●
सात केंद्रांपैकी पहिले

रूट चक्र

Mūlādhāra · मूलाधार

मूल म्हणजे मूळ (root) आणि आधार म्हणजे सपोर्ट. हे पहिले केंद्र पाठीच्या कण्याच्या मुळाशी असते. यात पृथ्वी तत्त्व सामावले आहे. हे अशा प्रश्नांना हाताळते जे इतर सर्व प्रश्नांच्या आधी येतात: माझ्या पायाखाली भक्कम जमीन आहे का, आणि मला इथे राहण्याचा अधिकार आहे का.

अस्तित्व आधार आपुलकी भीती स्थिरता
स्थान
पाठीच्या कण्याच्या तळाशी (पेरिनियम किंवा सर्विक्सजवळ)
तत्त्व
पृथ्वी
बीजमंत्र
LAM
पाकळ्या
चार, ज्यावर वं, शं, षं, आणि सं ही अक्षरे आहेत
रंग, आधुनिक
लाल
पाकळ्यांचा रंग, ग्रंथांनुसार
गडद लाल (Crimson)
तत्त्वाचा भाग
पिवळा चौकोन, पृथ्वी
ज्ञानेंद्रिय
गंध (वास)
वायू
अपान
ग्रंथी
ब्रह्म ग्रंथी (तिनपैकी पहिली)
ग्रंथी (Gland), आधुनिक जोडणी
ॲड्रिनल्स (Adrenals)

बीजमंत्र

LAM

खोल आणि संथ आवाजात याचा उच्चार केला जातो. शेवटच्या अक्षराचा उच्चार तोडण्याऐवजी त्याचा गुंजारव केला जातो. हा आवाज खोलीत ऐकू येण्यापेक्षा ओटीपोटात (pelvic floor) जाणवणे अपेक्षित असते. याच कारणामुळे साधक सहसा काही आवर्तनांनंतर अगदी कुजबुजल्यासारखा जप करतात.

स्थान आणि स्वरूप

बहुतेक वर्णनांनुसार मुलाधार पाठीच्या कण्याच्या तळाशी (पेरिनियम) असते, तर काहींच्या मते ते माकडहाडाजवळ (coccyx) असते. ग्रंथांमध्ये त्याचे वर्णन एका पिवळ्या चौकोनाभोवती असलेल्या चार पाकळ्यांच्या कमळासारखे केले आहे. हा चौकोन पृथ्वी तत्त्वाचे प्रतीक आहे. आत सात सोंडा असलेला हत्ती आहे आणि मध्यभागी असलेल्या लिंगाभोवती कुंडलिनी शक्ती गुंडाळलेल्या अवस्थेत झोपलेली असते. ही शक्ती सुषुम्ना नाडीचा मार्ग अडवून ठेवते.

यातील प्रत्येक प्रतीक जडत्व आणि स्थिरता दर्शवते. पृथ्वी हे सर्वात घन तत्त्व आहे, हत्ती हा सर्वात जड प्राणी आहे आणि चौकोन हा सर्वात स्थिर आकार मानला जातो. हे केंद्र स्थिरतेशी संबंधित आहे हेच यातून स्पष्ट होते.

ग्रंथांनुसार

षट्चक्रनिरूपण मध्ये मुलाधार चक्राला चार पाकळ्या असल्याचे सांगितले आहे, ज्यावर वं, शं, षं आणि सं ही अक्षरे आहेत. मध्यभागी LAM हा बीजमंत्र आहे, आणि ब्रह्मा व डाकिनी या देवता आहेत. हठयोगप्रदीपिका चित्रापेक्षा त्याच्या कार्यपद्धतीवर अधिक भर देते. मूलबंधामुळे या भागाचे आकुंचन होते आणि अपान वायू त्याच्या नैसर्गिक प्रवाहाच्या विरुद्ध वरच्या दिशेने ढकलला जातो. याच प्रक्रियेतून कुंडलिनी शक्ती जागृत होते.

ब्रह्म ग्रंथी, जी तीन ग्रंथींपैकी पहिली आहे, ती येथेच असते. या परंपरेत ग्रंथी म्हणजे अशी जागा जिथे साधना अडखळते. ही पहिली ग्रंथी शारीरिक सुरक्षेच्या आसक्तीशी जोडलेली असते. याबद्दल ग्रंथ अतिशय स्पष्ट आहेत: जोपर्यंत तुम्ही एखादी गोष्ट घट्ट पकडून ठेवता, तोपर्यंत ही ऊर्जा त्यापुढे जाऊ शकत नाही.

