Zegar gwiazdowy Nowego Państwa
Ramessydzkie zegary gwiazdowe
Te tabele, namalowane w grobowcach Ramzesa VI, VII i IX w XII wieku p.n.e., wyznaczają każdą godzinę nocy położeniem gwiazdy względem siedzącego człowieka: naprzeciw jego serca albo nad jednym okiem, uchem lub ramieniem. Na każde pół miesiąca przypada jedna tabela, razem dwadzieścia cztery. W miejsce dawnych wschodów dekanów wprowadzają obserwacje w pobliżu południka i są najbardziej rozbudowanymi zegarami gwiazdowymi, jakie pozostawił Egipt.
- tabele półmiesięczne
- 24
- położeń na ciele
- 7
- grobowce królewskie
- 3
Jak zbudowany jest zegar
Karty rozkładają zegar ramessydzki na części: gdzie go namalowano, siedząca postać i siedem położeń, tabele i ich wiersze, gwiazdy, których używał, prawdopodobny sposób obserwacji oraz problemy, które wciąż dzielą jego interpretatorów.
Trzy grobowce królewskie
Tabele przetrwały w grobowcach Ramzesa VI (KV9), Ramzesa VII (KV1) i Ramzesa IX (KV6), wszystkich z XII wieku p.n.e. Trzy wersje mają jeden wspólny układ, a ich porównanie pomaga poprawić błędy, które zawiera każda kopia.
Siedząca postać
Każdą tabelę ilustruje siedzący człowiek narysowany pod siatką, na której liniach gwiazdy zaznaczono kropkami. Postać oznacza prawdziwą osobę, która siedziała naprzeciw obserwatora i służyła za punkt odniesienia, według którego oceniano położenie każdej gwiazdy.
Siedem położeń
Gwiazdę można było zapisać naprzeciw serca, pośrodku, albo nad lewym lub prawym okiem, uchem bądź ramieniem. Tych siedem położeń tworzy przybliżoną skalę kątową po obu stronach linii środkowej, a ciało służy za miarkę.
Dwadzieścia cztery tabele
Jedna tabela przypada na początek każdego miesiąca cywilnego, a druga na jego środek, razem dwadzieścia cztery na rok liczący 360 dni. Każda obejmuje mniej więcej piętnaście nocy, czyli krok, w którym pora pojawienia się gwiazdy przesuwa się o około godzinę.
Trzynaście wierszy
Każda tabela ma wiersz na początek nocy, a po nim po jednym na każdą z dwunastu godzin. Każdy wiersz podaje gwiazdę i położenie względem ciała, w którym znajduje się ona w tej chwili, więc tabelę czyta się jak nocny ciąg obserwacji.
Nowa lista gwiazd
Tabele ramessydzkie mają własną listę gwiazd, która tylko częściowo pokrywa się z listami dekanów. Są na niej Sah i Sopdet, czyli Orion i Syriusz, ale wiele nazw jest nowych albo użytych inaczej, a ich identyfikacja wciąż budzi spory.
Przejścia, a nie wschody
Starsze zegary mierzyły czas wschodami gwiazd na wschodzie. Tutaj gwiazdy notuje się w pobliżu południka, linii północ–południe, na której każda gwiazda osiąga najwyższy punkt. Przejście gwiazdy przez stałą linię wysoko na niebie da się uchwycić ostrzej niż jej wschód, który zamazuje mgiełka nad horyzontem.
Merchet
Egipcjanie wyznaczali osie budowli i obserwowali gwiazdy za pomocą merchetu, pionu używanego razem z rozszczepionym prętem celowniczym. Powszechnie przyjmuje się, że obserwatorzy zegarów ramessydzkich posługiwali się czymś podobnym, by wyznaczyć linię, na której siedział towarzysz obserwatora.
Siatka gwiazd
Za każdą postacią pionowe linie oznaczają siedem położeń, a poziome — godziny, a każda gwiazda jest kropką w swoim miejscu. Siatka powtarza tabelę w formie obrazu i pomaga odtworzyć odczyt tam, gdzie tekst jest uszkodzony.
