloog, later conservator van de Egyptische en Assyrische oudheden van het British Museum, die in 1874 een studie en vertaling publiceerde van de astronomische tabellen uit de koningsgraven van de 20e dynastie.
Otto Neugebauer
Historicus van de antieke wetenschap die samen met Richard Parker het tweede deel van Egyptian Astronomical Texts (1964) aan de Ramessidische sterrenklokken wijdde en daarin hun opbouw uiteenzette, evenals de grenzen van wat je eruit kunt berekenen.
Richard A. Parker
Egyptoloog die de lezingen van de Ramessidische tabellen vastlegde, de drie kopieën uit de graven regel voor regel vergeleek en verklaarde hoe de posities op het lichaam als schaal voor meridiaanwaarnemingen dienden.
Christian Leitz
Egyptoloog wiens Altägyptische Sternuhren (1995) een nieuwe reconstructie van de Egyptische sterrenklokken bood, met voorgestelde identificaties van de Ramessidische sterren en data voor de waarnemingen.
Een ander soort sterrenklok
Ongeveer duizend jaar nadat de eerste diagonale tabellen op kistdeksels werden geschilderd, bewaren de koningsgraven van de 20e dynastie een nieuw soort sterrenklok. Je vindt hem in de graven van Ramses VI, Ramses VII en Ramses IX in het Dal der Koningen, alle drie uit de twaalfde eeuw v.Chr., en moderne geleerden noemen hem naar hen de Ramessidische sterrenklok. De tabellen geven elk uur van de nacht aan met een ster die in een bepaalde positie ten opzichte van een zittende man wordt gezien: boven zijn schouder, oor of oog, of tegenover zijn hart. De methode verschilt van die van de oudere klokken, de sterrenlijst verschilt, en de kalenderstap is van tien dagen naar vijftien gegaan. Het is het meest uitgewerkte bewaarde stuk Egyptische tijdmeting aan de hand van de sterren.
Waar de tabellen zich bevinden
De drie graven zijn die van Ramses VI (KV9), Ramses VII (KV1) en Ramses IX (KV6). Elk bevat een versie van dezelfde compositie, te midden van de astronomische boeken en de boeken over de onderwereld die in deze periode de wanden en plafonds van koningsgraven sieren. Geen van de drie kopieën is volledig of foutloos, en de compositie moet door vergelijking worden gereconstrueerd. Dat de tabellen binnen enkele decennia in drie opeenvolgende koningsgraven verschijnen, wijst erop dat ze tot het vaste programma van de koninklijke grafdecoratie waren gaan behoren, ongeveer zoals de decanenlijsten in het Middenrijk bij de decoratie van kisten hoorden.
De opbouw van een tabel
De compositie bestaat uit vierentwintig tabellen, één voor het begin van elke maand van de burgerlijke kalender en één voor het midden ervan, zodat elke tabel ongeveer vijftien nachten bestrijkt. Elke tabel telt dertien regels. De eerste geeft de ster voor het begin van de nacht; de overige twaalf geven de sterren voor elk van de twaalf uren. Elke regel noemt een ster en vermeldt waar die staat ten opzichte van de zittende figuur. Van boven naar beneden gelezen beschrijft een tabel één nacht als een reeks waarnemingen, en over het jaar gelezen laten de vierentwintig tabellen zien hoe elke ster naarmate de maanden verstrijken vroeger in de nacht komt te staan, precies zoals de decanen op de kistdeksels.
Waarom halve maanden
De keuze voor tussenpozen van vijftien dagen heeft een astronomische logica. Een ster keert elke nacht ongeveer vier minuten eerder op dezelfde plek aan de hemel terug en wint in vijftien nachten dus ongeveer een uur. Een ster die in de ene tabel het vijfde uur markeert, hoort in de volgende dus ongeveer het vierde uur te markeren, en dezelfde namen keren van tabel tot tabel terug, telkens één regel hoger. Het is hetzelfde principe dat het diagonale patroon op de kistdeksels voortbracht, waar een stap van tien dagen elke decaan ongeveer veertig minuten verschoof. In de Ramessidische klok zijn stap en uur ongeveer gelijk, wat het schema overzichtelijker maakt, al is een tabel van vijftien dagen een grovere kalenderstap dan de weken van tien dagen van de decaanklokken. Als geheel gelezen volgen de vierentwintig tabellen hoe elke ster in de loop van het jaar terugschuift door de nacht, tot ze in het daglicht verdwijnt en een andere haar plaats inneemt.
