Πράσινοι λίθοι & χαλκούχα ορυκτά

Τι συνδέει αυτή την οικογένεια

Αυτοί οι πέντε λίθοι δεν έχουν καμία χημική συγγένεια μεταξύ τους. Ο ίασπις/νεφρίτης είναι είτε ιαδεΐτης (πυρόξενος) είτε νεφρίτης (αμφίβολος). Το τυρκουάζ και ο απατίτης είναι φωσφορικά άλατα. Η χρυσοκόλλα είναι ένυδρο πυριτικό άλας του χαλκού. Το λαριμάρ είναι μπλε ποικιλία πηκτολίθου, ενός πυριτικού άλατος ασβεστίου και νατρίου.

Αυτό που τους ενώνει είναι ένα κοινό φάσμα γαλαζοπράσινων αποχρώσεων, προερχόμενο κυρίως από τον χαλκό, και η κοινή ιστορία ότι αποτέλεσαν το υλικό με την υψηλότερη αξία στις κοινωνίες που είχαν πρόσβαση σε αυτούς.

Δύο από αυτούς ξεχωρίζουν για την ανθεκτικότητα στα χτυπήματα (τη συνεκτικότητα) και όχι για την επιφανειακή σκληρότητα. Ειδικά ο νεφρίτης είναι μια πυκνά συνυφασμένη μάζα μικροσκοπικών ινών, γεγονός που τον καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να σπάσει. Σύμφωνα με ορισμένες μετρήσεις είναι πιο ανθεκτικός στα χτυπήματα από το ατσάλι, γι' αυτό και λαξευόταν σε τσεκούρια και σκεπάρνια πολύ πριν γίνει κόσμημα. Η σκληρότητά του είναι μόλις γύρω στο 6: χαράσσεται, αλλά δεν θρυμματίζεται.

Αντίθετα, το τυρκουάζ είναι πορώδες, και αυτό είναι το πιο σημαντικό δεδομένο για όποιον το κατέχει.

Πώς σχηματίζονται

Ο ιαδεΐτης είναι σπάνιος και σχηματίζεται μόνο υπό υψηλή πίεση και χαμηλή θερμοκρασία σε ζώνες καταβύθισης. Οι δύο κύριες αρχαίες πηγές είναι η Μιανμάρ, η οποία τροφοδοτούσε την Κίνα από τον 18ο αιώνα, και η κοιλάδα Μοτάγκουα στη Γουατεμάλα, που προμήθευε τους Ολμέκους και τους Μάγια. Ο νεφρίτης είναι πιο διαδεδομένος και ήταν ο αρχικός πολύτιμος λίθος της αρχαίας Κίνας, προερχόμενος από το Χοτάν στη λεκάνη Ταρίμ.

Το τυρκουάζ σχηματίζεται σε άνυδρες περιοχές όπου υπόγεια ύδατα πλούσια σε χαλκό διεισδύουν μέσα από πετρώματα πλούσια σε αργίλιο. Η Αίγυπτος έκανε εξορύξεις στο Σινά πριν από το 3000 π.Χ., η Περσία εξόρυσσε στο Νισαπούρ επί χιλιετίες και οι νοτιοδυτικές ΗΠΑ (ιδίως το Σερίγιος στο Νέο Μεξικό) έχουν αξιοποιηθεί για περίπου δύο χιλιάδες χρόνια.

Η χρυσοκόλλα δημιουργείται στη ζώνη οξείδωσης των κοιτασμάτων χαλκού πλάι στον μαλαχίτη και τον αζουρίτη.

Το λαριμάρ αποτελεί την εξαίρεση της οικογένειας: ένα και μοναδικό κοίτασμα στη Δομινικανή Δημοκρατία, που έφτασε στην αγορά μόλις το 1974, δίχως καμία αρχαία παράδοση.

Οι λίθοι αυτής της οικογένειας

• Τυρκουάζ (CuAl₆(PO₄)₄(OH)₈, Μος 5.5). Εξορυσσόταν στο Σινά πριν από το 3000 π.Χ. και στις νοτιοδυτικές ΗΠΑ επί δύο χιλιάδες χρόνια. Πορώδες, αποχρωματίζεται εύκολα από έλαια και συγκαταλέγεται στους πιο παραποιημένους λίθους της αγοράς.
• Απατίτης (Ca₅(PO₄)₃(F,Cl,OH), Μος 5). Το ορυκτό από το οποίο δομούνται τα δόντια και τα οστά μας, ένα επιστημονικό δεδομένο πολύ πιο εντυπωσιακό από τους σύγχρονους μύθους. Μαλακός και επιρρεπής σε συγχύσεις με ακριβότερους πολύτιμους λίθους.
• Νεφρίτης και ιαδεΐτης (Μος 6.5). Δύο διαφορετικά ορυκτά υπό μία κοινή αντίληψη και ο λίθος με το βαθύτερο πολιτισμικό βάρος στον κόσμο. Ο Κομφούκιος διάβασε σε αυτόν τις πέντε αρετές, ενώ η Μεσοαμερική τον θεωρούσε ανώτερο από τον χρυσό.
• Χρυσοκόλλα (ένυδρο πυριτικό άλας του χαλκού, Μος 3). Γαλαζοπράσινο πυριτικό ορυκτό του χαλκού, συχνά σταθεροποιημένο μέσα σε χαλαζία για να είναι εφικτή η λείανσή του. Ονομάστηκε από τον Θεόφραστο λόγω της χρήσης της ως κόλλας για τη συγκόλληση του χρυσού.
• Λαριμάρ (μπλε πηκτόλιθος, Μος 6). Εντοπίζεται σε μία μόνο μικρή περιοχή της Δομινικανής Δημοκρατίας και πουθενά αλλού, κυκλοφόρησε στην αγορά το 1974. Η παράδοσή του μετρά μόλις πενήντα χρόνια και το δηλώνει με ειλικρίνεια.

