Το άστρο που άνοιγε το έτος

Σείριος, Σώθις και το έτος

Ο Σείριος, η θεά Σοπντέτ, χανόταν από τον αιγυπτιακό ουρανό για περίπου εβδομήντα ημέρες και επέστρεφε πριν από την αυγή στην καρδιά του καλοκαιριού, κοντά στην αρχή της πλημμύρας του Νείλου. Η επιστροφή της άνοιγε το έτος. Το πολιτικό ημερολόγιο των 365 ημερών δεν μπορούσε να την ακολουθήσει και έμενε πίσω μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, μια απόκλιση που χρειαζόταν περίπου 1.460 χρόνια για να κλείσει τον κύκλο της και που οι ιστορικοί χρησιμοποιούν ακόμη για να χρονολογήσουν τους φαραώ.

ημέρες αφάνειας
70
ημέρες στο πολιτικό έτος
365
χρόνια στον σωθιακό κύκλο
1.460

Άστρο, πλημμύρα και ημερολόγιο

Τα κομμάτια ενός προβλήματος: ένα άστρο-θεά με σταθερή επιστροφή, ένας ποταμός με κατά προσέγγιση επιστροφή, ένα ημερολόγιο ακριβώς 365 ημερών και η αργή ολίσθηση ανάμεσά τους, που οι αρχαίοι ιερείς προσπάθησαν να διορθώσουν και οι σύγχρονοι ιστορικοί έμαθαν να αξιοποιούν.

⭐

Σοπντέτ, το άστρο-θεά

ο λαμπρότερος δεκανός από το Παλαιό Βασίλειο και εξής

Ο Σείριος ήταν θεά, η Σοπντέτ, που απεικονιζόταν ως γυναίκα με ένα άστρο στο κεφάλι και αργότερα ταυτίστηκε με την Ίσιδα. Οι Έλληνες έγραφαν το όνομά της Σώθις. Στους καταλόγους των δεκανών βρίσκεται συνήθως κοντά στο τέλος, δίπλα στον Σαχ, τα άστρα του Ωρίωνα, στο ημερολόγιο όμως ερχόταν πρώτη.

🌅

Η έξοδος της Σοπντέτ

ο ανατολικός ορίζοντας ένα πρωινό τον χρόνο

Η πρώτη αυγή κατά την οποία ο Σείριος φαίνεται ξανά, χαμηλά στην ανατολή λίγο πριν από την ανατολή του ήλιου, είναι η ηλιακή επιτολή του. Τα αιγυπτιακά κείμενα την ονομάζουν έξοδο της Σοπντέτ. Η ημερομηνία μετατοπίζεται ανάλογα με το γεωγραφικό πλάτος, την καταχνιά στον ορίζοντα και τα μάτια του παρατηρητή, κατά μία ή δύο ημέρες ακόμη και στον ίδιο τόπο.

⚱️

Εβδομήντα ημέρες κάτω από τον ορίζοντα

το Ντουάτ κάθε χρόνο

Πριν από κάθε επιστροφή του ο Σείριος περνούσε περίπου εβδομήντα ημέρες κρυμμένος στη λάμψη του ήλιου. Η αιγυπτιακή σκέψη το διάβαζε ως θάνατο, παραμονή στον κάτω κόσμο και αναγέννηση την αυγή. Οι ίδιες εβδομήντα ημέρες επανέρχονται ως ο ιδανικός χρόνος της ταρίχευσης, και οι άλλοι δεκανοί πιθανότατα επιλέχθηκαν ώστε να ακολουθούν το ίδιο μοτίβο.

🌊

Η πλημμύρα και οι τρεις εποχές

η κοιλάδα του Νείλου το αγροτικό έτος

Ο Νείλος φούσκωνε όλο το καλοκαίρι, σκέπαζε τα χωράφια και αποσυρόταν το φθινόπωρο. Το ημερολόγιο ονόμασε τις εποχές του από αυτόν τον κύκλο: Άχετ, η πλημμύρα· Πέρετ, όταν αναδύονταν τα χωράφια και μεγάλωναν οι καλλιέργειες· Σέμου, ο θερισμός και τα χαμηλά νερά. Η επιστροφή της Σοπντέτ ερχόταν κοντά στην αρχή της ανόδου, γι' αυτό έλεγαν ότι το άστρο έφερνε την πλημμύρα.

🎉

Αυτή που ανοίγει το έτος

οι ναοί η γιορτή της πρωτοχρονιάς

Η Ουεπέτ-ρενπέτ, το «άνοιγμα του έτους», ήταν η πρώτη ημέρα του πρώτου μήνα της Άχετ. Σε ένα ιδανικό έτος έπεφτε το πρωινό που ανέτελλε η Σοπντέτ. Οι ναοί γιόρταζαν την επιστροφή του άστρου με προσφορές, και η γιορτή της επιτολής του τηρούνταν ως αυτοτελής εορτή ακόμη κι όταν το ημερολόγιο είχε απομακρυνθεί από αυτήν.

📅

Δώδεκα μήνες των τριάντα ημερών

η διοίκηση από την 3η χιλιετία π.Χ. και εξής

Το πολιτικό ημερολόγιο είχε δώδεκα μήνες των τριάντα ημερών, τέσσερις σε κάθε εποχή, και κάθε μήνας χωριζόταν σε τρεις δεκαήμερες εβδομάδες. Οι τριάντα έξι εβδομάδες του είναι το πλαίσιο στο οποίο προσαρμόστηκαν οι δεκανοί, ένα άστρο-δείκτης ανά εβδομάδα. Πότε και πώς εισήχθη το ημερολόγιο είναι άγνωστο· η συνήθης εκτίμηση είναι οι αρχές της τρίτης χιλιετίας.