De zittende man en de zeven posities
De posities worden aangegeven aan de hand van een menselijk lichaam. De gangbare reconstructie is dat twee mannen op een noord-zuidlijn zaten, waarbij de waarnemer langs een zittende metgezel naar de meridiaan keek, de lijn waarop elke ster haar hoogste punt bereikt. Een ster kon dan in een van zeven posities worden genoteerd, hieronder in hun gebruikelijke volgorde.
| Positie | Betekenis in de gangbare reconstructie |
|---|---|
| Op de linkerschouder | het verst naar de ene kant van de middenlijn |
| Op het linkeroor | tussen schouder en oog |
| Op het linkeroog | net naast de middenlijn |
| Tegenover het hart | op de middenlijn, de meridiaan |
| Op het rechteroog | net naast de middenlijn, andere kant |
| Op het rechteroor | tussen oog en schouder |
| Op de rechterschouder | het verst naar de andere kant |
Het lichaam werkt als meetschaal, met delen die afstanden aan weerszijden van de meridiaan aangeven. Hoe groot die afstanden in graden waren, en of "links" en "rechts" slaan op het zicht van de waarnemer of op de eigen zijden van de zittende man, behoort tot de vragen die de teksten openlaten. De afbeeldingen herhalen de tabellen in beeld: boven elke zittende figuur staat een raster, met verticale lijnen voor de zeven posities en horizontale lijnen voor de uren, en de sterren zijn stippen op hun posities.
Doorgangen in plaats van opkomsten
De belangrijkste verandering betreft wat er werd waargenomen. De diagonale tabellen op de kistdeksels markeren de uren, volgens de gangbare lezing, met sterren die aan de oostelijke horizon opkomen. De Ramessidische tabellen markeren ze met sterren bij de meridiaan, midden aan de hemel. Het voordeel is praktisch. Bij de horizon maken nevel en refractie de eerste verschijning van een ster onzeker, en een opkomende ster klimt schuin omhoog. Een ster die de meridiaan passeert, staat hoog, vrij van de horizon, en beweegt dwars door de zichtlijn, zodat haar doorgang scherper te timen is. Met een persoon als referentiepunt konden bovendien kleine afwijkingen van de meridiaan worden genoteerd, in plaats van op het precieze moment van de doorgang te wachten.
Het instrument erachter
De Egyptenaren legden de meridiaan vast met eenvoudige vizierinstrumenten. De merkhet, waarvan de naam meestal wordt vertaald als "instrument van het weten", was een schietlood dat samen met een vizierstok werd gebruikt, een gespleten palmnerf met een gleuf waardoor de waarnemer keek. Met zulke werktuigen werden gebouwen op de sterren uitgericht en werden sterren waargenomen. Niets in de graven noemt het instrument dat voor de sterrenklok werd gebruikt, maar meestal wordt aangenomen dat een schietlood de noord-zuidlijn vastlegde waarop waarnemer en zittende metgezel plaatsnamen, en dat het lichaam van de metgezel vervolgens de schaal leverde voor sterren die er niet precies op stonden.
De sterren van de Ramessidische klok
De Ramessidische tabellen gebruiken niet de decanenlijst van de kistdeksels. Ze hebben een eigen sterrenlijst, die maar gedeeltelijk met de decanen samenvalt. Sah, de sterren van Orion, en Sopdet, Sirius, komen erin voor, zoals in vrijwel elke Egyptische sterrenlijst, maar veel andere namen zijn nieuw of worden anders toegepast, en sommige lijken te verwijzen naar delen van grotere sterrenfiguren. Omdat de tabellen posities ten opzichte van de meridiaan geven op bepaalde uren en data, zouden de sterren in principe door berekening te identificeren moeten zijn. In de praktijk maken de fouten in de kopieën, de onzekerheid over de schaal van de posities en de onzekerheid over welke datum de kalenderopschriften bedoelen elke identificatie voorlopig, afgezien van de bekende ankerpunten.
