لاجورد

این کانی در واقع چیست

سنگی مرکب است و نه یک کانی یگانه. لاجورد عمدتاً از لازوریت، که نوعی فلدسپاتوئید است، تشکیل شده و با کلسیت به شکل رگه‌های سپید و پیریت به شکل دانه‌های درخشان زرین درهم‌آمیخته است. همچنین کانی‌هایی نظیر سودالیت، هاوئین و دیوپسید نیز ممکن است در بافت آن حضور داشته باشند.

آبی لاجوردی و عمیق این سنگ از یون‌های رادیکال گوگرد سه‌گانه ناشی می‌شود که در شبکهٔ قفس‌مانند بلور به دام افتاده‌اند؛ این سازوکار رنگ‌زایی بسیار نادر است و برخلاف بیشتر گوهرها از فلزات واسطه منشأ نمی‌گیرد.

درجهٔ سختی آن پیرامون ۵٫۵ مقیاس موهس است، اما وجود کلسیت سبب می‌شود در بخش‌هایی نرم‌تر و نسبت به اسیدها بسیار آسیب‌پذیر باشد. با توجه به بافت متخلخل لاجورد، روغن‌ها و رنگ‌های صنعتی به سادگی در اعماق آن نفوذ می‌کنند.

دسته‌بندی کیفیت آن بسیار سرراست است: رنگ آبی سیر یکدست با پراکندگی متوازن ذرات زرین پیریت و کمترین میزان کلسیت سپید، بالاترین ارزش را دارد، در حالی که سنگ‌های دارای رگه‌های درشت سپید به بهای بسیار کمتری فروخته می‌شوند.

خاستگاه آن کجاست

معدن سرسنگ در درهٔ کوکچه واقع در ولایت بدخشان در شمال‌شرقی افغانستان، دست‌کم شش هزار سال است که لاجورد جهان را تأمین می‌کند و به احتمال قریب به یقین کهن‌ترین معدن فعال و بی‌وقفه در تاریخ بشر است. از عصر برنز، لاجورد استخراج‌شده در این کوهستان راه خود را به میان‌رودان، مصر باستان و درهٔ سند می‌گشود.

شیلی سنگ‌هایی با میزان کلسیت سپید بیشتر استخراج می‌کند و نواحی اطراف دریاچهٔ بایکال در روسیه و معادن پاکستان نیز بخشی از نیاز بازار جهانی را برآورده می‌سازند.

مسیرهای کاروان‌رو بخش جدایی‌ناپذیر سرگذشت لاجورد هستند. سنگی که از بدخشان تا مصر بار کاروان‌ها می‌شد، هزاران کیلومتر پهنهٔ آسیای باستان را درمی‌نوردید؛ وجود آن در آرامگاه‌های فرعونی گواه شبکه‌های دادوستدی به مراتب وسیع‌تر از اندازهٔ خود تعویذها و نگین‌هاست.

باورها و سنت‌های گذشته چه می‌گفتند

تمدن سومر احترامی بی‌اندازه برای لاجورد قائل بود. در گورستان شاهی اور مقادیر فراوانی از آن یافت شد و حماسهٔ گیلگمش از لوحه‌ها و ریش‌های خدایان تراشیده‌شده از لاجورد یاد می‌کند. در مصر باستان ماسک زرین توت‌عنخ‌آمون، قاب‌های مقدس و سرگین‌غلتان‌ها با لاجورد مرصع می‌شدند تا نمادی از آسمان شب و ایزدبانوی نوت باشند.

با این حال، ماجرای رنگدانه عمیق‌ترین ردپای لاجورد را در تاریخ هنر اروپا بر جای نهاد. لاجورد کوبیده و پالوده، لاجورد اولترامارین (به معنای فرادریایی) را پدید می‌آورد که از سده‌های میانه تا زمان ساخت نمونهٔ مصنوعی در سال ۱۸۲۶، گران‌ترین رنگدانه در نقاشی اروپا بود. در پیمان‌نامه‌های محراب‌های رنسانس، وزن لاجورد جدا از دستمزد نقاش محاسبه می‌شد و تنها به ردای مریم عذرا اختصاص داشت، چرا که بهای گرم آن از طلای ناب فراتر می‌رفت.