🎂

Πέντε ημέρες πάνω από το έτος

έξω από τη μέτρηση στο τέλος κάθε έτους

Πέντε πρόσθετες ημέρες ακολουθούσαν τον δωδέκατο μήνα για να συμπληρωθούν οι 365. Οι Έλληνες τις ονόμασαν επαγόμενες. Ήταν οι ημέρες γέννησης του Όσιρι, του Ώρου, του Σηθ, της Ίσιδας και της Νέφθυος, και επειδή βρίσκονταν έξω από τη συνηθισμένη μέτρηση θεωρούνταν επικίνδυνες και τις φύλαγαν με προστατευτικά ξόρκια από τους φορείς της πανώλης της Σεχμέτ.

🧭

Το πλανώμενο έτος

ημερολόγιο απέναντι στον ουρανό μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια

Ο κύκλος του Σείριου διαρκεί περίπου ένα τέταρτο της ημέρας περισσότερο από 365 ημέρες, και η Αίγυπτος δεν πρόσθετε δίσεκτη ημέρα. Έτσι η πολιτική ημερομηνία της επιτολής της Σοπντέτ μετακινούνταν μία ημέρα αργότερα κάθε τέσσερα χρόνια, και μέσα στους αιώνες οι μήνες που είχαν πάρει το όνομά τους από την πλημμύρα περιπλανήθηκαν στην εποχή του θερισμού και στον χειμώνα. Οι σύγχρονοι μελετητές το ονομάζουν πλανώμενο έτος.

🔁

Ο σωθιακός κύκλος

η μακρά μέτρηση περ. 1.460 χρόνια

Με μία ημέρα ανά τέσσερα χρόνια, η πολιτική πρωτοχρονιά επιστρέφει στην επιτολή του Σείριου ύστερα από περίπου 1.460 ιουλιανά έτη, που ισοδυναμούν με 1.461 πολιτικά έτη. Ο Κηνσωρίνος καταγράφει ότι τα δύο συνέπεσαν το 139 μ.Χ. Μετρώντας προς τα πίσω από εκεί, οι αρχές των κύκλων πέφτουν γύρω στο 1321, το 2781 και το 4241 π.Χ.

📜

Λαχούν, Έμπερς και οι φαραώ

Μέσο και Νέο Βασίλειο 19ος–16ος αιώνας π.Χ.

Λίγα έγγραφα δίνουν την πολιτική ημερομηνία της επιτολής της Σοπντέτ σε συγκεκριμένο έτος βασιλείας ενός κατονομαζόμενου βασιλιά: μια επιστολή ναού από το Λαχούν στο 7ο έτος του Σενουσρέτ Γ΄ και ένα ημερολόγιο στην πίσω όψη του παπύρου Έμπερς που αναφέρει το 9ο έτος του Αμενχοτέπ Α΄. Τοποθετημένα πάνω στον κύκλο, αποτελούν σταθερά σημεία της αιγυπτιακής χρονολόγησης με περιθώριο δεκαετιών.

🏛️

Το ψήφισμα της Κανώπου

Κάνωπος 238 π.Χ.

Μια σύνοδος ιερέων που συνήλθε επί Πτολεμαίου Γ΄ εξέδωσε ψήφισμα σε ιερογλυφική, δημοτική και ελληνική γραφή, το οποίο, ανάμεσα σε τιμές για τον βασιλικό οίκο, πρόσθετε μια έκτη πρόσθετη ημέρα κάθε τέταρτο έτος ώστε να σταματήσουν να μετακινούνται οι εποχικές γιορτές. Η μεταρρύθμιση ήταν η σωστή, αλλά δεν τηρήθηκε.

⚓

Το σταθερό αλεξανδρινό έτος

Αλεξάνδρεια από τη δεκαετία του 20 π.Χ. και εξής

Επί Αυγούστου η Αίγυπτος απέκτησε επιτέλους δίσεκτη ημέρα κάθε τέταρτο έτος, σε συμφωνία με το Ιουλιανό ημερολόγιο, με την πρώτη του Θωθ σταθεροποιημένη στις 29 Αυγούστου. Αυτό το αλεξανδρινό έτος ζει ακόμη ως το κοπτικό και το αιθιοπικό ημερολόγιο, ενώ οι αστρονόμοι κράτησαν το παλιό πλανώμενο έτος για την αριθμητική του.

Μεταρρυθμιστές, καταγραφείς και υπολογιστές

Ο βασιλιάς και ο αυτοκράτορας που προσπάθησαν να σταματήσουν την απόκλιση του ημερολογίου, οι αρχαίοι συγγραφείς που κατέγραψαν πού βρισκόταν και οι σύγχρονοι μελετητές που έκαναν την απόκλιση εργαλείο χρονολόγησης.

Πτολεμαίος Γ΄ Ευεργέτης

βασίλευσε 246–222 π.Χ. Αλεξάνδρεια

Ο βασιλιάς στο ένατο έτος του οποίου οι ιερείς στην Κάνωπο όρισαν με ψήφισμα δίσεκτη ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια. Το ψήφισμα απέτυχε στην πράξη, δείχνει όμως ότι το αιγυπτιακό ιερατείο κατανοούσε την απόκλιση και την αιτία της δύο αιώνες πριν τη διορθώσει η Ρώμη.

Αύγουστος

63 π.Χ.–14 μ.Χ. Ρώμη & Αίγυπτος

Ο πρώτος Ρωμαίος αυτοκράτορας, επί της διακυβέρνησης του οποίου η Αίγυπτος υιοθέτησε δίσεκτη ημέρα κάθε τέταρτο έτος σε συμφωνία με το Ιουλιανό ημερολόγιο, βάζοντας τέλος σε τρεις χιλιάδες χρόνια πλανώμενου πολιτικού έτους στην καθημερινή χρήση.

