Veldspaat & de foïden

Wat de familie bijeenhoudt

Veldspaten zijn raamwerk-aluminosilicaten met kalium, natrium of calcium in hun rooster, en ze vormen samen zo'n zestig procent van de aardkorst. De groep valt uiteen in de kaliveldspaten, waaronder orthoklaas en microclien, en de plagioklaasreeks die loopt van natriumrijke albiet tot calciumrijke anorthiet.

De optische effecten ontstaan door ontmenging. Wanneer een veldspaat langzaam afkoelt, kunnen de bestanddelen zich scheiden in afwisselende microscopische laagjes. Waar die lagen ongeveer de golflengte van blauw licht hebben, verstrooien ze dat licht. Zo ontstaat de zwevende blauwe glans van maansteen, adularescentie genoemd. Waar de lagen dikker zijn en onder specifieke hoeken reflecteren, ontstaan de pauwachtige kleurflitsen van labradoriet, labradorescentie geheten. Waar koperplaatjes in het kristal zweven, ontstaat de metaalachtige glitter van zonnesteen, bekend als aventurescentie.

Twee stenen in dit overzicht zijn in strikte zin geen veldspaten. Sodaliet en het mineraal lazuriet in lapis lazuli zijn foïden (veldspaatvervangers), gevormd op plekken waar te weinig kiezelzuur aanwezig was om ware veldspaat te laten kristalliseren. Ze zijn hier ondergebracht omdat ze volgens de kristalchemie in deze groep thuishoren.

Hoe het ontstaat

Veldspaat kristalliseert uit afkoelend magma en is het overheersende mineraal in graniet, in de meeste vulkanische gesteenten en in grote delen metamorf gesteente. Materiaal van edelsteenkwaliteit vereist een langzame afkoeling en voldoende groeiruimte, wat in de praktijk neerkomt op pegmatieten.

Klassieke maansteen stamt uit Sri Lanka en Zuid-India, waar het al eeuwenlang wordt gedolven en waar het fijnste blauwe materiaal nog altijd vandaan komt. Labradoriet werd in 1770 voor het eerst beschreven vanuit Labrador en is tegenwoordig voornamelijk afkomstig uit Madagaskar en Finland, waarvan de bijzonder kleurrijke variëteit spectroliet wordt genoemd.

Amazoniet is een groene microclien die gekleurd wordt door sporen van lood. Tot de historische vindplaatsen behoren de Oostelijke Woestijn van Egypte en afzettingen in Ethiopië en Rusland. Zonnesteen met koperinsluitsels is de officiële edelsteen van de staat Oregon en wordt daarnaast in India gevonden.

Lapis lazuli ontstaat in gemetamorfoseerde kalksteen. De beroemde vindplaats te Sar-e-Sang in Afghanistan wordt al meer dan zesduizend jaar onafgebroken ontgonnen.

De stenen van deze familie

• Maansteen (orthoklaas & albiet, Mohs 6). Adularescentie, de blauwe schijn die onder het oppervlak zweeft, ontstaat doordat microscopische kristallagen het licht verstrooien. Heilig gewijd aan de maan in India, waar de steen van oudsher als beschermer aan reizigers wordt geschonken.
• Labradoriet (plagioklaasveldspaat, Mohs 6). Onopvallend grijs tot het licht erop valt, waarna pauwenblauw en goud oplichten. Vernoemd naar Labrador in 1770 en het hart van Inuit-verhalen over het noorderlicht dat in het gesteente gevangen raakte.
• Amazoniet (microclien met lood, Mohs 6). Blauwgroene microclien, in het oude Egypte bewerkt voor tabletten van het Dodenboek en daarvoor al bekend in Mesopotamië. Vernoemd naar een rivier waar de steen in werkelijkheid nooit is aangetroffen.
• Zonnesteen (veldspaat met koperplaatjes, Mohs 6). Aventurescerende veldspaat die koperkleurig opflikkert bij het draaien. De officiële staatsedelsteen van Oregon en een serieuze kandidaat voor de navigatiestenen van de Vikingen, naast IJslandspaat.
• Lapis lazuli (lazuriet met pyriet & calciet, Mohs 5.5). Een gesteente en geen mineraal, al zesduizend jaar gewonnen bij Sar-e-Sang in Afghanistan en fijngewreven tot ultramarijn, dat ooit kostbaarder was dan goud.
• Sodaliet (Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂, Mohs 5.5). Lapis zonder de gouden pyrietspikkels en voor een fractie van de prijs. Pas benoemd in 1811, waardoor alle toeschrijvingen modern zijn en voornamelijk draaien om helder en rationeel denken.

Handelsnamen en valkuilen

De voornaamste verwarring draait om het woord maansteen. Klassieke maansteen is orthoklaas met afwisselende albietlaagjes en toont een zwevende blauwe of witte gloed. Regenboogmaansteen, die veelkleurige flitsen laat zien, is in werkelijkheid witte labradoriet, een plagioklaas. Die handelsnaam is diep ingeburgerd, maar het betreft twee verschillende mineralen. Elk verhaal dat hen een gedeelde historische traditie toedicht, haalt beide door elkaar.

Opaliet is synthetisch glas met een melkachtige opalescentie en wordt verkocht onder namen als maansteen, zee-opaal en een dozijn andere benamingen. Het is gewoon glas, en die herkomst wordt vaak verzwegen.

Amazoniet is doorgaans herkenbaar, al wordt geverfd groen kwartsiet soms als vervanger aangeboden. Zonnesteen wordt nagebootst met goudsteen, een koperhoudend glas dat sinds de zeventiende eeuw in Italië wordt gemaakt.

Lapis lazuli wordt geïmiteerd met geverfde jaspis, verkocht als Zwitsers of Duits lapis, en met samengeperst poeder gebonden in kunsthars. Sodaliet wordt regelmatig als lapis aangeboden. Het doorslaggevende kenmerk is dat lapis onregelmatige gouden pyrietspikkels bevat, terwijl sodaliet juist witte aders toont en geen pyriet bezit.

Onderhoud vanuit de structuur

Gezien zijn schoonheid is deze familie verrassend kwetsbaar. Met een hardheid van 6 of lager raakt veldspaat bekrast door kwartsstof, dat gewoon in alledaags huisstof aanwezig is. Een gepolijst exemplaar wordt bij achteloos gebruik in de loop der jaren dan ook dof.

Daar komt bij dat veldspaat in twee richtingen splijt onder een hoek van bijna negentig graden. Een stoot kan de steen daardoor zuiver doormidden splijten in plaats van alleen een splinter los te slaan. Vooral maansteen is hierom berucht, waardoor het een riskante keuze is voor een ring die tijdens dagelijkse bezigheden wordt gedragen.

Reinig het mineraal met een zachte doek en lauwwarm zeepwater. Gebruik nooit een ultrasoonreiniger, omdat de trillingen een splijtbreuk direct kunnen laten doorschieten. Vermijd plotselinge temperatuurwisselingen.

Lapis lazuli vraagt om extra oplettendheid: het gesteente is poreus, bevat zacht calciet en wordt aangetast door zuren, waaronder transpiratievocht. Houd het uit de buurt van cosmetica en laat het nooit in water weken.