Beryl

Wat de familie bijeenhoudt

Beryl is Be3Al2Si6O18, hexagonaal, met een hardheid van 7,5 tot 8. Zuivere beryl is kleurloos en wordt gosheniet genoemd. Alles wat deze familie beroemd maakt, is te danken aan een spoorelement:

Chroom of vanadium zorgt voor groen, en dat is smaragd. IJzer geeft blauw tot blauwgroen, en dat is aquamarijn. Mangaan zorgt voor roze, en dat is morganiet. IJzer in een andere oxidatietoestand levert geel op, wat heliodoor wordt genoemd. Cesiumrijk materiaal met mangaan kan het intense rood van bixbiet opleveren, een van de zeldzaamste edelstenen op aarde.

Beryllium is een schaars element in de aardkorst. Daarom vereist beryl een specifieke geologie om überhaupt te kunnen ontstaan, en zijn grote, zuivere kristallen ongebruikelijk. Die schaarste vormt het werkelijke economische fundament van de familie.

Het cruciale structurele kenmerk is breekbaarheid. Beryl is hard, wat betekent dat het krassen goed weerstaat, maar het is niet taai: bij een stoot of val ontstaan er gemakkelijk schilfers en breukjes. Bij smaragd wordt dit nog versterkt doordat de geologische omstandigheden die chroom leveren, het kristal tijdens de groei meestal al zwaar onder spanning zetten en doen barsten.

Hoe beryl ontstaat

Beryl ontstaat in pegmatieten: het grofkorrelige restgesteente van afkoelend graniet waarin zeldzame elementen zich ophopen en kristallen de ruimte krijgen om flink uit te groeien. Aquamarijn, morganiet en heliodoor zijn vrijwel allemaal afkomstig uit pegmatieten, voornamelijk in Brazilië, Madagaskar, Pakistan en Nigeria, waar de kristallen reusachtige afmetingen kunnen bereiken.

Smaragd is de uitzondering en vormt zich op een heel andere manier. Chroom en beryllium zijn geochemisch gezien onwaarschijnlijke partners; chroom hoort immers thuis in donkere, uit de aardmantel afkomstige gesteenten, terwijl beryllium gebonden is aan graniet. Voor smaragd is een zeldzame ontmoeting tussen beide nodig, doorgaans waar hydrothermale vloeistoffen uit een graniet binnendringen in chroomhoudende schisten. Dit gebeurde in de zwarte schalieafzettingen van Colombia en in de Egyptische mijnen van Wadi Sikait, die al vóór 1500 v.Chr. werden ontgonnen.

Die heftige geochemische dynamiek verklaart waarom vrijwel elke smaragd vol scheurtjes en insluitsels zit: de zogeheten 'jardin' of binnentuin die door gemmologen als volkomen normaal wordt geaccepteerd, maar die elke andere edelsteen direct waardeloos zou maken.

De stenen van deze familie

• Smaragd (Be₃Al₂Si₆O₁₈ met chroom, Mohs 7.5). Groene beryl, gedolven in Egypte al vóór 1500 v.Chr. en in Colombia in wereldklasse kwaliteit. Vrijwel elke smaragd is gebarsten en met olie behandeld, en de handel beschouwt dat als normaal.
• Aquamarijn (Be₃Al₂Si₆O₁₈ met ijzer, Mohs 7.5). De steen van de zeeman sinds Rome, in zee geworpen voor Neptunus in ruil voor kalm water. Vrijwel alle exemplaren worden verhit om de kleur van groen naar blauw te verschuiven.
• Morganiet (Be₃Al₂Si₆O₁₈ met mangaan, Mohs 7.5). Roze beryl, in 1911 vernoemd naar de bankier J. P. Morgan. Geen oude traditie, wel veel moderne vraag voor verlovingsringen.

Handelsnamen en nabootsingen

De behandeling van smaragd is het meest bepalende vraagstuk binnen deze familie. Het overgrote deel van alle smaragden is opgevuld met olie, hars of polymeren om breuklijnen minder zichtbaar te maken. Cederhoutolie is de traditionele en omkeerbare methode; uitgeharde kunstharsen zijn dat niet. Het vermelden van de mate van zuiverheidsverbetering is vaste prik bij betrouwbare handelaren, maar ontbreekt bij dubieuze verkopers. Een zwaar opgevulde smaragd kan zijn aanzien volledig verliezen in een ultrasoonbad of onder de brander van een goudsmid.

Synthetische smaragd wordt sinds de jaren dertig van de vorige eeuw gekweekt via smelt- en hydrothermale methoden en is chemisch identiek aan natuurlijk materiaal. Eerlijk verkocht is het een legitieme en betaalbare steen; verkocht als natuurlijk kristal is het pure oplichting.

Morganiet wordt bijna altijd verhit om een oranje zweem te verwijderen. Aquamarijn wordt vrijwel standaard verhit om groen naar zuiver blauw te verschuiven. Beide warmtebehandelingen zijn permanent en stabiel.

Let in het goedkopere segment op groen glas, geverfde beryl en groene fluoriet die voor smaragd doorgaan, en op tripletten waarbij een flinterdun plakje smaragd op een goedkopere onderlaag is gelijmd.

Verzorging vanuit de kristalstructuur

Een hardheid van 7,5 tot 8 betekent dat beryl niet snel bekrast raakt, wat mensen vaak misleidt over hoe voorzichtig ze moeten zijn. Het mineraal kan splinteren, en vooral smaragd breekt bij een stoot gemakkelijk langs zijn interne breukvlakken.

Gebruik nooit een ultrasoonreiniger of stoomapparaat voor smaragd. De trillingen drijven opgevulde barstjes open en de hitte verdrijft de olie. Lauwwarm water met een milde zeep en een zachte borstel is de juiste methode, en zelfs dat dient uiterst omzichtig te gebeuren. Aquamarijn en morganiet verdragen reiniging beter, maar mogen evenmin met stoom worden schoongemaakt.

Morganiet en bepaalde soorten aquamarijn kunnen verbleken bij langdurige blootstelling aan fel zonlicht; de vensterbank is dan ook geen geschikte plek voor deze stenen.

Wie dagelijks een smaragdring draagt, moet er rekening mee houden dat de steen om de paar jaar opnieuw geolied moet worden. Doe de ring af bij de afwas, in de tuin of tijdens het sporten.