Κηνσωρίνος

3ος αιώνας μ.Χ. Ρώμη

Γραμματικός του οποίου το μικρό βιβλίο «Περί της ημέρας γενεθλίων», γραμμένο το 238 μ.Χ., καταγράφει ότι η αιγυπτιακή πρωτοχρονιά συνέπεσε με την επιτολή του Κυνός το 139 μ.Χ. Αυτή η μοναδική μνεία είναι το σταθερό σημείο από το οποίο μετρά κάθε σωθιακός υπολογισμός.

Θέων ο Αλεξανδρεύς

περ. 335–405 μ.Χ. Αλεξάνδρεια

Αστρονόμος και μαθηματικός που αναφέρεται σε μια χρονολογική περίοδο μετρημένη από τον Μενόφρη, όταν υπολογίζει την επιτολή του Σείριου. Η αρχή της πέφτει κοντά στο 1321 π.Χ., έναν κύκλο πριν από τον Κηνσωρίνο, αλλά ποιος ή τι ήταν ο Μενόφρης παραμένει αμφιλεγόμενο.

Γκέοργκ Έμπερς

1837–1898 Λειψία

Αιγυπτιολόγος και μυθιστοριογράφος που απέκτησε στο Λούξορ το 1873 τον μακρύ ιατρικό πάπυρο που φέρει σήμερα το όνομά του. Ένα σύντομο ημερολόγιο στην πίσω όψη του, που αναφέρει μια επιτολή της Σοπντέτ στο 9ο έτος του Αμενχοτέπ Α΄, έγινε ένας από τους δύο πυλώνες της σωθιακής χρονολόγησης.

Λούντβιχ Μπόρχαρντ

1863–1938 Βερολίνο & Κάιρο

Αιγυπτιολόγος που δημοσίευσε το 1899 την επιστολή του ναού του Λαχούν η οποία προαναγγέλλει μια επιτολή της Σοπντέτ στο 7ο έτος του Σενουσρέτ Γ΄, δίνοντας στο Μέσο Βασίλειο το πρώτο αστρονομικό του σημείο αναφοράς.

Έντουαρντ Μάγερ

1855–1930 Βερολίνο

Ιστορικός του αρχαίου κόσμου που υποστήριξε το 1904 ότι το πολιτικό ημερολόγιο πρέπει να άρχισε στην αρχή ενός κύκλου και τοποθέτησε την εισαγωγή του στο 4241 π.Χ. Η χρονολογία έγινε διάσημη και αργότερα εγκαταλείφθηκε.

Ότο Νόιγκεμπαουερ

1899–1990 Πρόβιντενς

Ιστορικός των θετικών επιστημών που υποστήριξε ότι το έτος των 365 ημερών δεν χρειαζόταν καθόλου αστρονομία: θα προέκυπτε από τον μέσο όρο των διαστημάτων ανάμεσα στις πλημμύρες μιας σειράς ετών. Αμφέβαλλε ότι ο σωθιακός κύκλος είχε οποιαδήποτε σχέση με την προέλευση του ημερολογίου.

Ρίτσαρντ Α. Πάρκερ

1905–1993 Σικάγο & Πρόβιντενς

Αιγυπτιολόγος του οποίου το «Calendars of Ancient Egypt» του 1950 πρότεινε ότι πρώτο ήρθε ένα σεληνιακό ημερολόγιο που διατηρούνταν σε συμφωνία μέσω της παρατήρησης του Σείριου, και ότι το πολιτικό έτος των 365 ημερών προήλθε από αυτό.

Ρολφ Κράους

20ός–21ος αιώνας Βερολίνο

Αιγυπτιολόγος του οποίου το «Sothis- und Monddaten» του 1985 επανεξέτασε τις σωθιακές και σεληνιακές χρονολογίες και υποστήριξε ότι οι παρατηρήσεις έγιναν πολύ νότια, στην Ελεφαντίνη, κάτι που κατεβάζει την προκύπτουσα χρονολόγηση κατά δεκαετίες.

Σοπντέτ, το άστρο που οδηγούσε το έτος

Ο Σείριος είναι το λαμπρότερο άστρο του νυχτερινού ουρανού, και οι Αιγύπτιοι τον έκαναν θεά: τη Σοπντέτ, που απεικονιζόταν ως γυναίκα με ένα άστρο στο κεφάλι και αργότερα ταυτίστηκε με την Ίσιδα. Οι Έλληνες έγραφαν το όνομά της Σώθις, και γι' αυτό οι σύγχρονοι μελετητές μιλούν για σωθιακό έτος και σωθιακό κύκλο. Η Σοπντέτ ήταν ένας από τους δεκανούς, τα τριάντα έξι άστρα και τις ομάδες άστρων που οι ανατολές τους σημάδευαν τις ώρες της νύχτας και τις δεκαήμερες εβδομάδες του έτους. Στους περισσότερους αστρικούς καταλόγους βρίσκεται κοντά στο τέλος, δίπλα στον Σαχ, τα άστρα του Ωρίωνα, που οι Αιγύπτιοι ταύτιζαν με τον Όσιρι. Στο ημερολόγιο ερχόταν πρώτη. Η επιστροφή της στον πρωινό ουρανό άνοιγε το έτος, και αυτός ο ρόλος, περισσότερο από τη θέση της σε οποιονδήποτε κατάλογο, την έκανε το σπουδαιότερο άστρο της Αιγύπτου. Ήδη στα Κείμενα των Πυραμίδων του ύστερου Παλαιού Βασιλείου ο νεκρός βασιλιάς ενώνεται με τον Σαχ και τη Σοπντέτ στον ουρανό.