Zepsute kopie
Trzy kopie różnią się w wielu miejscach. Nazwy są błędnie zapisane, położenia zamienione, wiersze pominięte. Podobnie jak wcześniejsze tabele z wiek trumien, kopiowano je na potrzeby grobowca ze starszych źródeł, a kopiści nie zawsze je rozumieli.
Kiedy prowadzono obserwacje?
Zegar gwiazdowy powiązany z 365-dniowym kalendarzem cywilnym traci aktualność w ciągu dziesięcioleci. Kilka rekonstrukcji sugeruje, że obserwacje leżące u podstaw tabel są starsze od grobowców, ale proponowane daty zależą od niepewnych identyfikacji gwiazd.
Dwa stulecia odczytywania
Champollion skopiował tabele w 1829 roku; uczeni XIX wieku odczytywali je jako tabele wschodów gwiazd; wydanie Neugebauera i Parkera z 1964 roku ustaliło ich budowę; późniejsze prace próbowały odtworzyć niebo, które opisują.
Królowie, kopiści i interpretatorzy
Trzej królowie, w których grobowcach przetrwały tabele, i uczeni, którzy przez dwa stulecia je kopiowali, błędnie odczytywali, poprawiali i rekonstruowali.
Ramzes VI
Król XX dynastii, którego grobowiec w Dolinie Królów, bogato zdobiony księgami astronomicznymi i księgami zaświatów, zachował najlepiej znany zestaw tabel gwiazdowych.
Ramzes VII
Następca Ramzesa VI, w którego mniejszym grobowcu również widnieją tabele zegara gwiazdowego; to dowód, że kompozycja należała w jego pokoleniu do stałego zasobu dekoracji grobowców królewskich.
Ramzes IX
Król, w którego grobowcu znajduje się trzeci zachowany zestaw tabel, najpóźniejsza z trzech zachowanych kopii ramessydzkiego zegara gwiazdowego.
Jean-François Champollion
Odkrywca zasad pisma hieroglificznego, który podczas wyprawy do Egiptu w latach 1828–1829 skopiował tabele gwiazdowe w grobowcach Ramessydów i rozpoznał, że dotyczą gwiazd i godzin.
F. W. E. Gensler
Autor wydanej w 1872 roku książki o tebańskich tabelach godzinnych wschodów gwiazd, wczesnej pełnej próby obliczenia nieba kryjącego się za zegarami ramessydzkimi, podjętej przy założeniu, później porzuconym, że zapisywały one wschody.
Peter le Page Renouf
Egiptolog, później kustosz starożytności egipskich i asyryjskich w British Museum, który w 1874 roku opublikował opracowanie i przekład tabel astronomicznych z królewskich grobowców XX dynastii.
Otto Neugebauer
Historyk nauki starożytnej, który wraz z Richardem Parkerem poświęcił zegarom ramessydzkim drugi tom „Egyptian Astronomical Texts” (1964), przedstawiając ich budowę i granice tego, co da się z nich obliczyć.
Richard A. Parker
Egiptolog, który ustalił odczyty tabel ramessydzkich, porównał trzy kopie z grobowców wiersz po wierszu i wyjaśnił, jak położenia względem ciała służyły za skalę przy obserwacjach południkowych.
Christian Leitz
Egiptolog, którego książka „Altägyptische Sternuhren” (1995) przedstawiła nową rekonstrukcję egipskich zegarów gwiazdowych, wraz z proponowanymi identyfikacjami gwiazd ramessydzkich i datami obserwacji.
