De blauwe straal

Waar de associatie vandaan kwam

Blauw is zeldzaam in de levende natuur en blauwe mineralen zijn nog schaarser. Dat verklaart grotendeels het gewicht dat deze straal draagt. Planten zijn groen, bloed is rood, aarde is bruin; de hemel en diepe wateren zijn de twee enige uitgestrekte blauwe verschijnselen, en geen van beide laat zich vastgrijpen. Een steen die werkelijk blauw is, was daardoor altijd een uitzondering, en uitzonderingen trekken vanzelf betekenis aan.

Turkoois vormt het historische anker. Egypte exploiteerde de Sinaï-mijnen bij Serabit el-Khadim onder staatsgezag al vanaf het Oude Rijk. Die expedities staan vereeuwigd op stèles bij de tempel van Hathor, die werd aangeroepen als vrouwe van het turkoois. Perzië won de steen duizenden jaren lang bij Nishapoer, en de naam weerspiegelt de handelsroute: turkoois verwijst naar de Turken, omdat de steen Europa bereikte via Turkse handelaren.

De koppeling met de reiziger is over verschillende culturen heen het meest constant gebleken. Turkoois aan het hoofdstel van een paard in Perzië en Turkije om valpartijen te voorkomen, turkoois gedragen door ruiters in het Amerikaanse Zuidwesten, en aquamarijn die door Romeinse zeelieden in zee werd geworpen voor kalm water. Het is de enige betekenis die men in Azië, Europa en Amerika volstrekt onafhankelijk van elkaar tegenkomt.

Wat de tradities beweerden

De traditie rond het boze oog loopt vanaf Mesopotamië via het Middellandse Zeegebied en de islamitische wereld door tot in het heden, en ze is overweldigend blauw. De nazar-kraal is van glas en niet van steen, maar de kleurlogica is identiek. Het is het grootste overgebleven volksgebruik van de kleur blauw ter wereld.

Bij de Navajo, Zuni en Pueblo bezit turkoois een betekenis die nog altijd levend is in plaats van louter historisch, nauw verbonden met water, de hemel en ceremonie. Het verdient beschreven te worden als een actuele praktijk, niet als een vergeten overlevering. Cerrillos-turkoois uit New Mexico reisde als handelswaar meer dan duizend mijl tot diep in Meso-Amerika.

Het middeleeuwse Europa beschouwde saffier als de bisschopssteen, gezet in de bisschopsring en verbonden met de hemel, kuisheid en een rechtvaardig oordeel. Marbodus dichtte de edelsteen het vermogen toe om inwendige hitte te koelen en vijanden met elkaar te verzoenen.

In de Jyotish beantwoordt blauwe saffier aan Saturnus en gaat de steen vergezeld van de strengste waarschuwingen van alle negen edelstenen. Men gelooft dat hij het snelst uitwerking heeft, ten goede of ten kwade, en de traditionele praktijk test de werking door de steen eerst kortstondig te dragen alvorens zich eraan te binden.

De moderne interpretatie rond het keelcentrum, die blauw koppelt aan spraak, oprechtheid en expressie, is een twintigste-eeuwse toevoeging en tegenwoordig de meest geciteerde betekenis van allemaal.