Η έξοδος της Σοπντέτ

Καθώς ο ήλιος κινείται ανατολικά ανάμεσα στα άστρα στη διάρκεια του έτους, κάθε άστρο με τη σειρά του χάνεται στη λάμψη του και αργότερα επιστρέφει. Το πρώτο πρωινό κατά το οποίο ο Σείριος φαίνεται ξανά, χαμηλά στην ανατολή μέσα στο σύντομο λυκόφως πριν από την ανατολή του ήλιου, είναι η ηλιακή επιτολή του. Τα αιγυπτιακά κείμενα την ονομάζουν έξοδο της Σοπντέτ. Η ημερομηνία δεν είναι απόλυτα σταθερή. Έρχεται νωρίτερα όσο νοτιότερα βρίσκεται ο παρατηρητής, εξαρτάται από την καταχνιά πάνω από τον ορίζοντα της ερήμου και εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που παρατηρεί, οπότε ακόμη και στον ίδιο τόπο η πρώτη θέαση μπορεί να διαφέρει κατά μία ή δύο ημέρες. Την τρίτη χιλιετία π.Χ., στο γεωγραφικό πλάτος της Μέμφιδας, έπεφτε στην καρδιά του καλοκαιριού, τις εβδομάδες που ο Νείλος άρχιζε να φουσκώνει.

Εβδομήντα ημέρες κάτω από τον ορίζοντα

Πριν από κάθε επιστροφή του ο Σείριος περνούσε περίπου εβδομήντα ημέρες αθέατος στο γεωγραφικό πλάτος της Αιγύπτου. Τα αιγυπτιακά θρησκευτικά κείμενα το ερμήνευαν ως θάνατο: το άστρο κατέβαινε στο Ντουάτ, τον κάτω κόσμο, εξαγνιζόταν εκεί και ξαναγεννιόταν την αυγή. Το ίδιο διάστημα επανέρχεται στις ταφικές πρακτικές. Εβδομήντα ημέρες ήταν το ιδανικό διάστημα ανάμεσα στον θάνατο και την ταφή, και ο Ηρόδοτος δίνει εβδομήντα ημέρες ως τον χρόνο που ένα σώμα έμενε μέσα στο νάτρο στην πιο επιμελημένη ταρίχευση. Οι αιγυπτιολόγοι συνδέουν ευρέως τους δύο αριθμούς, αν και κανένα κείμενο δεν δηλώνει ρητά τη σύνδεση. Οι δεκανοί ως σύνολο φαίνεται να επιλέχθηκαν ώστε να συμπεριφέρονται όπως ο Σείριος, με τον καθένα να περνά περίπου εβδομήντα ημέρες κρυμμένος πριν από τη δική του επιστροφή, οπότε η Σοπντέτ χρησίμευσε ως πρότυπο για ολόκληρη την ομάδα των τριάντα έξι.

Η πλημμύρα και οι τρεις εποχές

Το αγροτικό έτος γύριζε γύρω από τον Νείλο. Τροφοδοτούμενος από τις καλοκαιρινές βροχές πάνω στα υψίπεδα της Αιθιοπίας, ο ποταμός φούσκωνε όλο το καλοκαίρι, απλωνόταν στην πεδιάδα και αποσυρόταν το φθινόπωρο, αφήνοντας υγρή λάσπη για σπορά. Το ύψος της πλημμύρας έκρινε τη σοδειά, και ο Λίθος του Παλέρμο, ένα χρονικό του Παλαιού Βασιλείου, το καταγράφει χρονιά με τη χρονιά δίπλα στα έργα κάθε βασιλιά. Το ημερολόγιο ονόμασε τις τρεις εποχές του από αυτόν τον κύκλο: Άχετ, η πλημμύρα· Πέρετ, η ανάδυση, όταν τα χωράφια έβγαιναν από το νερό και μεγάλωναν οι καλλιέργειες· και Σέμου, ο θερισμός και τα χαμηλά νερά. Επειδή η επιτολή του Σείριου ερχόταν κοντά στην αρχή της ανόδου, το άστρο και ο ποταμός ενώθηκαν στη σκέψη, και η Σοπντέτ υμνήθηκε ως εκείνη που έφερνε την πλημμύρα. Η αντιστοιχία ήταν κατά προσέγγιση. Η άφιξη της πλημμύρας διέφερε κατά εβδομάδες από χρονιά σε χρονιά, ενώ το άστρο κρατούσε την ημερομηνία του με απόκλιση μίας ή δύο ημερών, και ακριβώς γι' αυτό το άστρο ήταν καλύτερος δείκτης της αρχής του έτους.

