Úath

Trzy listy, jedno znaczenie, żadnego drzewa

Úath to w całym alfabecie najbardziej uderzający przykład litery, w przypadku której kenningi rozstrzygają sprawę definitywnie.

W języku staroirlandzkim úath oznacza strach, grozę lub przerażenie. Wszystkie trzy traktaty Bríatharogaim opisują strach i nic poza tym, w trzech odmiennych rejestrach, bez najmniejszego śladu odniesień botanicznych.

Średniowieczna glosa podaje biały cierń, czyli głóg. Droga, którą podążyli glosatorzy, jest doskonale czytelna: głóg tworzy gęste, najeżone ostrymi cierniami zarośla, stanowiące nieprzepartą i groźną barierę, a staroirlandzki przymiotnik úathmar oznacza budzący lęk lub straszliwy. Wychodzenie od słowa oznaczającego grozę i dopasowywanie go do rośliny, przez którą strach się przedzierać, to dokładnie taki zabieg, jakiego wymagała koncepcja alfabetu drzew: mamy tu do czynienia z wtórną racjonalizacją, a nie autentyczną etymologią.

Warto o tym wspomnieć, ponieważ jest to najbardziej jednoznaczna litera w całym alfabecie, a mimo to tradycja drzewna i tak zignorowała jej pierwotne znaczenie.

Co naprawdę opisują kenningi

Każda z trzech list wybiera inny aspekt lęku i żaden z nich nie ma charakteru abstrakcyjnego.

Condál cúan to zbiegowisko lub zgromadzenie cúana, czyli sfór psów lub wilków. Nie pojedynczy pies, lecz skupisko zbiegających się watach. W Irlandii wilki żyły aż do XVIII wieku, a zdziczałe lub myśliwskie sfory stanowiły śmiertelne zagrożenie. Obraz ten przywołuje sytuację, w której człowieka osacza coś licznego i skoordynowanego.

Bánad gnúise, czyli bladość twarzy, to czysta fizjologia. Strach wywołuje obwodowy skurcz naczyń krwionośnych (wazokonstrykcję): krew odpływa z twarzy ku narządom wewnętrznym i mięśniom, a skutek staje się widoczny u drugiego człowieka, zanim ten zdoła cokolwiek powiedzieć. Kenning ten definiuje lęk poprzez jego zewnętrzny, fizyczny objaw.

Ansam aidche, czyli to, co najtrudniejsze nocą, to określenie najbardziej dosadne i być może najprawdziwsze. Ansam jest stopniem najwyższym od przymiotnika trudny lub ciężki. Nie najbardziej przerażające, lecz właśnie najtrudniejsze. Cokolwiek da się znieść za dnia, po zmroku staje się nie do wytrzymania.

Razem tworzą pełny obraz: zagrożenie, które uderza całą sforą, ciało, które bezwiednie zdradza twój stan, oraz konkretna pora doby.

Dźwięk, co do którego nikt nie jest zgodny

Úath ma najbardziej sporną wartość fonetyczną w całym oghamie, a jej rzadkość na inskrypcjach kamiennych jest tego bezpośrednią konsekwencją.

Tradycja rękopiśmienna przypisuje jej łacińskie H. Było to wygodne dla skrybów piszących po łacinie, lecz niemal bezużyteczne dla języka protoirlandzkiego, w którym nie istniał fonem /h/ wymagający osobnego znaku. W efekcie szósta litera alfabetu praktycznie w ogóle nie występuje w klasycznym korpusie epigraficznym.

Damian McManus postuluje dla niej pierwotną wartość /j/. Z kolei Peter Schrijver dowodzi, że litera ta może zachowywać refleks praindoeuropejskiego *p, które w języku irlandzkim zanikło zupełnie bez śladu. Łączy on słowo úath z łacińskim pavere (bać się), co czyniłoby z tego znaku skamielinę dźwięku, który dawno zniknął z żywej mowy.

Ta druga hipoteza jest spekulatywna, lecz niezwykle elegancka: litera oznaczająca grozę okazuje się ostatnim śladem wymarłej spółgłoski.

Zanik praindoeuropejskiego p ma zresztą kluczowe znaczenie także w dalszej części alfabetu. To z tego powodu pierwotny ogham w ogóle nie posiadał litery P, a gdy do języka zaczęły napływać zapożyczenia z łaciny, uczeni musieli stworzyć dla niej osobny znak w grupie forfeda.

W interpretacji

Úath to strach rozumiany jako reakcja ciała, a nie jako stan czysto psychologiczny.

Wszystkie trzy kenningi odnoszą się do zjawisk fizycznych lub konkretnych sytuacji: osaczającej sfory, krwi odpływającej z twarzy oraz godzin po zmroku. Żaden z nich nie opisuje niepokoju, złych przeczuć ani abstrakcyjnej trwogi. Mowa tu o odruchowej reakcji, która pojawia się w ciele, zanim zdążysz podjąć jakąkolwiek świadomą decyzję.

W rozkładzie znak ten wskazuje na to, co budzi autentyczny lęk, a nie jest jedynie trudne, i bezkompromisowo zachowuje tę różnicę. Niesie ze sobą również zastrzeżenie zawarte w formule ansam aidche, które okazuje się niezwykle praktyczne: dane położenie może być znośne w świetle dnia, lecz staje się nie do zniesienia o trzeciej nad ranem, a litera ta nie udaje, że to jedno i to samo.

Współczesne talie oghamu łagodzą ten przekaz, uciekając w symbolikę głogu i dopisując do niego oczyszczenie, stawianie granic czy potrzebę cierpliwości. Wszystko to wywodzi się ze średniowiecznej glosy i z pism Gravesa, a nie z pierwotnej tradycji. Źródła mówią wprost o grozie: trzykrotnie i bez ogródek.

Litera oznaczająca strach nie jest jednak tożsama ze zwiastunem krzywdy. Úath opisuje reakcję obronną, a reakcja ta może być w pełni uzasadniona i adekwatna.