माणसाच्या वर्तनातील प्रभाव

आधुनिक विचारसरणीनुसार मुलाधार हे मानवी जीवनाचा पाया आहे: निवारा, पैसा, आरोग्य, शरीराची मूलभूत सुरक्षा आणि स्वतःच्या अस्तित्वावरील विश्वास. जेव्हा एखादी व्यक्ती मला स्वतःच्या पायावर उभं राहायचं आहे असं म्हणते, तेव्हा ती अप्रत्यक्षपणे याच केंद्रावर काम करत असते.

या स्तरावरील काम संथ असते आणि त्यात कोणतीही भव्यता नसते. यामध्ये सखोल ज्ञानापेक्षा झोप, अन्न, दिनचर्या आणि पैसा यांसारख्या गोष्टींचा समावेश असतो. जे साधक याकडे दुर्लक्ष करून थेट वरच्या चक्रांकडे वळतात, त्यांना बहुधा पुन्हा याच चक्रावर काम करावे लागते.

अवस्था कशी ओळखावी

आधुनिक पद्धतीत प्रत्येक चक्राचे वर्णन 'संतुलित' (balanced), 'अतिसक्रिय' (overactive) किंवा 'अवरुद्ध' (blocked) असे केले जाते. या केवळ जाणवणाऱ्या अवस्था आहेत, कोणतेही वैद्यकीय निदान नाही.

संतुलित

  • स्वतःच्या शरीरात स्थिर आणि आरामदायक वाटणे
  • पैसा आणि व्यावहारिक गोष्टींबद्दल वास्तववादी असणे, पण त्यांच्या आहारी न जाणे
  • विश्रांती घेता येणे
  • कुठेतरी आपुलकी आणि आपलेपणाची भावना असणे

अतिसक्रिय

  • पैसा, अन्न किंवा वस्तूंची अवाजवी साठवणूक करणे
  • स्वतःची जागा आणि दिनचर्येबद्दल खूप जास्त हट्ट धरणे
  • परिस्थिती बदलल्यावर जुळवून घेण्यास त्रास होणे
  • जडपणा, आळस आणि नवीन गोष्टींना विरोध करणे

अवरुद्ध

  • कोणत्याही विशिष्ट कारणाशिवाय सतत वाटणारी भीती
  • अस्थिर वाटणे किंवा कुठेही आपलेपणा न वाटणे
  • सततची अस्वस्थता ज्यामुळे विश्रांती घेता येत नाही
  • झोप, अन्न आणि पैसा या मूलभूत गरजांकडे दुर्लक्ष करणे

ही लक्षणे आत्मपरीक्षणासाठी आहेत. सततची चिंता, थकवा किंवा शारीरिक लक्षणे असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. योगाभ्यास किंवा ऊर्जा चिकित्सा याला पर्याय असू शकत नाही, ती केवळ एक पूरक पद्धत आहे.

यावर काम कसे करावे

ग्राउंडिंग (स्थिरतेच्या) पद्धती या सर्वाधिक शारीरिक असतात आणि त्यात कल्पनेचा (visualisation) वापर सर्वात कमी असतो.

  1. जमिनीवर बसणे

    खुर्चीऐवजी जमिनीवर मांडी घालून किंवा गुडघ्यावर बसावे, जेणेकरून शरीराचे वजन थेट जमिनीवर पडेल. केवळ या स्पर्शाची जाणीव ठेवून पाच मिनिटे बसणे हे कोणत्याही गुंतागुंतीच्या कल्पनेपेक्षा जास्त फायदेशीर ठरते.

  2. मूलबंध

    श्वास सोडताना ओटीपोट आणि स्नायू हळुवारपणे वर ओढावे. काही श्वासांपर्यंत तसेच धरून ठेवावे आणि मग पूर्णपणे सैल सोडावे. हे अतिशय हलके आणि थोड्या वेळेसाठी करावे. हे दीर्घकाळ आणि ताकदीने धरून ठेवण्याचा पारंपारिक नियम केवळ तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच पाळला जावा.

  3. LAM चा जप

    संथ आणि खोल आवाजात बारा आवर्तने करावीत. गळ्यापेक्षा ओटीपोटाच्या तळाशी याची स्पंदने जाणवण्यावर लक्ष केंद्रित करावे.

  4. उभे राहून करावयाची आसने

    ताडासन, उत्कटासन, किंवा वीरभद्रासन पायांना ताण येईपर्यंत धरून ठेवावे. पायांमधील थकवा लक्ष नैसर्गिकरित्या खालच्या दिशेने वळवतो.

सतत विचारले जाणारे प्रश्न

नवीनतम पोस्ट

टॅरो कार्डांचे प्राचीन ज्ञान शोधा आणि तुमच्या आध्यात्मिक प्रवासातील रहस्ये उलगडा. टॅरो वाचनाचे समृद्ध प्रतीकशास्त्र, अर्थ आणि व्यावहारिक उपयोग समजून घेण्यासाठी आमचा ब्लॉग हे तुमचे प्रवेशद्वार आहे.