Ένα ημερολόγιο ακριβώς 365 ημερών

Πλάι στο φυσικό έτος, η Αίγυπτος τηρούσε ένα πολιτικό ημερολόγιο αυστηρού σχεδιασμού: δώδεκα μήνες των τριάντα ημερών, τέσσερις μήνες για καθεμία από τις τρεις εποχές, και ύστερα πέντε πρόσθετες ημέρες, 365 συνολικά. Κάθε μήνας χωριζόταν σε τρεις δεκαήμερες εβδομάδες, και αυτές οι τριάντα έξι εβδομάδες είναι το πλαίσιο στο οποίο προσαρμόστηκαν οι δεκανοί, ένα άστρο-δείκτης ανά εβδομάδα. Το πολιτικό ημερολόγιο χρονολογούσε έγγραφα, συμβόλαια, φόρους και έτη βασιλείας. Πιθανότατα ήταν σε χρήση ήδη στις αρχές της τρίτης χιλιετίας π.Χ., αλλά πότε και πώς εισήχθη δεν είναι γνωστό, και υπάρχουν δύο κλασικές, αντίπαλες εξηγήσεις. Ο Ρίτσαρντ Πάρκερ υποστήριξε ότι πρώτο ήρθε ένα παλαιότερο σεληνιακό ημερολόγιο, που διατηρούνταν σε συμφωνία με τις εποχές μέσω της παρατήρησης του Σείριου, και ότι το πολιτικό έτος προήλθε από αυτό. Ο Ότο Νόιγκεμπαουερ υποστήριξε ότι οι 365 ημέρες μπορούσαν να προκύψουν απλώς από τον μέσο όρο των διαστημάτων ανάμεσα στις πλημμύρες μιας σειράς ετών, χωρίς να χρειάζεται αστρονομία. Οι σεληνιακοί μήνες παρέμειναν σε χρήση για τις γιορτές των ναών παράλληλα με το πολιτικό έτος σε όλη την αιγυπτιακή ιστορία.

Πέντε ημέρες πάνω από το έτος

Οι πέντε πρόσθετες ημέρες βρίσκονταν έξω από τους δώδεκα μήνες και έξω από τις τριάντα έξι εβδομάδες. Οι Αιγύπτιοι τις ονόμαζαν «ημέρες πάνω από το έτος»· οι Έλληνες τις ονόμασαν επαγόμενες, τις προστιθέμενες ημέρες. Η καθεμία ήταν η ημέρα γέννησης ενός θεού: του Όσιρι, του Ώρου, του Σηθ, της Ίσιδας και της Νέφθυος, με αυτή τη σειρά. Ο Πλούταρχος αφηγείται μια ύστερη εκδοχή της προέλευσής τους, όπου ο Θωθ κέρδισε σε ένα επιτραπέζιο παιχνίδι ένα μερίδιο από το φως της σελήνης και έφτιαξε από αυτό πέντε νέες ημέρες, ώστε η θεά του ουρανού Νουτ να μπορέσει να γεννήσει έξω από το έτος στο οποίο της είχε απαγορευτεί. Επειδή βρίσκονταν έξω από τη συνηθισμένη μέτρηση, οι πέντε ημέρες θεωρούνταν επικίνδυνες. Ήταν ο καιρός που οι αγγελιοφόροι της Σεχμέτ, οι φορείς της πανώλης που συχνά ταυτίζονταν με τους δεκανούς, δρούσαν εντονότερα, και σε καθεμία από αυτές απαγγέλλονταν προστατευτικά ξόρκια.

Το πλανώμενο έτος

Η επιστροφή του Σείριου επαναλαμβάνεται περίπου κάθε 365 και ένα τέταρτο ημέρες, και η Αίγυπτος δεν πρόσθεσε ποτέ δίσεκτη ημέρα. Έτσι το πολιτικό ημερολόγιο έμενε πίσω από το άστρο κατά μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια: σε κάθε τετραετές βήμα η επιτολή έπεφτε σε μεταγενέστερη πολιτική ημερομηνία. Μέσα σε μία ανθρώπινη ζωή η απόκλιση ήταν αργή αλλά ορατή. Κάποιος που γεννήθηκε σε μια χρονιά όπου η Σοπντέτ ανέτειλε την πρωτοχρονιά θα την έβλεπε στα ογδόντα του να ανατέλλει γύρω στην εικοστή ημέρα του πρώτου μήνα. Μέσα στους αιώνες οι μήνες που είχαν πάρει το όνομά τους από την πλημμύρα περιπλανήθηκαν ως την εποχή του θερισμού και πίσω, και οι σύγχρονοι μελετητές ονομάζουν το πολιτικό ημερολόγιο πλανώμενο έτος, στα λατινικά annus vagus. Οι Αιγύπτιοι ζούσαν με αυτό τηρώντας δύο πρωτοχρονιές, την πολιτική και τη γιορτή της επιτολής του άστρου, και τα κείμενα που καταγράφουν σε ποια πολιτική ημέρα ανέτειλε το άστρο είναι εκείνα που κάνουν σήμερα την απόκλιση χρήσιμη.

Ο σωθιακός κύκλος

Με μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, η πολιτική πρωτοχρονιά επιστρέφει στην επιτολή του Σείριου ύστερα από περίπου 1.460 ιουλιανά έτη, διάστημα ίσο με 1.461 πολιτικά έτη των 365 ημερών. Αυτή η περίοδος είναι ο σωθιακός κύκλος. Το πραγματικό διάστημα διαφέρει λίγο, επειδή η επιτολή του άστρου δεν συμβαδίζει τέλεια με το ιουλιανό έτος μέσα στις χιλιετίες, όμως τα 1.460 χρόνια είναι ο αριθμός που χρησιμοποιούν οι αρχαίοι και οι σύγχρονοι συγγραφείς. Το σταθερό σημείο είναι μια μνεία του Ρωμαίου γραμματικού Κηνσωρίνου, του οποίου το βιβλίο «Περί της ημέρας γενεθλίων», γραμμένο το 238 μ.Χ., καταγράφει ότι η αιγυπτιακή πρωτοχρονιά συνέπεσε με την επιτολή του Κυνός το 139 μ.Χ., επί βασιλείας του Αντωνίνου του Ευσεβούς. Νομίσματα κομμένα στην Αλεξάνδρεια σε εκείνη τη βασιλεία δείχνουν έναν φοίνικα, ένα πουλί που ορισμένοι αρχαίοι συγγραφείς συνέδεαν με έναν μεγάλο κύκλο συγκρίσιμης διάρκειας, και πολλοί ιστορικοί τα διαβάζουν ως σήμανση της ανανέωσης. Μετρώντας προς τα πίσω από το 139 μ.Χ. προκύπτουν οι αρχές των παλαιότερων κύκλων.

