Lapis lazuli

Wat het daadwerkelijk is

Een gesteente, geen enkelvoudig mineraal. Lapis lazuli bestaat voornamelijk uit lazuriet, een veldspaatachtige (foïde), vergezeld van calciet, zichtbaar als witte aders, en pyriet, dat oplicht als gouden spikkels. Ook sodaliet, haüyn en diopsied kunnen in het materiaal aanwezig zijn.

Het diepe blauw van lazuriet wordt veroorzaakt door ingesloten trisulfide-radicaalionen in het kooivormige kristalrooster, een uitzonderlijk kleurmechanisme. Het berust niet op overgangsmetalen zoals bij de meeste andere edelstenen.

De hardheid bedraagt ongeveer 5,5 op de schaal van Mohs, maar door het aanwezige calciet is het gesteente plaatselijk zachter en kwetsbaar voor zuren. Doordat lapis poreus is, trekken oliën en kunstmatige kleurstoffen er gemakkelijk in.

De kwaliteitsverdeling is overzichtelijk: diep, egaal blauw met een bescheiden hoeveelheid gouden pyriet en nauwelijks wit calciet geldt als de topklasse. Materiaal met zware witte aders is daarentegen aanzienlijk goedkoper.

Waar het vandaan komt

Sar-e-Sang in de Kokcha-vallei van Badachsjan, in het noordoosten van Afghanistan, levert al minstens zesduizend jaar lapis lazuli en is hoogstwaarschijnlijk de oudste continu actieve mijn op aarde. Reeds in de bronstijd bereikte het gesteente Mesopotamië, Egypte en de Indusvallei.

Chili produceert stenen met beduidend meer wit calciet, terwijl ook de streek rond het Baikalmeer in Rusland en Pakistan de wereldmarkt bevoorraden.

De handelsroute vormt een wezenlijk deel van het verhaal. Het transport vanuit Badachsjan naar Egypte overbrugde duizenden kilometers door het Azië van de bronstijd; de aanwezigheid van lapis in faraonische graftombes bewijst het bestaan van handelsnetwerken die vele malen groter waren dan de voorwerpen zelf doen vermoeden.

Wat de overlevering beweerde

Sumer maakte intensief gebruik van lapis lazuli. De koninklijke graven van Ur bevatten er grote hoeveelheden van, en het Gilgamesj-epos beschrijft tabletten en baarden vervaardigd uit deze steen. Egypte verwerkte het in het dodenmasker van Toetanchamon, in scarabeeën en ceremoniële inlegstukken, waarbij het werd verbonden met de nachtelijke hemel en de godin Noet.

Het verhaal rond het pigment heeft de diepste sporen nagelaten in de westerse geschiedenis. Fijngemalen en gezuiverd levert lapis lazuli ultramarijn op (wat 'van overzee' betekent), het kostbaarste pigment van de Europese schilderkunst vanaf de middeleeuwen tot de ontdekking van een synthetische variant in 1826. In contracten voor altaarstukken werd het gewicht aan ultramarijn afzonderlijk van het schildersloon gefactureerd en uitsluitend gereserveerd voor het gewaad van Maria, omdat het per gram meer kostte dan goud.

Het zuiveringsproces was buitengewoon bewerkelijk: het gemalen gesteente werd gekneed in een deeg van was en hars en herhaaldelijk gewassen om het zuivere blauwe lazuriet te scheiden van grijze nevenmineralen.

In de ayurvedische leer wordt lapis gekoppeld aan Saturnus als alternatief voor blauwe saffier. In middeleeuws Europa werd het fijngemalen voorgeschreven tegen melancholie, een gebruik dat puur steunde op de analogie van de kleur.

Hoe ermee wordt gewerkt

De benadering gericht op studie en intellectuele concentratie is de meest waardevolle, en sluit veel zuiverder aan bij het historische gebruik dan moderne, vage theorieën over intuïtie. Lapis lazuli was de steen van schriftgeleerden, priesters en miniatuurschilders, mensen wier werk bestond uit nauwkeurig waarnemen en getrouw vastleggen.

Het leent zich bij uitstek voor situaties waarin het zaak is een toestand eerst helder te doorgronden alvorens te handelen, wat het onderscheidt van de blauwe straal die zich richt op de spraak.

Als sieraad draagt men het bij voorkeur als hanger of als zaksteen. Met een hardheid van 5,5 en zacht calciet slijt het in een ring snel af; transpiratievocht, cosmetica en huishoudelijke schoonmaakmiddelen tasten het oppervlak aan.

Reinig het nooit in een ultrasoonbad en laat het nooit in water weken. Afnemen met een droge of nauwelijks klamme doek is geheel voldoende.

Sodaliet vormt een uitstekend en eerlijk alternatief wanneer men de diepblauwe kleur zoekt zonder de kwetsbaarheid en de hoge aanschafprijs van lapis.

Kopen met oplettendheid

Lapis lazuli wordt hoofdzakelijk op drie manieren nagebootst.

Geverfde jaspis, van oudsher verkocht als Zwitsers lapis of Duits lapis, is de oudste vervalsing. Het oogt egaal en vlak blauw zonder enig spoor van pyriet of calciet.

Gereconstitueerd lapis bestaat uit echt gesteentepoeder dat met kunsthars is samengeperst; onder een loep toont het een korrelige textuur en een kunstmatig egale tint zonder natuurlijke adering.

Geverfde howliet en magnesiet bevinden zich aan de onderkant van de markt, maar vallen door hun afwijkende hardheid direct door de mand.

Soms wordt authentiek lapis lazuli bijgekleurd om de blauwtint te verdiepen en wit calciet te camoufleren. De verfstof laat los wanneer men er met een in aceton gedoopt wattenstaafje over wrijft, vooral rond het boorgat van kralen.

Echt lapis lazuli vertoont onregelmatig verdeelde gouden spikkels pyriet en vrijwel altijd wat wit calciet, wat de prijs weliswaar verlaagt maar de natuurlijke echtheid bevestigt.

Sodaliet wordt regelmatig aangeboden als lapis lazuli: het heeft wel witte aders, maar ontbeert de kenmerkende gouden schittering.