Seleniet

Wat het werkelijk is

Gips, calciumsulfaatdihydraat, CaSO4 2H2O, monoklien, hardheid 2, met een perfecte splijting in één richting en nog twee andere splijt- of scheidingsrichtingen.

Hardheid 2 betekent dat een vingernagel er direct een groef in trekt. Dat is geen beeldspraak: wie een nagel in een selenietstaaf drukt, ziet onmiddellijk een blijvende kras.

Gips bindt water in zijn kristalstructuur en lost geleidelijk op in water. Een gepolijst stuk dat herhaaldelijk wordt afgespoeld, verliest zijn glans, vertoont afgeronde randen en brokkelt uiteindelijk af. Langdurig weken leidt tot duidelijke ontbinding.

Er zijn drie hoofdvormen in de handel. Echte seleniet is het heldere, bladvormige materiaal. Satijnspaat is de vezelige variant met een zijdeachtige kattenoogglans; vrijwel alle als seleniet verkochte torens en staven zijn in werkelijkheid satijnspaat. De woestijnroos is de rozetvormige vergroeiing die ontstaat in zandige sedimenten.

De Naica-grot in Mexico herbergt selenietkristallen tot wel elf meter lang. Het zijn de grootste natuurlijke kristallen die ooit zijn aangetroffen, gegroeid over honderdduizenden jaren in mineraalrijk water bij een constante temperatuur.

Herkomst en geologische vorming

Marokko levert het leeuwendeel van het satijnspaat dat wereldwijd wordt verhandeld. Ook Mexico, de Verenigde Staten, Madagaskar en Australië winnen gips in decoratieve vormen en verzamelstukken.

De Naica-mijn in Chihuahua (Mexico) bevat de in 2000 ontdekte Grot van de Kristallen, waarvan de reusachtige selenietbalken tot de spectaculairste geologische verschijnselen ter wereld behoren. De grot is extreem heet en vochtig en staat inmiddels grotendeels weer onder water.

Gips ontstaat waar zeewater of zoutmeren verdampen, waarbij afzettingen ontstaan van honderden meters dik. De reusachtige gipslagen rond de Middellandse Zee werden gevormd toen de zee ongeveer zes miljoen jaar geleden nagenoeg droogviel.

Ook industrieel wordt gips op gigantische schaal ontgonnen: gipsplaten, stucgips en bindvertragende toevoegingen voor cement bestaan allemaal uit dit mineraal.

Historische gebruiken en overleveringen

Seleniet kent een aanzienlijk historisch gebruik, maar dat was bouwkundig en niet magisch. Dunne bladen helder gips dienden in middeleeuwse kerken en Romeinse villa's als vensterbeglazing voordat glas betaalbaar werd, vandaar de Latijnse aanduiding lapis specularis (spiegelsteen). Licht gefilterd door seleniet heeft daardoor een authentieke eeuwenoude band met gewijde interieurs.

De naam verwijst naar Selene, de Griekse maangodin, ontleend aan de parelmoerachtige glans van de steen, en dateert uit de achttiende eeuw in plaats van uit de klassieke oudheid.

In de moderne kristalwereld heeft seleniet twee rollen gekregen: als zuiverend platform waarop andere stenen worden gelegd en als symbool voor mentale helderheid. Beide concepten ontstonden pas tegen het einde van de twintigste eeuw.

Die zuiverende functie verdient nuchtere beschouwing, want het is de bron van de meest gemaakte fout: mensen wassen de steen die bedoeld is om andere stenen te ontladen.

Praktisch gebruik

De meest bevredigende toepassing van seleniet is als lichtobject. Een bladvormig kristal dat voor een lamp of raam wordt gehouden, breekt het licht op een zachte manier die maar weinig mineralen evenaren, trouw aan zijn middeleeuwse venstergeschiedenis.

Zijn hedendaagse rol als oplaadschaal voor andere stenen kan geen kwaad en heeft één praktisch voordeel: het nodigt uit om je stenenverzameling regelmatig vast te pakken en te bekijken, wat de wezenlijke opbrengst is van elk onderhoudsritueel.

De voorzorgsmaatregelen zijn onverbiddelijk. Was het nooit met water. Laat het niet weken. Vermijd vochtige vensterbanken of badkamers. Verwijder stof uitsluitend met een droge, zachte borstel of doek.

Het is ongeschikt om los in een broekzak mee te dragen: door hardheid 2 schuurt het direct kapot tegen sleutels, munten of stof, en huidvocht maakt het oppervlak dof.

Wie een zuiverende steen zoekt die wel gewoon tegen water kan, kiest het best voor heldere kwarts.

Eerlijk kopen

Seleniet is voordelig en wordt zelden opzettelijk nagemaakt, maar vakkennis over benamingen en kwaliteit is nuttig.

Vrijwel alles wat als selenietstaaf, toren of oplaadplaat over de toonbank gaat, is satijnspaat, de vezelachtige variant. Dat is een ingeburgerde handelsnaam zonder kwade opzet, al hoort een speciaalzaak het onderscheid te kennen.

Er bestaat kunstmatig gekleurde seleniet, meestal in pasteltinten; verfstoffen dringen gemakkelijk door in de zachte en poreuze structuur.

Af en toe duiken er afgietsels van kunsthars op in de vorm van torens; een lichte krasproef met de vingernagel ontmaskert imitatiemateriaal onmiddellijk.

Het voornaamste aandachtspunt bij aankoop is de fysieke staat. Seleniet raakt tijdens transport en opslag snel beschadigd, waardoor stukken geregeld arriveren met krassen, afgestoten hoeken en matte stootplekken.