Inny rodzaj zegara gwiazdowego
Mniej więcej tysiąc lat po tym, jak na wiekach trumien namalowano pierwsze tabele diagonalne, królewskie grobowce XX dynastii zachowały nowy rodzaj zegara gwiazdowego. Znajduje się on w grobowcach Ramzesa VI, Ramzesa VII i Ramzesa IX w Dolinie Królów, wszystkich z XII wieku p.n.e., a współcześni badacze nazywają go od nich ramessydzkim zegarem gwiazdowym. Jego tabele wyznaczają każdą godzinę nocy gwiazdą widzianą w określonym położeniu względem siedzącego człowieka: nad jego ramieniem, uchem lub okiem albo naprzeciw serca. Metoda różni się od starszych zegarów, lista gwiazd jest inna, a krok kalendarza wydłużono z dziesięciu do piętnastu dni. To najbardziej rozbudowany zachowany przykład egipskiego mierzenia czasu gwiazdami.
Gdzie są tabele
Trzy grobowce to grobowce Ramzesa VI (KV9), Ramzesa VII (KV1) i Ramzesa IX (KV6). W każdym z nich widnieje wersja tej samej kompozycji, wśród ksiąg astronomicznych i ksiąg zaświatów, które w tym okresie zdobią ściany i sufity grobowców królewskich. Żadna z trzech kopii nie jest kompletna ani wolna od błędów, a kompozycję trzeba odtwarzać, porównując je ze sobą. To, że tabele pojawiają się w trzech kolejnych grobowcach królewskich w ciągu kilku dekad, sugeruje, iż weszły do stałego programu dekoracji grobowców królewskich, podobnie jak listy dekanów należały w Średnim Państwie do dekoracji trumien.
Budowa tabeli
Kompozycja składa się z dwudziestu czterech tabel, jednej na początek każdego miesiąca kalendarza cywilnego i jednej na jego środek, tak że każda tabela obejmuje mniej więcej piętnaście nocy. Każda tabela ma trzynaście wierszy. Pierwszy podaje gwiazdę na początek nocy, pozostałe dwanaście — gwiazdy na każdą z dwunastu godzin. Każdy wiersz wymienia gwiazdę i określa, gdzie stoi ona względem siedzącej postaci. Czytana z góry na dół tabela opisuje jedną noc jako ciąg obserwacji, a czytane w przekroju roku dwadzieścia cztery tabele pokazują, jak z upływem miesięcy każda gwiazda przesuwa się na coraz wcześniejszą porę nocy, dokładnie tak jak dekany na wiekach trumien.
Dlaczego półmiesiące
Wybór piętnastodniowych odstępów ma logikę astronomiczną. Gwiazda wraca w to samo miejsce na niebie co noc mniej więcej cztery minuty wcześniej, więc w ciągu piętnastu nocy zyskuje około godziny. Gwiazda, która w jednej tabeli wyznacza piątą godzinę, w następnej powinna zatem wyznaczać mniej więcej czwartą, a te same nazwy pojawiają się z tabeli na tabelę, za każdym razem o wiersz wyżej. To ta sama zasada, która dała wzór przekątnej na wiekach trumien, gdzie dziesięciodniowy krok przesuwał każdy dekan o mniej więcej czterdzieści minut. W zegarze ramessydzkim krok i godzina są niemal równe, co porządkuje schemat, choć piętnastodniowa tabela to rzadszy, mniej dokładny krok kalendarzowy niż dziesięciodniowe tygodnie zegarów dekanów. Czytane jako całość, dwadzieścia cztery tabele śledzą, jak każda gwiazda w ciągu roku cofa się przez noc, aż zniknie w świetle dnia, a jej miejsce zajmie inna.
Siedzący człowiek i siedem położeń
Położenia podaje się w odniesieniu do ludzkiego ciała. Według zwykłej rekonstrukcji dwaj mężczyźni siedzieli na linii biegnącej z północy na południe, a obserwator patrzył ponad siedzącym towarzyszem w stronę południka, linii, na której każda gwiazda osiąga najwyższy punkt. Gwiazdę można było wtedy zapisać w jednym z siedmiu położeń, podanych poniżej w zwykłej kolejności.
