Bindrunen

Wat een bindrune is

Een bindrune is een ligatuur: twee of meer runen die zodanig zijn gekerfd dat ze een enkele verticale hoofdstaf delen, waarbij de zijtakken van elke letter aan dezelfde stam zijn bevestigd.

Het principe is volkomen helder zodra men begrijpt hoe runen zijn opgebouwd. Vrijwel elke letter in de Germaanse reeksen bestaat uit een rechte staaf en een of meer zijtakken. Wanneer twee opeenvolgende letters beide een staaf vereisen, bespaart de maker ruimte door ze samen één stam te geven en beide takkengroepen daaraan vast te hechten.

Het resultaat leest als een enkel samengesteld teken dat door een geoefende lezer moeiteloos wordt ontleed in de samenstellende letters.

Dit is geenszins uitzonderlijk. Het Latijnse alfabet vertoont in zijn handgeschreven overlevering precies hetzelfde fenomeen: æ, œ, het ampersandteken & (oorspronkelijk een ligatuur van et) en in middeleeuwse handschriften een rijke voorraad aaneengeschreven letterparen. Bindrunen zijn louter de runische verschijningsvorm van een heel alledaagse schrijversgewoonte.

Het ging vooral om ruimtegebrek

De meest voorkomende aanleiding voor een bindrune was eenvoudigweg dat de graveur kampte met plaatsgebrek.

Runeninscripties werden aangebracht op fysieke voorwerpen met scherpe fysieke grenzen: de rand van een steen, de rug van een kam, de boog van een fibula of het plat van een zwaardkling. De tekst moest passen. Waar de ruimte ontoereikend was, comprimeerde de maker de letters via ligaturen, die dan ook opvallend vaak precies aan het einde van regels en beeldpanelen opduiken.

Op de walvisbenen Franks Casket, waar de inscriptie langs de randen van het houtsnijwerk loopt, verschijnen ligaturen exact op de plekken waar het kader ten einde loopt.

Dat is geen romantische verklaring, maar wel degene die door het archeologische materiaal onomstotelijk wordt gestaafd: een techniek die zich concentreert waar de ruimte knelt, diende primair om ruimte te winnen.

Een tweede praktisch voordeel was tijdswinst. Minder kervingen betekende sneller werken, wat van wezenlijk belang was op vergankelijke houten telstokken die men na gebruik weggooide.

De christelijke voorbeelden

De meest opvallende overgeleverde bindrunen stammen geenszins uit een heidense context.

De kist van St Cuthbert, vervaardigd in Lindisfarne in 698, is versierd met figuren waarvan de bijschriften bestaan uit een mengeling van runen en Latijnse letters, soms zelfs binnen hetzelfde woord. Tussen deze namen bevinden zich bindrunen die de gewijde afkortingen voor Christus vormen (het aan het Grieks ontleende ihs xps) en de namen van de evangelisten.

Dit betekent dat bindrunen werden gebruikt in het hart van een belangrijk christelijk heiligdom, door monniken, voor de heiligste namen, amper veertig jaar na de Synode van Whitby.

Dit feit ontkracht het wijdverbreide misverstand dat het koppelen van runen een occulte aangelegenheid zou zijn geweest. De techniek werd benut om exact dezelfde redenen waarom een kopiist letters verbond: het oogt compact, is decoratief en is volkomen leesbaar voor wie geletterd is.

Ook op munten ziet men hetzelfde. Namen van muntmeesters op Angelsaksische sceattas en vroege penningen werden geregeld als ligatuur geslagen omdat het muntplaatje uiterst klein was.

Waar de magische interpretatie vandaan komt

Er zijn gefundeerde historische aanwijzingen dat bindrunen soms meer deden dan louter ruimte sparen, en het is van belang de feiten nauwkeurig te scheiden van fictie.

Gestapelde en herhaalde runen komen daadwerkelijk voor op wapens en amuletten: het bekendst zijn de t-runen geassocieerd met Tiwaz op speerpunten en de herhaalde reeksen op het Lindholm-amulet en de lans van Kragehul. Wanneer dezelfde letter meermalen over een enkele staaf wordt gekerfd, kan ruimtegebrek onmogelijk het motief zijn geweest.

Dit is een historisch bewezen patroon en vormt het sterkste argument voor een bewust, niet-alfabetisch gebruik van ligaturen.

Wat hieruit echter volstrekt niet volgt, is het twintigste-eeuwse systeem: het idee dat men twee willekeurige runen kan samensmelten om hun esoterische betekenissen te bundelen tot een talisman op maat, waarvan de kracht gelijk zou zijn aan de som der delen.

Geen enkele inscriptie beschrijft een dergelijk ritueel en geen middeleeuwse tekst maakt er gewag van. De hedendaags meest verspreide combinatie (Algiz verbonden met Thurisaz voor een weerbare bescherming) is een modern verzinsel gebaseerd op een historische vorm, geen overgeleverde formule uit de ijzertijd. Het mag gezien worden als een moderne creatieve toepassing, maar het blijft een recente toevoeging.

Hoe men een moderne bindrune moet beschouwen

Mensen ontwerpen tegenwoordig voortdurend bindrunen voor tatoeages, sieraden, logo's of persoonlijk werk, en daar is niets mis mee. Men moet alleen helder voor ogen houden wat men feitelijk doet.

Het ontwerpen van een bindrune is een scheppende uiting in een historisch schrift, vergelijkbaar met het dichten in de vorm van een sonnet. De vormstructuur is overgeleverd uit het verleden; de inhoudelijke lading is van uzelf. Het is een volkomen legitieme artistieke daad die geen gefingeerde oeroude herkomst nodig heeft om waardevol te zijn.

Drie inzichten zijn nuttig voordat men een bindrune maakt:

Runen zijn allereerst klanktekens. Een bindrune van twee runen spelt twee letters. Iedereen die het schrift beheerst, leest het eerst als spelling voordat hij er een symbool in ziet.

Betekenissen zijn culturele tradities, geen natuurlijke eigenschappen. Kenaz duidt in Engeland op een fakkel en in Scandinavië op een zwerende wond. Wie een bindrune bouwt rond de fakkel, baseert zich op één bron tegen twee afwijkende getuigenissen: een prima keuze, mits bewust gemaakt.

Sommige runen dragen een zware historische ballast. Een dubbele Sowilo vormt het insigne van de SS; Othala staat geregistreerd in databanken van haatsymbolen. Een ontwerp met dergelijke vormen zal door velen worden opgevat als een politiek statement, ongeacht de oorspronkelijke intentie van de maker.