Βήρυλλος

Τι συνδέει την οικογένεια

Ο βήρυλλος έχει χημικό τύπο Be₃Al₂Si₆O₁₈, κρυσταλλώνεται στο εξαγωνικό σύστημα και έχει σκληρότητα 7,5 έως 8. Ο καθαρός βήρυλλος είναι άχρωμος και ονομάζεται γκοσενίτης. Οτιδήποτε καθιστά αυτή την οικογένεια διάσημη οφείλεται σε κάποιο ιχνοστοιχείο:

Το χρώμιο ή το βανάδιο χαρίζει το πράσινο χρώμα, και αυτό είναι το σμαράγδι. Ο σίδηρος δίνει το μπλε έως γαλαζοπράσινο, και αυτή είναι η ακουαμαρίνα. Το μαγγάνιο δίνει το ροζ, και αυτός είναι ο μοργκανίτης. Ο σίδηρος σε διαφορετική κατάσταση οξείδωσης δίνει το κίτρινο, που ονομάζεται ηλιόδωρος. Υλικό πλούσιο σε καίσιο μαζί με μαγγάνιο μπορεί να δώσει το έντονο κόκκινο του μπιξμπίτη, ενός από τους σπανιότερους πολύτιμους λίθους στον κόσμο.

Το βηρύλλιο είναι σπάνιο στοιχείο στον φλοιό της Γης, γι' αυτό και ο βήρυλλος χρειάζεται ιδιαίτερες γεωλογικές συνθήκες για να σχηματιστεί, καθιστώντας τους μεγάλους και καθαρούς κρυστάλλους ασυνήθιστους. Αυτή ακριβώς η σπανιότητα αποτελεί την πραγματική οικονομική διάσταση της οικογένειας.

Το κρίσιμο δομικό χαρακτηριστικό είναι η ευθραυστότητα. Ο βήρυλλος είναι σκληρός, πράγμα που σημαίνει ότι αντιστέκεται στη χάραξη, αλλά δεν είναι ανθεκτικός σε κρούση, δηλαδή ραγίζει και θρυμματίζεται εύκολα στα χτυπήματα. Το σμαράγδι το επιτείνει αυτό, επειδή οι γεωλογικές διεργασίες που παρέχουν το χρώμιο τείνουν επίσης να καταπονούν και να ρηγματώνουν τον κρύσταλλο καθώς αναπτύσσεται.

Πώς σχηματίζεται στη φύση

Ο βήρυλλος σχηματίζεται σε πηγματίτες, τα αδρόκοκκα γρανιτικά πετρώματα των όψιμων σταδίων όπου συγκεντρώνονται σπάνια στοιχεία και οι κρύσταλλοι έχουν τον αναγκαίο χώρο να αναπτυχθούν σε μεγάλο μέγεθος. Η ακουαμαρίνα, ο μοργκανίτης και ο ηλιόδωρος προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από πηγματίτες, κυρίως στη Βραζιλία, τη Μαδαγασκάρη, το Πακιστάν και τη Νιγηρία, και οι κρύσταλλοί τους μπορεί να είναι τεράστιοι.

Το σμαράγδι αποτελεί την εξαίρεση και σχηματίζεται με διαφορετικό τρόπο. Το χρώμιο και το βηρύλλιο είναι γεωχημικά απίθανοι συνεργάτες, καθώς το χρώμιο εντοπίζεται σε σκοτεινά πετρώματα που προέρχονται από τον μανδύα, ενώ το βηρύλλιο συνδέεται με γρανιτικά πετρώματα. Το σμαράγδι απαιτεί μια σπάνια συνάντηση των δύο, συνήθως εκεί όπου υδροθερμικά ρευστά από έναν γρανίτη διεισδύουν σε χρωμιούχους σχιστόλιθους, όπως στα κοιτάσματα μαύρων αργιλικών σχιστολίθων της Κολομβίας και στα αιγυπτιακά ορυχεία του Ουάντι Σικέιτ που λειτουργούσαν ήδη πριν από το 1500 π.Χ.

Αυτή η έντονη χημική σύγκρουση εξηγεί γιατί σχεδόν κάθε σμαράγδι περιέχει ρωγμές και εγκλείσματα, τον λεγόμενο βρυώδη «κήπο» (jardin) που οι γεμολόγοι αποδέχονται ως φυσιολογικό γνώρισμα, ενώ σε οποιονδήποτε άλλο πολύτιμο λίθο θα αποτελούσε ανεπανόρθωτο ελάττωμα.