| Położenie | Znaczenie w zwykłej rekonstrukcji |
|---|---|
| Na lewym ramieniu | najdalej po jednej stronie linii środkowej |
| Na lewym uchu | między ramieniem a okiem |
| Na lewym oku | tuż obok linii środkowej |
| Naprzeciw serca | na linii środkowej, czyli na południku |
| Na prawym oku | tuż obok linii środkowej, po drugiej stronie |
| Na prawym uchu | między okiem a ramieniem |
| Na prawym ramieniu | najdalej po drugiej stronie |
Ciało działa jak skala pomiarowa, a jego części wyznaczają odchylenia po obu stronach południka. Jak duże były te odchylenia w stopniach i czy „lewy” i „prawy” odnoszą się do tego, co widział obserwator, czy do stron samego siedzącego człowieka, to jedne z pytań, które teksty pozostawiają otwarte. Ilustracje powtarzają tabele w formie obrazu: nad każdą siedzącą postacią jest siatka z pionowymi liniami dla siedmiu położeń i poziomymi dla godzin, a gwiazdy to kropki umieszczone w swoich położeniach.
Przejścia zamiast wschodów
Najważniejsza zmiana dotyczy tego, co obserwowano. Diagonalne tabele z wiek trumien, według standardowego odczytania, wyznaczają godziny gwiazdami wschodzącymi na wschodnim horyzoncie. Tabele ramessydzkie wyznaczają je gwiazdami w pobliżu południka, pośrodku nieba. Korzyść jest praktyczna. Przy horyzoncie mgiełka i refrakcja sprawiają, że pierwsze pojawienie się gwiazdy jest niepewne, a wschodząca gwiazda wznosi się ukośnie. Gwiazda przechodząca przez południk stoi wysoko, z dala od horyzontu, i porusza się w poprzek linii wzroku, więc jej przejście można uchwycić ostrzej. Gdy punktem odniesienia był człowiek, dało się też zapisywać niewielkie odchylenia od południka, zamiast czekać na dokładną chwilę przejścia.
Przyrząd w tle
Egipcjanie wyznaczali południk prostymi przyrządami celowniczymi. Merchet, którego nazwę zwykle tłumaczy się jako „narzędzie wiedzy”, był pionem używanym razem z prętem celowniczym, rozszczepionym żebrem liścia palmowego, przez którego szczelinę patrzył obserwator. Takimi przyrządami posługiwano się zarówno do orientowania budowli według gwiazd, jak i do obserwowania samych gwiazd. Nic w grobowcach nie wymienia przyrządu użytego przy zegarze gwiazdowym, ale powszechnie przyjmuje się, że pion wyznaczał linię północ–południe, na której siedzieli obserwator i jego towarzysz, a ciało towarzysza dawało następnie skalę dla gwiazd, które nie leżały dokładnie na tej linii.
Gwiazdy zegara ramessydzkiego
Tabele ramessydzkie nie korzystają z listy dekanów z wiek trumien. Mają własną listę gwiazd, która tylko częściowo pokrywa się z dekanami. Występują na niej Sah, czyli gwiazdy Oriona, i Sopdet, czyli Syriusz, jak niemal na każdej egipskiej liście gwiazd, ale wiele innych nazw jest nowych lub zastosowanych inaczej, a niektóre zdają się odnosić do części większych figur gwiazdowych. Ponieważ tabele podają położenia względem południka w określonych godzinach i dniach, powinny w zasadzie pozwalać na identyfikację gwiazd drogą obliczeń. W praktyce błędy w kopiach, niepewność co do skali położeń i niepewność co do tego, jaką datę oznaczają nagłówki kalendarzowe, sprawiają, że poza znanymi kotwicami każda identyfikacja jest tymczasowa.
Kopie, które się nie zgadzają
Trzy grobowce różnią się w wielu szczegółach. Nazwy gwiazd są błędnie zapisane lub zastąpione innymi, położenia dla tego samego wiersza podano różnie, wiersze są pominięte lub zdublowane, a siatki nie zawsze odpowiadają swoim tabelom. Neugebauer i Parker porównali kopie wiersz po wierszu i doszli do wniosku, że tabele w zachowanej postaci są zbyt zepsute, by mogły posłużyć do precyzyjnych wniosków astronomicznych. Odtwarzano je jako część religijnej dekoracji grobowca, a malarze pracowali na podstawie starszych wzorów, więc z każdą kopią przybywało błędów. Tak samo jest z tabelami diagonalnymi na wiekach trumien, a przyczyna jest z tego samego przeznaczenia: zegary sporządzano dla zmarłego króla, a nie utrzymywano do codziennego użytku.
