Skalenie i foidy

Co spaja całą rodzinę

Skalenie to glinokrzemiany szkieletowe zawierające w swojej strukturze potas, sód lub wapń, stanowiące około sześćdziesięciu procent skorupy ziemskiej. Grupa ta dzieli się na skalenie potasowe, w tym ortoklaz i mikroklin, oraz szereg plagioklazów, rozciągający się od bogatego w sód albitu po bogaty w wapń anortyt.

Efekty optyczne wynikają ze zjawiska odmieszania. Gdy skaleń stygnie powoli, jego składniki mogą rozdzielić się na naprzemienne, mikroskopijne warstwy. Tam, gdzie grubość tych warstw odpowiada długości fali światła niebieskiego, dochodzi do jego rozproszenia, co daje lewitującą, błękitną poświatę kamienia księżycowego, zwaną adularescencją. Gdy warstwy są grubsze i odbijają światło pod określonymi kątami, powstają pawie rozbłyski labradorytu, zwane labradoryzacją. Z kolei tam, gdzie w krysztale zawieszone są drobne płytki miedzi, pojawia się metaliczne migotanie kamienia słonecznego, zwane awenturyzacją.

Dwa kamienie w tej części katalogu nie są skaleniami w ścisłym sensie mineralogicznym. Sodalit oraz lazuryt obecny w lapis lazuli to foidy, czyli skaleniowce, które powstały w warunkach niedoboru krzemionki uniemożliwiającego wykrystalizowanie właściwego skalenia. Zostały zgrupowane w tym miejscu, ponieważ właśnie tam lokuje je krystalochemia.

Jak powstają skalenie

Skalenie krystalizują ze stygnącej magmy i stanowią dominujący minerał w granicie, w większości skał wulkanicznych oraz w wielu skałach metamorficznych. Surowiec o jakości jubilerskiej wymaga powolnego stygnięcia i swobodnej przestrzeni, co w praktyce oznacza pegmatyty.

Klasyczny kamień księżycowy pochodził ze Sri Lanki i południowych Indii, gdzie wydobywa się go od stuleci i skąd wciąż trafiają najpiękniejsze błękitne okazy. Labradoryt został opisany na półwyspie Labrador w 1770 roku, a dziś pochodzi głównie z Madagaskaru oraz Finlandii, której wyjątkowo barwna odmiana nosi nazwę spektrolitu.

Amazonit to zielony mikroklin zabarwiony śladowymi ilościami ołowiu; do jego starożytnych źródeł należała Pustynia Wschodnia w Egipcie oraz złoża w Etiopii i Rosji. Kamień słoneczny z wrostkami miedzi jest oficjalnym minerałem stanu Oregon i pochodzi również z Indii.

Lapis lazuli tworzy się w zmetamorfizowanych wapieniach, a legendarne złoże Sar-e-Sang w Afganistanie jest eksploatowane od ponad sześciu tysięcy lat.

Kamienie tej rodziny

• Kamień księżycowy (ortoklaz i albit, Mohs 6). Adularescencja, czyli błękitna poświata lewitująca pod powierzchnią, wynika z rozpraszania światła przez wewnętrzne warstwy kryształu. W Indiach poświęcony księżycowi, gdzie tradycyjnie służy jako dar dla wędrowców.
• Labradoryt (skaleń plagioklazowy, Mohs 6). Szary, dopóki nie padnie nań światło, po czym ukazuje pawią zieleń, błękit i złoto. Nazwany od półwyspu Labrador w 1770 roku, kluczowy w inuickich opowieściach o zorzy polarnej uwięzionej w kamieniu.
• Amazonit (mikroklin z ołowiem, Mohs 6). Niebieskozielony mikroklin, obrabiany w Egipcie na potrzeby Księgi Umarłych, a wcześniej w Mezopotamii. Nazwany na cześć rzeki, wzdłuż której nigdy go nie znaleziono.
• Kamień słoneczny (skaleń z płytkami miedzi, Mohs 6). Awenturyzujący skaleń, który przy obracaniu błyska miedzianym lśnieniem. Oficjalny klejnot stanu Oregon i kandydat na wikiński kamień słoneczny do nawigacji, obok szpatu islandzkiego.
• Lapis lazuli (lazuryt z pirytem i kalcytem, Mohs 5,5). Skała, a nie pojedynczy minerał, wydobywana w afgańskim Sar-e-Sang od sześciu tysięcy lat i ucierana na ultramarynę, niegdyś cenniejszą od złota.
• Sodalit (Na₈Al₆Si₆O₂₄Cl₂, Mohs 5,5). Odpowiednik lapisu pozbawiony złotych drobin pirytu, dostępny za ułamek jego ceny. Nazwany w 1811 roku, przez co związane z nim wierzenia są całkowicie współczesne i dotyczą głównie jasności myślenia.

Nazwy handlowe i imitacje

Główne zamieszanie wiąże się ze słowem kamień księżycowy. Klasyczny kamień księżycowy to ortoklaz z warstwami albitu, wykazujący błękitną lub białą poświatę. Tęczowy kamień księżycowy, który mieni się wielobarwnymi błyskami, to w rzeczywistości biały labradoryt należący do plagioklazów. Nazwa handlowa jest głęboko zakorzeniona, lecz są to dwa różne minerały, a wszelkie źródła przypisujące im wspólną starożytną tradycję po prostu je ze sobą mylą.

Opalit to syntetyczne szkło o mlecznej opalescencji, sprzedawane jako kamień księżycowy, opal morski i pod tuzinem innych określeń. Pozostaje zwykłym szkłem, o czym sprzedawcy rzadko otwarcie informują.

Amazonit rzadziej budzi wątpliwości, choć bywa zastępowany barwionym na zielono kwarcytem. Kamień słoneczny jest naśladowany przez kamień słoneczny syntetyczny, zwany piaskiem pustyni lub szkłem awenturynowym, czyli szkło z drobinkami miedzi wytwarzane w XVII-wiecznych Włoszech.

Lapis lazuli bywa imitowany barwionym jaspisem, sprzedawanym jako lapis szwajcarski lub niemiecki, a także mielonym proszkiem spajanym żywicą. Sodalit bywa często oferowany jako lapis; znakiem rozpoznawczym jest to, że lapis zawiera nieregularne złociste ziarna pirytu, podczas gdy sodalit ma białe żyłki i jest pozbawiony pirytowych wtrąceń.

Pielęgnacja wynikająca ze struktury

Mimo swego niezwykłego piękna minerały z tej rodziny są stosunkowo miękkie. Przy twardości 6 lub niższej skaleń ulega zarysowaniu przez pył kwarcowy, obecny w zwykłym kurzu domowym, więc polerowana powierzchnia matowieje po latach nieostrożnego użytkowania.

Co gorsza, skaleń wykazuje łupliwość w dwóch kierunkach pod kątem zbliżonym do prostego, co oznacza, że uderzenie może go gładko rozłupać, zamiast jedynie wyszczerbić. Szczególnie podatny jest na to kamień księżycowy, stanowiący niefortunny wybór do pierścionka noszonego podczas codziennej pracy fizycznej.

Do czyszczenia wystarczy miękka ściereczka i letnia woda z mydłem. Należy unikać myjek ultradźwiękowych, gdyż wibracje mogą powiększyć pęknięcia łupliwościowe. Należy również wystrzegać się gwałtownych zmian temperatury.

Lapis lazuli wymaga osobnej uwagi: jest porowaty, zawiera miękki kalcyt i niszczeje pod wpływem kwasów, w tym ludzkiego potu. Trzymaj go z dala od kosmetyków i pod żadnym pozorem go nie namaczaj.