De stenen van deze straal

• Blauwe kantagaat (Chalcedoon & jaspis, Mohs 7). Pas in de twintigste eeuw ontdekt in Namibië en daardoor zonder enige historische overlevering. Een verhelderend voorbeeld van hoe snel een hedendaagse betekenis kan ontstaan.
• Aquamarijn (Beryl, Mohs 7.5). Sinds Romeinse tijden de steen van de zeeman, aan Neptunus geofferd voor een kalme zee. Vrijwel al het materiaal wordt verhit om de tint van groen naar blauw te verschuiven.
• Saffier (Korund, Mohs 9). Korund in elke denkbare tint, behalve rood. Middeleeuwse bisschoppen droegen hem, Ceylon leverde de stenen tweeduizend jaar lang, en de Jyotish beschouwt blauwe saffier als de snelst werkende en meest risicovolle van de negen edelstenen.
• Kyaniet (Toermalijn & de gelaagde silicaten, Mohs 4.5 / 7). Twee verschillende hardheden in één enkel kristal: zacht in de lengterichting van het blad en hard in de dwarsrichting. In vroeg-modern Europa gebruikt als kompasnaald, en de favoriete eigenaardigheid van menig mineraloog.
• Azuriet (De carbonaten, Mohs 3.5). Diepblauw kopercarbonaat dat langzaam groen kleurt naarmate het overgaat in malachiet. Om die reden hebben middeleeuwse luchten op veel schilderijen een onbedoelde tint gekregen.
• Celestien (Evaporieten & haliden, Mohs 3.5). Lichtblauw strontiumsulfaat, veelal verhandeld als holle geodes uit Madagaskar. Breekbaar, gevoelig voor licht en een van de weinige van nature werkelijk blauwe mineralen.
• Turkoois (Groene stenen & kopermineralen, Mohs 5.5). Al vóór 3000 v.Chr. gewonnen in de Sinaï en al tweeduizend jaar in het Amerikaanse Zuidwesten. Poreus, gevoelig voor verkleuring door vetten en een van de meest vervalste stenen op de markt.
• Apatiet (Groene stenen & kopermineralen, Mohs 5). Het mineraal waar je eigen tanden en botten uit zijn opgebouwd; een interessanter feit dan het merendeel van de hedendaagse beweringen. Vrij zacht, en gemakkelijk te verwarren met kostbaardere edelstenen.
• Larimar (Groene stenen & kopermineralen, Mohs 6). Wordt uitsluitend gevonden in een klein gebied in de Dominicaanse Republiek en pas sinds 1974 op de markt gebracht. De bijbehorende symboliek is vijftig jaar oud, en maakt daar geen geheim van.

Werken met de straal

Benut deze straal voor twee doelen waar de overlevering hem daadwerkelijk voor inzette: reizen en spraak. Een blauwe steen meenemen voor vertrek is een van de best gedocumenteerde volksgebruiken ter wereld. Een blauwe steen ter hand nemen voor een gesprek dat je steeds hebt uitgesteld, sluit naadloos aan bij de hedendaagse opvatting en is het uitproberen waard.

Turkoois is de lastigste steen van deze straal voor dagelijks gebruik. Het mineraal is poreus, met een bescheiden hardheid van 5.5, en absorbeert huidvetten, cosmetica en parfum, waardoor oud turkoois geleidelijk groen kleurt. Vroeger zag men die transformatie als een teken dat de steen het leven van de drager in zich opnam, wat een poëtische manier is om een scheikundige reactie te omschrijven. Wie wil dat de steen blauw blijft, houdt hem ver van oliën en vetten.

Aquamarijn, saffier en kyaniet zijn stuk voor stuk hard genoeg om dagelijks te dragen. Celestien is dat allerminst: het mineraal is broos en verbleekt onder invloed van zonlicht.

Kleur waarop je kunt vertrouwen

De handel in turkoois is van alle stenen het zwaarst aangetast door imitatie. Het overgrote deel van wat als turkoois over de toonbank gaat, betreft geverfde howliet, geverfde magnesiet, met kunsthars gebonden turkooispoeder of simpelweg plastic. Authentiek turkoois wordt bovendien veelvuldig gestabiliseerd: geïmpregneerd met hars om zacht materiaal bewerkbaar te maken. Mits dit openlijk wordt vermeld, is dat een legitieme methode en geenszins hetzelfde als namaak.

Herkenningspunten: geverfde howliet vertoont grijze in plaats van bruine adering, en de kleurstof laat los bij aanraking met aceton. Samengeperst poeder oogt onder een loep verdacht gelijkmatig korrelig. De prijs vormt de duidelijkste graadmeter: natuurlijk, onbehandeld turkoois van topkwaliteit is kostbaar en is dat altijd geweest.

Blauwe topaas en een aanzienlijk deel van het blauwe kwarts zijn bestraald of chemisch gekleurd. Aquamarijn wordt nagenoeg altijd verhit om de groene ondertoon naar zuiver blauw te verschuiven; die behandeling is stabiel en algemeen aanvaard. In het laboratorium gegroeide blauwe spinel en synthetische saffier worden door betrouwbare handelaren naar waarheid benoemd, maar door anderen misleidend verkocht.

Blauwe howliet, blauwe agaat en felblauw kwarts tegen lage prijzen zijn zonder uitzondering geverfd, tenzij het tegendeel ondubbelzinnig wordt bewezen.