Αρχή κύκλου Πηγή Κατάσταση
139 μ.Χ. Κηνσωρίνος, «Περί της ημέρας γενεθλίων» καταγράφεται από αρχαίο συγγραφέα
περ. 1321 π.Χ. η χρονολογική περίοδος του Θέωνα του Αλεξανδρέως από τον Μενόφρη αρχαίος υπολογισμός· ο Μενόφρης δεν έχει ταυτιστεί με βεβαιότητα
περ. 2781 π.Χ. σύγχρονος αναδρομικός υπολογισμός προτείνεται ενίοτε για την εισαγωγή του ημερολογίου
περ. 4241 π.Χ. σύγχρονος αναδρομικός υπολογισμός η χρονολογία του Έντουαρντ Μάγερ για το ημερολόγιο (1904)· εγκαταλείφθηκε

Ο Θέων, αστρονόμος της Αλεξάνδρειας του τέταρτου αιώνα, μετρά από μια χρονολογική περίοδο που φέρει το όνομα του Μενόφρη και της οποίας η αρχή πέφτει κοντά στο 1321 π.Χ.· οι προτάσεις για τον Μενόφρη περιλαμβάνουν τους βασιλείς Ραμσή Α΄ και Σέτι Α΄ και την πόλη της Μέμφιδας. Το 1904 ο Έντουαρντ Μάγερ υποστήριξε ότι το πολιτικό ημερολόγιο πρέπει να είχε εισαχθεί στην αρχή ενός κύκλου, έκρινε το 2781 π.Χ. υπερβολικά όψιμο και κατέληξε στο 4241 π.Χ. Οι μεταγενέστερες έρευνες για την πρώιμη Αίγυπτο δεν άφησαν περιθώριο για ένα τόσο πρώιμο ανεπτυγμένο ημερολόγιο, και η παραδοχή ότι άρχισε πάνω σε μια σύμπτωση δεν αποδείχθηκε ποτέ.

Οι σωθιακές χρονολογίες και οι φαραώ

Σωθιακή χρονολογία είναι ένα έγγραφο που δίνει την πολιτική ημερομηνία της επιτολής της Σοπντέτ σε γνωστό έτος γνωστού βασιλιά. Αφού η πολιτική ημερομηνία μετακινείται μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, μια τέτοια καταγραφή τοποθετεί εκείνο το έτος μέσα στον κύκλο, και ο κύκλος στερεώνεται από τον Κηνσωρίνο. Δύο έγγραφα σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος. Μια επιστολή από το αρχείο του ναού στο Λαχούν, την πόλη της πυραμίδας του Σενουσρέτ Β΄, ειδοποιεί στο 7ο έτος του Σενουσρέτ Γ΄ ότι η επιτολή της Σοπντέτ θα πέσει σε μια ορισμένη ημέρα του τέταρτου μήνα της Πέρετ, ώστε να ετοιμαστούν οι προσφορές της γιορτής· τη δημοσίευσε ο Λούντβιχ Μπόρχαρντ το 1899. Ένα σύντομο ημερολόγιο στην πίσω όψη του ιατρικού παπύρου Έμπερς αναφέρει το 9ο έτος του Αμενχοτέπ Α΄ και μια επιτολή της Σοπντέτ στον τρίτο μήνα της Σέμου. Και τα δύο αποτελέσματα εξαρτώνται από το πού παρατηρήθηκε το άστρο. Η επιτολή έρχεται αρκετές ημέρες νωρίτερα στην Ελεφαντίνη, στον μακρινό νότο, απ' ό,τι στη Μέμφιδα, και κάθε ημέρα διαφοράς μετατοπίζει την απάντηση κατά τέσσερα χρόνια. Ορισμένοι μελετητές αμφιβάλλουν ακόμη και για το αν το ημερολόγιο του Έμπερς καταγράφει παρατήρηση. Αυτές οι αβεβαιότητες είναι ο λόγος για τον οποίο οι χρονολογίες του Μέσου και του Νέου Βασιλείου κυκλοφορούν σε αντίπαλες εκδοχές που απέχουν μερικές δεκαετίες. Μια μεγάλη μελέτη ραδιοάνθρακα που δημοσιεύτηκε το 2010 συμφώνησε σε γενικές γραμμές με τη συμβατική ιστορική χρονολόγηση, η οποία στηρίζεται εν μέρει σε αυτές τις καταγραφές.

Το ψήφισμα της Κανώπου

Οι ιερείς γνώριζαν το πρόβλημα. Το 238 π.Χ. μια σύνοδος που συνήλθε στην Κάνωπο επί Πτολεμαίου Γ΄ Ευεργέτη εξέδωσε ψήφισμα σε ιερογλυφική, δημοτική και ελληνική γραφή. Το μεγαλύτερο μέρος του τιμά τη βασιλική οικογένεια, όμως μία διάταξη ορίζει να προστίθεται μια έκτη πρόσθετη ημέρα κάθε τέταρτο έτος, ώστε οι γιορτές που ανήκαν σε συγκεκριμένες εποχές να μη μετακινούνται πια μέσα στο ημερολόγιο, και περιγράφει την απόκλιση με όρους της επιτολής του άστρου που πέφτει μία ημέρα αργότερα κάθε τέσσερα χρόνια. Ήταν η σωστή διόρθωση, η ίδια που θα υιοθετούσε ο Ιούλιος Καίσαρας για τη Ρώμη δύο αιώνες αργότερα, αλλά δεν τηρήθηκε. Το ψήφισμα είναι γνωστό από αρκετά λίθινα αντίγραφα, ένα από τα οποία βρήκε ο Ρίχαρντ Λέψιους στην Τάνιδα το 1866.