Kiedy prowadzono obserwacje?
Tabele datowane są według kalendarza cywilnego, a rok cywilny liczący 365 dni przesuwał się względem gwiazd mniej więcej o dzień co cztery lata. Tabela zgodna z niebem po mniej więcej sześćdziesięciu latach rozmijałaby się z nim o pełne pół miesiąca. Gdyby udało się dopasować pierwotne obserwacje do obliczonego nieba, dryf podałby ich datę. Kilka współczesnych rekonstrukcji, wśród nich rekonstrukcja Christiana Leitza, zakłada, że obserwacje leżące u podstaw tabel są starsze od grobowców, które je zachowały, być może o znaczny okres. Proponowane daty się różnią, bo zależą od tego, które gwiazdy utożsamia się z którymi nazwami, i od tego, jak przelicza się położenia względem ciała na kąty, więc data obserwacji pozostaje kwestią otwartą.
Dwa stulecia odczytywania
Jean-François Champollion skopiował tabele podczas wyprawy w latach 1828–1829 i rozpoznał, że mają charakter astronomiczny. W 1872 roku F. W. E. Gensler opublikował książkę, w której potraktował je jako tabele godzinnych wschodów gwiazd i próbował obliczyć opisane w nich niebo. Peter le Page Renouf, późniejszy kustosz starożytności egipskich i asyryjskich w British Museum, opublikował ich opracowanie w 1874 roku. Odczytanie tabel jako zapisu obserwacji południkowych i pełne porównanie trzech kopii przyniósł dopiero drugi tom „Egyptian Astronomical Texts” Neugebauera i Parkera w 1964 roku. Od tego czasu Christian Leitz w „Altägyptische Sternuhren” (1995) oraz inni historycy astronomii egipskiej przedstawili nowe rekonstrukcje listy gwiazd i jej dat.
Miejsce zegara w tradycji
Zegary ramessydzkie stoją między dwiema fazami tradycji dekanów. Pokazują, że w późnym Nowym Państwie egipscy astronomowie przeszli od wschodów do obserwacji przejść przez południk i od dziesięciodniowych tygodni do półmiesięcy, zyskując na precyzji samej obserwacji. Na dłuższą metę nie wyparły jednak dekanów. Świątynie Epoki Późnej, zodiak z Dendery i astrolodzy hellenistyczni pracowali z trzydziestoma sześcioma dekanami, a do astrologii, arabskiej magii i w końcu do tarota przeszła lista dekanów, nie ramessydzka lista gwiazd. O starszych zegarach przeczytasz na stronie Diagonalne tabele gwiazdowe, o samych godzinach na stronie Dwanaście godzin nocy, a o tradycji jako całości na stronie Egipskie dekany. Historia dekanów wchodzi w skład kompendium Tarot Academy w pięćdziesięciu dwóch językach.
Najczęściej zadawane pytania
Czym są ramessydzkie zegary gwiazdowe?
To zestaw tabel gwiazdowych namalowanych w grobowcach Ramzesa VI, VII i IX w Dolinie Królów w XII wieku p.n.e. Na każde pół miesiąca roku wymieniają gwiazdę wyznaczającą początek nocy i każdą z dwunastu godzin, wraz z jej położeniem względem siedzącego człowieka: naprzeciw serca albo nad okiem, uchem lub ramieniem.
W których grobowcach znajdują się ramessydzkie zegary gwiazdowe?