پالایش آن تلاشی طاقت‌فرسا بود: پودر سنگ را درون خمیری از موم و صمغ ورز می‌دادند و پی‌درپی با آب می‌شستند تا لازوریت آبی پاک از رسوبات خاکستری بیهوده جدا شود.

در آموزه‌های آیورودا، لاجورد به عنوان جایگزینی برای یاقوت کبود با کیوان (زحل) پیوند دارد. اروپای سده‌های میانه نیز پودر آن را برای درمان اندوه‌زدگی و مالیخولیا تجویز می‌کرد که باوری برآمده از هم‌نشینی رنگی بود.

شیوهٔ به‌کارگیری و کار با آن

رویکردی که بر مطالعه، تمرکز و کار ژرف فکری تکیه دارد، پربارترین شیوه است و تاریخچهٔ این سنگ را بسیار صادقانه‌تر از برداشت‌های مبهم معاصر دربارهٔ شهود بازمی‌تاباند. لاجورد سنگ کاتبان، کاهنان و نگارگران نسخه‌های خطی بود؛ کسانی که رسالتشان نگریستن با دقت و ثبت امانت‌دارانهٔ حقایق بود.

این سنگ برای موقعیت‌هایی که نیاز به ارزیابی همه‌جانبه و دوراندیشانهٔ اوضاع پیش از هرگونه اقدام دارد بسیار مناسب است و از این حیث با پرتو آبی که متوجه کلام و سخنوری است تفاوت دارد.

به عنوان زیورآلات، کاربرد آن به شکل آویز گردن یا سنگ جیبی خردمندانه‌تر است. با سختی ۵٫۵ و وجود کلسیت ترد، در انگشترها زود ساییده می‌شود؛ عرق تن، مواد آرایشی و اسیدهای شوینده درخشندگی صیقلی آن را از میان می‌برند.

هرگز آن را در دستگاه‌های شست‌وشوی فراصوت نگذارید و در آب نخیسانید. پاک کردن ملایم با پارچه‌ای خشک یا اندکی نمناک کاملاً کافی است.

سودالیت برای کسانی که در جست‌وجوی این رنگ سرمه‌ای تیره بدون شکنندگی و بهای گزاف لاجورد هستند، جایگزینی منصفانه و در دسترس به شمار می‌رود.

خرید صادقانه

لاجورد عمدتاً به سه شیوه جعل می‌شود.

یشم رنگ‌شده که در گذشته با عنوان لاجورد سوئیسی یا آلمانی شناخته می‌شد، کهن‌ترین نمونهٔ بدل است. این سنگ ظاهری تخت و آبی یکنواخت و بدون پیریت و کلسیت دارد.

لاجورد بازسازی‌شده از پودر واقعی سنگ به هم چسبیده با رزین مصنوعی ساخته می‌شود؛ زیر ذره‌بین ساختاری دانه‌دانه و رنگی ساختگی و یکدست بدون رگه‌های طبیعی نشان می‌دهد.

هولیت و منیزیت رنگ‌شده رده‌های ارزان‌قیمت بازار را پر می‌کنند، اما آزمایش سادهٔ سختی فوراً دست آن‌ها را رو می‌کند.

گاهی حتی لاجورد طبیعی را برای پررنگ‌تر ساختن آبی و پنهان کردن کلسیت سپید، رنگ‌آمیزی شیمیایی می‌کنند. این رنگ با پنبهٔ آغشته به استون، به ویژه در کناره‌های سوراخ مهره‌ها، پاک می‌شود.

لاجورد اصیل دارای ذرات نامنظم و درخشان پیریت است و تقریباً همیشه مقداری رگهٔ کلسیت سپید دارد که اگرچه قیمت را تعدیل می‌کند، سندی آشکار بر خاستگاه طبیعی سنگ است.

سودالیت پیوسته به جای لاجورد عرضه می‌شود: این سنگ خطوط سپید دارد اما به طور کامل از تلألؤ دانه‌های زرین پیریت بی‌بهره است.