Talizmany · Przeciw złemu oku

Oko Horusa

Znany także jako: Wedżat, udżat, oko zdrowe i całe

Oko, które zostało zniszczone i odzyskało pełnię, przez co Egipt nosił je przez cztery tysiące lat.

W skrócie

Pochodzenie
Starożytny Egipt
Nazwa egipska
Wedżat, zdrowe lub nienaruszone
Najwcześniejsze użycie
Stare Państwo, III tysiąclecie p.n.e.
Materiały
Fajans, karneol, lapis lazuli, złoto
Oznacza
Całość, odnowienie, zdrowie
To nie to samo co
Oko Ra

Co przedstawia ten znak

Ludzkie oko z zaznaczoną brwią, prostą linią opadającą z wewnętrznego kącika oraz zawiniętą spiralą przy zewnętrznym. Te dwa dolne elementy nie należą do anatomii człowieka: to charakterystyczne rysy z upierzenia sokoła, najprawdopodobniej sokoła rdzawogłowego, i to one sprawiają, że zwykły rysunek staje się okiem boga pod postacią ptaka.

Egipskie słowo to wedżat, wywodzące się od rdzenia oznaczającego zdrowy, cały, nienaruszony. Nie jest to oko czujności i nadzoru, jak chciały późniejsze tradycje europejskie. To oko okaleczone, a następnie uleczone, sam zaś amulet stanowi odwołanie do tamtej pierwotnej naprawy.

Mit leżący u podstaw

Horus i Set stają do walki o tron Egiptu po zamordowaniu Ozyrysa. Podczas zmagań Set wyrywa lub ciężko rani oko Horusa. Thot, bóg pisma i rachunków, przywraca mu dawną postać, a uzdrowione oko zostaje ofiarowane przez Horusa zmarłemu ojcu jako dar najwyższej wagi.

Ten porządek zdarzeń tłumaczy całą moc symbolu. Oko nie działa dlatego, że widzi, lecz dlatego, że doznało ruiny i powróciło do pełni. Złożenie daru z wedżat stało się wzorem każdej ofiary w egipskim kulcie, a sam amulet niesie obietnicę, że to, co uległo rozbiciu, może znów stać się całością.

Często powtarzana teoria głosi, że sześć części oka odpowiada ułamkom od jednej drugiej do jednej sześćdziesiątej czwartej w egipskiej mierze ziarna, znanej choćby z Papirusu Matematycznego Rhinda, a ich suma daje sześćdziesiąt trzy sześćdziesiąte czwarte, z brakującą częścią uzupełnianą uzdrawiającym tchnieniem Thota. To urzekająca koncepcja. Alan Gardiner sformułował ją w 1927 roku i przez niemal wiek traktowano ją jak fakt. Jim Ritter obalił tę tezę w 2003 roku w pracy Closing the Eye of Horus, dowodząc, że hieratyczne znaki ułamków objętości oraz części rysowanego oka mają zupełnie odrębne historie. Ta arytmetyka to owoc nowożytnego romantyzmu, a nie egipskich realiów.

Jak go używano

Był to najpowszechniejszy amulet w Egipcie, wytwarzany masowo z glazurowanego fajansu w tysiącach sztuk: tani dla każdego w prostej glince i kunsztowny w złocie oraz intarsji dla władcy. Noszony jako wisior za życia. Malowany na bokach trumien, by zmarły mógł spoglądać na świat. Wkładany między bandaże mumii, a zwłaszcza kładziony na nacięciu po balsamowaniu, gdyż rana wymagała zasklepienia i uzdrowienia.

Wędrował też daleko poza Nil. Feniccy kupcy, kontakty greckie i rzymskie oraz poręczność zwykłego paciorka poniosły wedżat po całym basenie Morza Śródziemnego, gdzie stał się zaczątkiem znacznie szerszej tradycji amuletów ocznych używanych do dziś.

Oko Horusa a Oko Ra

Znak ten bywa nagminnie mylony z Okiem Ra, nawet na ozdobach sprzedawanych pod jedną nazwą, a noszących rysunek drugiej. To odmienne pojęcia.

Oko Horusa to oko zranione i uleczone, kojarzone z księżycem, pełnią oraz odrodzeniem. Oko Ra to oko boga słońca, wysyłane w świat jako niezależna, groźna bogini (utożsamiana z Hathor, Sechmet, Wadżet i innymi), która niesie zniszczenie i wymaga udobruchania, by zechciała powrócić. Pierwsze niesie obietnicę uzdrowienia, drugie jest niebezpiecznym orężem.

Niekiedy rysowano je jednakowo, a egipska myśl religijna bez trudu godziła te zbieżności. Kto szuka właściwości ochronnych i kojących, sięga właśnie po wedżat.

Jak wyrabiano i noszono wedżat

Amulet ten produkowano w Egipcie na skalę wręcz przemysłową, a o jego rozmieszczeniu decydowały ścisłe reguły kultowe, nie zaś kaprys.

  1. Odlewany w glazurowanym fajansie dla szerokich mas lub rzeźbiony w karneolu, lapis lazuli i złocie dla możnych.
  2. Przewiercany u góry bądź z boku, co pozwalało nawlekać go na rzemyk, naszywać na płótno lub kłaść płasko na ciele.
  3. Noszony na szyi za życia, z reguły w zestawach z innymi zawieszkami niż pojedynczo.
  4. Malowany po lewej stronie trumny na wysokości wzroku, tak by zmarły spoglądał przezeń ku wschodowi.
  5. Umieszczany nad nacięciem po balsamowaniu, czyli raną, którą amulet miał na powrót zamknąć i uzdrowić.

Pary tworzące lustrzane odbicie były częste i zamierzone. Lewy i prawy wedżat nierzadko noszono lub układano razem.

Z czym łączy się Oko Horusa

Zadania, jakim służyło, oraz egipskie motywy występujące w jego sąsiedztwie.

Pytania do refleksji

  • Wedżat zawdzięcza siłę temu, że najpierw uległ zniszczeniu. Czy to wpływa na powód, dla którego ktoś chciałby go nosić?
  • Egipt wyraźnie rozdzielał oko leczące od niszczącego. Gdzie przebiega ta granica wśród symboli, którymi sami się otaczamy?
  • Jak wiele z tego, co przypisujemy dawnym znakom, pochodzi od ich twórców, a jak wiele z epoki, która je na nowo odkryła?

Często zadawane pytania

Następny Cornicello
Wszystkie dwadzieścia amuletów

Najnowsze wpisy

Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.