W trzech grobowcach królewskich XX dynastii: Ramzesa VI (KV9), Ramzesa VII (KV1) i Ramzesa IX (KV6). Trzy kopie mają wspólny układ, ale różnią się w wielu szczegółach, a kompozycję trzeba odtwarzać, porównując je ze sobą.
Jak działała metoda siedzącego człowieka?
Według zwykłej rekonstrukcji obserwator i jego towarzysz siedzieli na linii północ–południe, a obserwator patrzył ponad towarzyszem w stronę południka. Położenie gwiazdy notowano względem ciała towarzysza: naprzeciw serca dla samego południka albo nad lewym lub prawym okiem, uchem bądź ramieniem dla gwiazd po obu stronach. Ciało służyło za skalę siedmiu położeń.
Czym zegary ramessydzkie różnią się od diagonalnych tabel gwiazdowych?
Tabele diagonalne na wiekach trumien ze Średniego Państwa wyznaczają godziny dekanami wschodzącymi na wschodzie, jedna kolumna na dziesięciodniowy tydzień. Tabele ramessydzkie wyznaczają je gwiazdami w pobliżu południka, jedna tabela na pół miesiąca, i korzystają z innej listy gwiazd. Są też dekoracją królewskich grobowców późnego Nowego Państwa, a nie dekoracją trumien ze Średniego Państwa.
Dlaczego obserwowano gwiazdy na południku, a nie przy wschodzie?
Przy horyzoncie mgiełka i refrakcja utrudniają uchwycenie pierwszego pojawienia się gwiazdy, a wschodząca gwiazda wznosi się ukośnie. Na południku gwiazda stoi wysoko na niebie i wyraźnie przecina linię wzroku, więc jej przejście można zmierzyć dokładniej. Notowanie położeń po obu stronach dodawało skalę dla gwiazd bliskich południka.
Ile jest tabel?
Dwadzieścia cztery, po jednej na początek i na środek każdego z dwunastu miesięcy kalendarza cywilnego. Każda tabela ma trzynaście wierszy: początek nocy i dwanaście godzin. Każdy wiersz podaje gwiazdę i jej położenie względem siedzącej postaci.
Czy zegary ramessydzkie korzystają z dekanów?
Tylko częściowo. Ich lista gwiazd pokrywa się z listami dekanów i obejmuje Sah (gwiazdy Oriona) oraz Sopdet (Syriusza), ale wiele jej gwiazd jest nowych albo użytych inaczej. Same dekany przetrwały na innych zabytkach i później przeszły do astrologii hellenistycznej; lista ramessydzka — nie.
Czy z tabel ramessydzkich dało się rzeczywiście odczytać czas?
Z kopii w grobowcach nie. Pełno w nich błędów, a ponieważ kalendarz cywilny przesuwał się względem gwiazd mniej więcej o dzień co cztery lata, każda tabela gwiazdowa traciła aktualność w ciągu dziesięcioleci. Podobnie jak tabele z wiek trumien, kopiowano je ze starszych źródeł jako religijną dekorację dla króla. Pierwotne obserwacje, na których się opierały, były prawdziwe.
Kiedy prowadzono pierwotne obserwacje?
Nie wiadomo na pewno. Kilka rekonstrukcji sugeruje, że obserwacje są starsze od grobowców, ale proponowane daty zależą od sposobu identyfikacji gwiazd i od tego, jak przelicza się położenia względem ciała na kąty. Neugebauer i Parker uznali kopie za zbyt zepsute, by wyciągać z nich precyzyjne wnioski, a późniejsze rekonstrukcje, takie jak rekonstrukcja Christiana Leitza, nie doprowadziły do konsensusu.
Czym jest merchet?
To egipski przyrząd celowniczy, pion używany razem z rozszczepionym prętem celowniczym, którego nazwę zwykle tłumaczy się jako „narzędzie wiedzy”. Służył do wyznaczania linii północ–południe przy orientowaniu budowli i przy obserwacjach. Powszechnie przyjmuje się, że coś podobnego wyznaczało linię, na której siedzieli obserwatorzy zegarów ramessydzkich.
Najnowsze wpisy
Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.