Kopieën die niet overeenkomen
De drie graven verschillen in veel details. Sterrennamen zijn verkeerd gespeld of vervangen, voor dezelfde regel worden verschillende posities gegeven, regels zijn weggelaten of verdubbeld, en rasters komen niet altijd overeen met hun tabellen. Neugebauer en Parker vergeleken de kopieën regel voor regel en concludeerden dat de tabellen, zoals ze bewaard zijn, te bedorven zijn voor precieze astronomische conclusies. Ze werden gereproduceerd als deel van de religieuze decoratie van het graf, door schilders die naar oudere voorbeelden werkten, en met elke kopie stapelden de fouten zich op. Hetzelfde patroon geldt voor de diagonale tabellen op kistdeksels, en het weerspiegelt hetzelfde doel: de klokken waren bestemd voor de dode koning en werden niet bijgehouden voor dagelijks gebruik.
Wanneer werden de waarnemingen gedaan?
De tabellen zijn gedateerd volgens de burgerlijke kalender, en het burgerlijke jaar van 365 dagen schoof elke vier jaar ongeveer een dag ten opzichte van de sterren. Een tabel die bij de hemel paste, zat na ongeveer zestig jaar een volle halve maand ernaast. Als de oorspronkelijke waarnemingen met een berekende hemel in overeenstemming te brengen waren, zou de verschuiving hun datum opleveren. Verscheidene moderne reconstructies, waaronder die van Christian Leitz, stellen dat de waarnemingen achter de tabellen ouder zijn dan de graven die ze bewaren, misschien zelfs aanzienlijk. De voorgestelde data lopen uiteen omdat ze afhangen van welke sterren met welke namen worden geïdentificeerd en van de manier waarop de posities op het lichaam in hoeken worden omgerekend, dus de datering van de waarnemingen blijft een open vraag.
Twee eeuwen ontcijfering
Jean-François Champollion legde de tabellen vast tijdens zijn expeditie van 1828–29 en herkende ze als astronomisch. In 1872 publiceerde F. W. E. Gensler een boek dat ze behandelde als tabellen van sterrenopkomsten per uur en probeerde de hemel te berekenen die ze beschreven. Peter le Page Renouf, later conservator van de Egyptische en Assyrische oudheden van het British Museum, publiceerde er in 1874 een studie over. De interpretatie als meridiaanwaarnemingen, en de volledige vergelijking van de drie kopieën, kwamen er met het tweede deel van Neugebauer en Parkers Egyptian Astronomical Texts in 1964. Sindsdien hebben Christian Leitz, in Altägyptische Sternuhren (1995), en andere historici van de Egyptische astronomie nieuwe reconstructies van de sterrenlijst en haar data voorgesteld.
Waar de klok thuishoort
De Ramessidische klokken staan tussen twee fasen van de decanale traditie. Ze laten zien dat Egyptische astronomen tegen het late Nieuwe Rijk waren overgestapt van opkomsten op meridiaanwaarnemingen en van weken van tien dagen op halve maanden, waarmee de waarneming zelf aan precisie won. Op de lange duur verdrongen ze de decanen niet. De tempels uit de Late Periode, de zodiak van Dendera en de Hellenistische astrologen werkten allemaal met de zesendertig decanen, en het was de decanenlijst, niet de Ramessidische sterrenlijst, die overging in de astrologie, de Arabische magie en uiteindelijk de Tarot. Voor de oudere klokken zie de diagonale sterrentabellen, voor de uren zelf de twaalf uren van de nacht, en voor de traditie als geheel de pagina over de Egyptische decanen. De geschiedenis van de decanen maakt deel uit van het compendium van Tarot Academy in tweeënvijftig talen.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de Ramessidische sterrenklokken?
Een reeks sterrentabellen, in de twaalfde eeuw v.Chr. geschilderd in de graven van Ramses VI, VII en IX in het Dal der Koningen. Voor elke halve maand van het jaar noemen ze de ster die het begin van de nacht markeert en de ster voor elk van de twaalf uren, met haar positie ten opzichte van een zittende man: tegenover zijn hart of boven een oog, oor of schouder.
In welke graven worden de Ramessidische sterrenklokken gevonden?