Εμπορικές ονομασίες και παραπλανήσεις

Αυτή η οικογένεια έχει τη μεγαλύτερη σύγχυση ονομασιών σε ολόκληρο τον κατάλογο ορυκτών.

Πρώτα ο νεφρίτης: μόνο ο ιαδεΐτης και ο νεφρίτης είναι γνήσιοι λίθοι αυτής της κατηγορίας. Ο σερπεντίνης, ο αβεντουρίνης, ο βαμμένος χαλαζίτης, ο πρενίτης και το γυαλί πωλούνται συχνά με παρόμοια ονόματα, με το νέος νεφρίτης για τον σερπεντίνη να είναι το πιο σύνηθες. Ο ιαδεΐτης ταξινομείται σε κατηγορίες A, B και C: η κατηγορία A είναι φυσική χωρίς χημική επεξεργασία (μόνο με κερί), η B έχει καθαριστεί με οξύ και εμποτιστεί με πολυμερή ρητίνη, η C είναι τεχνητά βαμμένη. Τα υλικά B και C αξίζουν ένα ελάχιστο κλάσμα της κατηγορίας A και αλλοιώνονται με τα χρόνια.

Στο τυρκουάζ η κατάσταση είναι ακόμα χειρότερη. Η συντριπτική πλειονότητα των προϊόντων στην αγορά είναι βαμμένος χαουλίτης ή μαγνησίτης, συμπιεσμένη σκόνη με ρητίνη ή πλαστικό. Ακόμη και το γνήσιο τυρκουάζ συνήθως σταθεροποιείται με ρητίνη για να μπορεί να κοπεί το μαλακό υλικό, κάτι θεμιτό εφόσον δηλώνεται ρητά.

Η χρυσοκόλλα πωλείται συχνά σε πυριτιωμένη μορφή (χρυσοκόλλα μέσα σε χαλκηδόνιο), η οποία είναι φυσική και πολύ πιο ανθεκτική από την καθαρή χρυσοκόλλα με σκληρότητα 3.

Το λαριμάρ απομιμείται συχνά με βαμμένο χαουλίτη και συνθετική ρητίνη.

Φροντίδα ανάλογα με τη δομή

Η μαλακή υφή και το πορώδες καθορίζουν τους κανόνες προστασίας.

Το τυρκουάζ απορροφά τα πάντα: λιπαρότητα δέρματος, κρέμες χεριών, αρώματα, αντιηλιακά, απορρυπαντικά. Όλα αυτά μετατοπίζουν το χρώμα του χαλκού από μπλε σε πράσινο και μπορούν να δημιουργήσουν μόνιμους λεκέδες. Παλαιότερες παραδόσεις ερμήνευαν αυτή την αλλαγή ως αποτύπωση της ζωής του κατόχου στον λίθο, μια ποιητική μεταφορά για μια χημική αντίδραση. Αν θέλετε να διατηρήσετε το μπλε, φορέστε το μετά το μακιγιάζ και βγάλτε το πριν το πλύσιμο των πιάτων.

Ο νεφρίτης αντέχει άριστα στην καθημερινή χρήση χάρη στη συνεκτικότητά του, και το κινεζικό έθιμο ενθαρρύνει το συχνό άγγιγμα με τα χέρια, καθώς τα φυσικά έλαια του δέρματος δημιουργούν μια μεταξένια πατίνα με τα χρόνια. Προστατέψτε τον όμως από την έντονη ζέστη που καταστρέφει τις ρητίνες και θαμπώνει το γυάλισμα.

Η χρυσοκόλλα και το λαριμάρ είναι μαλακά ορυκτά και ταιριάζουν ιδανικά σε μενταγιόν.

Κανένα ορυκτό με περιεκτικότητα σε χαλκό δεν πρέπει να χρησιμοποιείται απευθείας σε νερό για την παρασκευή ελιξιρίων.