Οι λίθοι αυτής της οικογένειας

• Σμαράγδι (Be₃Al₂Si₆O₁₈ με χρώμιο, Mohs 7,5). Πράσινος βήρυλλος, εξορυσσόμενος στην Αίγυπτο πριν από το 1500 π.Χ. και στην Κολομβία σε ποιότητα παγκόσμιας κλάσης. Σχεδόν κάθε σμαράγδι έχει ρωγμές και έχει υποστεί λάδωμα, και το εμπόριο το αντιμετωπίζει ως φυσιολογικό.
• Ακουαμαρίνα (Be₃Al₂Si₆O₁₈ με σίδηρο, Mohs 7,5). Ο λίθος του ναυτικού από τη Ρώμη, που ριχνόταν στον Ποσειδώνα για ήρεμα νερά. Σχεδόν όλη έχει θερμανθεί για να μετακινηθεί το χρώμα από το πράσινο προς το μπλε.
• Μοργκανίτης (Be₃Al₂Si₆O₁₈ με μαγγάνιο, Mohs 7,5). Ροζ βήρυλλος, ονομασμένος το 1911 προς τιμήν του τραπεζίτη J. P. Morgan. Καμία αρχαία παράδοση, μεγάλη σύγχρονη ζήτηση για δαχτυλίδια αρραβώνων.

Εμπορικές ονομασίες και απομιμήσεις

Η επεξεργασία του σμαραγδιού αποτελεί το καθοριστικό ζήτημα αυτής της οικογένειας. Η συντριπτική πλειονότητα των σμαραγδιών γεμίζεται με λάδι, ρητίνη ή πολυμερές για να γίνουν οι ρωγμές λιγότερο ορατές. Το κεδρέλαιο είναι η παραδοσιακή και αναστρέψιμη μέθοδος, ενώ οι σκληρυμένες ρητίνες δεν είναι. Η γνωστοποίηση του βαθμού βελτίωσης της διαύγειας αποτελεί πάγια πρακτική στο υπεύθυνο εμπόριο και απουσιάζει από το αναξιόπιστο. Ένα σμαράγδι με εκτεταμένο γέμισμα ρωγμών μπορεί να καταστραφεί οπτικά σε συσκευή υπερήχων ή κάτω από τη φλόγα του κοσμηματοπώλη.

Το συνθετικό σμαράγδι παράγεται με μεθόδους τήγματος και υδροθερμικές μεθόδους ήδη από τη δεκαετία του 1930 και είναι χημικά πανομοιότυπο με το φυσικό. Όταν πωλείται με ειλικρίνεια, αποτελεί έναν νόμιμο και προσιτό λίθο. Όταν πωλείται δόλια, συνιστά απάτη.

Ο μοργκανίτης σχεδόν πάντα θερμαίνεται για να απομακρυνθεί η πορτοκαλί απόχρωση. Η ακουαμαρίνα σχεδόν πάντα θερμαίνεται για να μετατοπιστεί το πράσινο προς το μπλε. Και οι δύο αυτές θερμικές επεξεργασίες είναι μόνιμες και σταθερές.

Προσοχή χρειάζεται στο πράσινο γυαλί, στον βαμμένο βήρυλλο και στον πράσινο φθορίτη που πωλούνται ως σμαράγδι στις χαμηλές τιμές, καθώς και στα τρίδυμα (triplets) που αποτελούνται από μια λεπτή φέτα σμαραγδιού πάνω σε μια ευτελέστερη βάση.

Φροντίδα που πηγάζει από τη δομή του

Η σκληρότητα 7,5 έως 8 σημαίνει ότι ο βήρυλλος δεν χαράσσεται εύκολα, γεγονός που παραπλανά συχνά σχετικά με το πόσο προσεκτικός πρέπει να είναι κανείς. Θρυμματίζεται στις άκρες, και το σμαράγδι ειδικά σπάει εύκολα κατά μήκος των ρωγμών του με ένα χτύπημα.

Μην χρησιμοποιείτε ποτέ συσκευές υπερήχων ή ατμού για το σμαράγδι. Οι κραδασμοί ανοίγουν τις γεμισμένες ρωγμές και η θερμότητα απομακρύνει το λάδι. Το χλιαρό σαπουνόνερο και μια μαλακή βούρτσα είναι η σωστή μέθοδος, και ακόμη κι αυτή πρέπει να εφαρμόζεται με απαλές κινήσεις. Η ακουαμαρίνα και ο μοργκανίτης αντέχουν καλύτερα στον καθαρισμό, αλλά και πάλι δεν πρέπει να εκτίθενται σε ατμό.

Ο μοργκανίτης και ορισμένες ακουαμαρίνες μπορούν να ξεθωριάσουν σε παρατεταμένο έντονο ηλιακό φως, επομένως το περβάζι του παραθύρου δεν είναι κατάλληλο μέρος για τη φύλαξή τους.

Αν έχετε δαχτυλίδι με σμαράγδι, υπολογίστε ότι θα χρειάζεται εκ νέου λάδωμα κάθε λίγα χρόνια εφόσον το φοράτε καθημερινά, και αφαιρέστε το όταν πλένετε πιάτα, ασχολείστε με την κηπουρική ή γυμνάζεστε.