In drie koningsgraven van de 20e dynastie: die van Ramses VI (KV9), Ramses VII (KV1) en Ramses IX (KV6). De drie kopieën volgen één ontwerp maar verschillen in veel details, en de compositie moet door vergelijking worden gereconstrueerd.
Hoe werkte de methode met de zittende man?
In de gangbare reconstructie zaten een waarnemer en een metgezel op een noord-zuidlijn, waarbij de waarnemer langs de metgezel naar de meridiaan keek. De stand van een ster werd genoteerd ten opzichte van het lichaam van de metgezel: tegenover het hart voor de meridiaan zelf, of boven het linker- of rechteroog, het linker- of rechteroor of de linker- of rechterschouder voor sterren aan weerszijden. Het lichaam diende als schaal van zeven posities.
Hoe verschillen de Ramessidische klokken van de diagonale sterrentabellen?
De diagonale tabellen op kistdeksels uit het Middenrijk markeren de uren met decanen die in het oosten opkomen, één kolom per week van tien dagen. De Ramessidische tabellen markeren ze met sterren bij de meridiaan, met één tabel per halve maand, en ze gebruiken een andere sterrenlijst. Bovendien zijn ze koninklijke grafdecoratie uit het late Nieuwe Rijk en geen kistdecoratie uit het Middenrijk.
Waarom sterren bij de meridiaan waarnemen en niet bij hun opkomst?
Bij de horizon maken nevel en refractie de eerste verschijning van een ster moeilijk te timen, en een opkomende ster klimt schuin omhoog. Op de meridiaan staat een ster hoog aan de hemel en kruist ze de zichtlijn zuiver, zodat haar doorgang nauwkeuriger te timen is. Door ook posities aan weerszijden te noteren kwam er een schaal bij voor sterren dicht bij de meridiaan.
Hoeveel tabellen zijn er?
Vierentwintig, één voor het begin en één voor het midden van elk van de twaalf maanden van de burgerlijke kalender. Elke tabel heeft dertien regels: het begin van de nacht en de twaalf uren. Elke regel noemt een ster en geeft haar positie ten opzichte van de zittende figuur.
Gebruiken de Ramessidische klokken de decanen?
Gedeeltelijk. Hun sterrenlijst valt deels samen met de decanenlijsten en bevat Sah (sterren van Orion) en Sopdet (Sirius), maar veel van de sterren zijn nieuw of worden anders gebruikt. De decanen zelf leefden voort in andere monumenten en gingen later over in de Hellenistische astrologie; de Ramessidische lijst niet.
Konden de Ramessidische tabellen echt de tijd aangeven?
De kopieën in de graven niet. Ze zitten vol fouten, en omdat de burgerlijke kalender elke vier jaar ongeveer een dag ten opzichte van de sterren verschoof, raakte elke sterrentabel binnen enkele decennia verouderd. Net als de kistdekseltabellen werden ze uit oudere bronnen gekopieerd als religieuze decoratie voor de koning. De oorspronkelijke waarnemingen erachter waren echt.
Wanneer werden de oorspronkelijke waarnemingen gedaan?
Dat is onzeker. Verscheidene reconstructies wijzen erop dat de waarnemingen ouder zijn dan de graven, maar de voorgestelde data hangen af van de manier waarop de sterren worden geïdentificeerd en de posities op het lichaam in hoeken worden omgerekend. Neugebauer en Parker vonden de kopieën te bedorven voor precieze conclusies, en latere reconstructies, zoals die van Christian Leitz, hebben geen consensus opgeleverd.
Wat is een merkhet?
Een Egyptisch vizierinstrument, een schietlood dat samen met een vizierstok met een gleuf werd gebruikt, waarvan de naam meestal wordt vertaald als "instrument van het weten". Het diende om noord-zuidlijnen vast te leggen voor de uitrichting van gebouwen en voor waarnemingen. Meestal wordt aangenomen dat iets dergelijks de lijn vastlegde waarop de waarnemers van de Ramessidische klokken zaten.
Laatste Berichten
Ontdek de oude wijsheid van tarotkaarten en ontgrendel de mysteries van je spirituele reis. Onze blog is jouw toegangspoort tot het begrijpen van de rijke symboliek, betekenissen en praktische toepassingen van tarot lezen.