Το σταθερό έτος και όσα ακολούθησαν

Αφού η Ρώμη προσάρτησε την Αίγυπτο το 30 π.Χ., η μεταρρύθμιση επιτέλους στέριωσε. Από τη δεκαετία του 20 π.Χ. το αλεξανδρινό ημερολόγιο πρόσθετε μια έκτη πρόσθετη ημέρα κάθε τέταρτο έτος σε συμφωνία με το Ιουλιανό ημερολόγιο και σταθεροποίησε την πρώτη του Θωθ στις 29 Αυγούστου του ιουλιανού υπολογισμού. Το παλιό πλανώμενο έτος δεν εξαφανίστηκε. Οι αστρονόμοι το εκτιμούσαν επειδή ένα έτος ακριβώς 365 ημερών κάνει εύκολο τον υπολογισμό μεγάλων διαστημάτων: ο Πτολεμαίος χρονολογούσε τις παρατηρήσεις του σε αιγυπτιακά έτη μετρημένα από την εποχή του Ναβονασάρου το 747 π.Χ., και ο Κοπέρνικος χρησιμοποιούσε ακόμη αιγυπτιακά έτη στους πίνακές του. Το αλεξανδρινό έτος επιβιώνει ως το ημερολόγιο της Κοπτικής Εκκλησίας και, με δικά του ονόματα μηνών, ως το ημερολόγιο της Αιθιοπίας· και τα δύο αρχίζουν το έτος τον Σεπτέμβριο του Γρηγοριανού ημερολογίου. Μια μέτρηση μηνών προσαρμοσμένη στην επιστροφή ενός άστρου την αυγή στην κοιλάδα του Νείλου βρίσκεται ακόμη σε καθημερινή χρήση.

Πώς να διαβάσετε αυτή την ενότητα

Οι παραπάνω κάρτες αναλύουν το θέμα κομμάτι κομμάτι: το άστρο-θεά, την επιστροφή της την αυγή, τις εβδομήντα ημέρες της κάτω από τον ορίζοντα, την πλημμύρα, το πολιτικό ημερολόγιο και τις πέντε πρόσθετες ημέρες του, την απόκλιση, τον κύκλο που αυτή παράγει, τα έγγραφα που μετατρέπουν τον κύκλο σε χρονολογίες και τις δύο μεταρρυθμίσεις. Οι μορφές παρακάτω είναι ο βασιλιάς και ο αυτοκράτορας που προσπάθησαν να διορθώσουν το ημερολόγιο, οι αρχαίοι συγγραφείς που κατέγραψαν πού βρισκόταν και οι σύγχρονοι μελετητές που διαφώνησαν για την προέλευσή του και αξιοποίησαν την απόκλισή του. Για το πώς οι άλλοι δεκανοί έδειχναν τις ώρες, δείτε τις σελίδες για τους διαγώνιους αστρικούς πίνακες και για τις δώδεκα ώρες της νύχτας. Η σελίδα αυτή αποτελεί μέρος της εγκυκλοπαίδειας της Tarot Academy σε πενήντα δύο γλώσσες.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι ο σωθιακός κύκλος;

Η περίοδος ύστερα από την οποία το αιγυπτιακό πολιτικό ημερολόγιο των 365 ημερών συμπίπτει ξανά με την ηλιακή επιτολή του Σείριου, που στα ελληνικά λεγόταν Σώθις. Επειδή το ημερολόγιο δεν είχε δίσεκτη ημέρα, έμενε πίσω από το άστρο κατά μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, οπότε τα δύο ευθυγραμμίζονταν ξανά μόνο ύστερα από περίπου 1.460 ιουλιανά έτη, δηλαδή 1.461 πολιτικά έτη. Ο Κηνσωρίνος καταγράφει μία τέτοια ευθυγράμμιση το 139 μ.Χ.

Ποια ήταν η Σοπντέτ;

Η αιγυπτιακή θεά του άστρου Σείριος, που απεικονιζόταν ως γυναίκα με ένα άστρο στο κεφάλι και αργότερα ταυτίστηκε με την Ίσιδα. Σύντροφός της στον ουρανό ήταν ο Σαχ, τα άστρα του Ωρίωνα, που ταυτιζόταν με τον Όσιρι. Ως δεκανός ανήκε στις τριάντα έξι ομάδες άστρων που έδειχναν τις ώρες, και ως το άστρο του οποίου η επιστροφή άνοιγε το έτος ήταν η σπουδαιότερη από αυτές.

Τι είναι η ηλιακή επιτολή;

Το πρώτο πρωινό ύστερα από μια περίοδο αφάνειας κατά το οποίο ένα άστρο φαίνεται να ανατέλλει στην ανατολή λίγο πριν από την αυγή. Τις προηγούμενες εβδομάδες το άστρο ανατέλλει μέσα στο φως της ημέρας και χάνεται στη λάμψη του ήλιου. Στην Αίγυπτο η ηλιακή επιτολή του Σείριου, η έξοδος της Σοπντέτ, σημάδευε την ιδανική πρωτοχρονιά και ερχόταν κοντά στην αρχή της πλημμύρας του Νείλου.

Γιατί απέκλινε το αιγυπτιακό ημερολόγιο;

Το έτος του είχε ακριβώς 365 ημέρες: δώδεκα μήνες των τριάντα ημερών συν πέντε πρόσθετες ημέρες. Ο κύκλος του Σείριου και των εποχών είναι περίπου ένα τέταρτο της ημέρας μεγαλύτερος, και οι Αιγύπτιοι δεν πρόσθεσαν δίσεκτη ημέρα ως τα ρωμαϊκά χρόνια. Το ημερολόγιο έμενε επομένως πίσω κατά μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια, και οι μήνες του περνούσαν σταδιακά από όλες τις εποχές.

Προκαλούσε η επιτολή του Σείριου την πλημμύρα του Νείλου;

Όχι. Η πλημμύρα προερχόταν από τις καλοκαιρινές βροχές στα υψίπεδα της Αιθιοπίας. Η ηλιακή επιτολή του Σείριου απλώς έπεφτε τις ίδιες εβδομάδες του καλοκαιριού που ο ποταμός άρχιζε να φουσκώνει, και η αιγυπτιακή θρησκεία ένωσε τα δύο τιμώντας τη Σοπντέτ ως εκείνη που έφερνε την πλημμύρα. Το άστρο κρατούσε την ημερομηνία του πολύ πιο αξιόπιστα από τον ποταμό.

Πόσο καιρό έμενε αόρατος ο Σείριος κάθε χρόνο;

Περίπου εβδομήντα ημέρες στο γεωγραφικό πλάτος της Αιγύπτου στην αρχαιότητα, με κάποιες διαφορές ανάλογα με τον τόπο και τις συνθήκες. Τα αιγυπτιακά κείμενα αντιμετώπιζαν αυτές τις εβδομήντα ημέρες ως τον θάνατο του άστρου και την παραμονή του στον κάτω κόσμο πριν από την αναγέννησή του την αυγή, και το ίδιο διάστημα εμφανίζεται ως ο ιδανικός χρόνος για την ταρίχευση και την ταφή.

Τι ήταν οι επαγόμενες ημέρες;

Οι πέντε ημέρες που προστίθεντο μετά τον δωδέκατο μήνα για να φτάσει το πολιτικό έτος από τις 360 στις 365 ημέρες. Οι Αιγύπτιοι τις ονόμαζαν «ημέρες πάνω από το έτος». Γιορτάζονταν ως οι ημέρες γέννησης του Όσιρι, του Ώρου, του Σηθ, της Ίσιδας και της Νέφθυος και θεωρούνταν επικίνδυνες επειδή βρίσκονταν έξω από τη συνηθισμένη μέτρηση, γι' αυτό στη διάρκειά τους απαγγέλλονταν προστατευτικά ξόρκια.

Πώς βοηθούν οι σωθιακές χρονολογίες στη χρονολόγηση της αρχαίας Αιγύπτου;

Λίγα έγγραφα καταγράφουν την πολιτική ημερομηνία κατά την οποία ανέτειλε ο Σείριος σε συγκεκριμένο έτος ενός κατονομαζόμενου βασιλιά, ανάμεσά τους μια επιστολή ναού από το Λαχούν επί Σενουσρέτ Γ΄ και ένα ημερολόγιο στον πάπυρο Έμπερς επί Αμενχοτέπ Α΄. Αφού η πολιτική ημερομηνία μετατοπίζεται μία ημέρα κάθε τέσσερα χρόνια και ο κύκλος στερεώνεται από τον Κηνσωρίνο, κάθε καταγραφή μπορεί να μετατραπεί σε απόλυτο έτος, με περιθώριο μερικών δεκαετιών ανάλογα με το πού παρατηρήθηκε το άστρο.

Εισήχθη πράγματι το αιγυπτιακό ημερολόγιο το 4241 π.Χ.;

Πολύ απίθανο. Ο Έντουαρντ Μάγερ πρότεινε αυτή τη χρονολογία το 1904, υποθέτοντας ότι το ημερολόγιο άρχισε στην αρχή ενός σωθιακού κύκλου και απορρίπτοντας την επόμενη υποψήφια χρονολογία, το 2781 π.Χ., ως υπερβολικά όψιμη. Οι μεταγενέστερες έρευνες για την πρώιμη Αίγυπτο δεν άφησαν περιθώριο για ένα τόσο πρώιμο ανεπτυγμένο ημερολόγιο, και η ίδια η παραδοχή δεν αποδείχθηκε ποτέ. Οι περισσότεροι μελετητές τοποθετούν την εισαγωγή του πολιτικού ημερολογίου στις αρχές της τρίτης χιλιετίας π.Χ. και αφήνουν ανοιχτή την ακριβή χρονολογία.

Υπάρχει ακόμη το αιγυπτιακό ημερολόγιο;

Ναι, σε σταθεροποιημένη μορφή. Επί Αυγούστου το αιγυπτιακό έτος απέκτησε δίσεκτη ημέρα κάθε τέταρτο έτος και έγινε το αλεξανδρινό ημερολόγιο, που επιβιώνει ως το ημερολόγιο της Κοπτικής Εκκλησίας και, με δικά του ονόματα μηνών, ως το αιθιοπικό ημερολόγιο. Και τα δύο διατηρούν δώδεκα μήνες των τριάντα ημερών και μια σύντομη δέκατη τρίτη περίοδο πέντε ή έξι ημερών, και τα δύο αρχίζουν το έτος τον Σεπτέμβριο του Γρηγοριανού ημερολογίου.

Τελευταίες Αναρτήσεις

Ανακαλύψτε την αρχαία σοφία των καρτών ταρώ και ξεκλειδώστε τα μυστήρια του πνευματικού σας ταξιδιού. Το ιστολόγιό μας είναι η πύλη σας για την κατανόηση του πλούσιου συμβολισμού, των νοημάτων και των πρακτικών εφαρμογών της ανάγνωσης ταρώ.