Gwiazda, która otwierała rok
Syriusz, Sotis i rok
Syriusz, czyli bogini Sopdet, znikał z egipskiego nieba na mniej więcej siedemdziesiąt dni i powracał przed świtem w pełni lata, blisko początku wylewu Nilu. Jej powrót otwierał rok. Kalendarz cywilny liczący 365 dni nie nadążał za nią i przesuwał się o jeden dzień co cztery lata; pełny obrót tego dryfu trwał jakieś 1460 lat, a historycy do dziś wykorzystują go do datowania panowania faraonów.
- dni niewidoczności
- 70
- dni w roku cywilnym
- 365
- lat w cyklu Sotisa
- 1460
Gwiazda, wylew i kalendarz
Na jeden problem składają się: gwiazda-bogini, która wraca w stałym terminie, rzeka, która wraca w terminie przybliżonym, kalendarz liczący dokładnie 365 dni i powolne rozjeżdżanie się tych trzech rytmów, które starożytni kapłani próbowali naprawić, a współcześni historycy nauczyli się wykorzystywać.
Sopdet, gwiazda-bogini
Syriusz był boginią, Sopdet, przedstawianą jako kobieta z gwiazdą na głowie i później utożsamioną z Izydą. Grecy zapisywali jej imię jako Sotis. Na listach dekanów zwykle stoi blisko końca, obok Sah, czyli gwiazd Oriona, ale w kalendarzu była pierwsza.
Wyjście Sopdet
Pierwszy świt, w którym Syriusza znów można dostrzec nisko na wschodzie tuż przed wschodem słońca, to jego heliakalny wschód. Teksty egipskie nazywają go wyjściem Sopdet. Data zależy od szerokości geograficznej, od mgiełki nad horyzontem i od wzroku obserwatora, więc nawet w jednym miejscu waha się o dzień lub dwa.
Siedemdziesiąt dni w dole
Przed każdym powrotem Syriusz spędzał mniej więcej siedemdziesiąt dni ukryty w blasku słońca. Myśl egipska widziała w tym śmierć, pobyt w zaświatach i odrodzenie o świcie. Te same siedemdziesiąt dni powracają jako idealny czas balsamowania, a pozostałe dekany prawdopodobnie dobrano tak, by podlegały temu samemu rytmowi.
Wylew i trzy pory roku
Nil przybierał przez całe lato, zalewał pola i jesienią się cofał. Kalendarz nazwał pory roku od tego cyklu: Achet, wylew; Peret, kiedy pola wyłaniały się z wody i rosły zboża; Szemu, żniwa i niska woda. Powrót Sopdet przypadał blisko początku przyboru, mówiono więc, że gwiazda przynosi wylew.
Otwierająca rok
Wepet-renpet, „otwarcie roku”, było pierwszym dniem pierwszego miesiąca Achet. W roku idealnym przypadało na poranek wschodu Sopdet. Świątynie świętowały powrót gwiazdy ofiarami, a jej wschód obchodzono jako odrębną uroczystość nawet wtedy, gdy kalendarz już się od niego oddalił.
Dwanaście miesięcy po trzydzieści dni
Kalendarz cywilny miał dwanaście miesięcy po trzydzieści dni, po cztery na każdą porę roku, a każdy miesiąc dzielił się na trzy dziesięciodniowe tygodnie. Jego trzydzieści sześć tygodni to rama, do której dopasowano dekany, po jednej gwieździe-znaczniku na tydzień. Kiedy i jak wprowadzono ten kalendarz, nie wiadomo; zwykle przyjmuje się początek III tysiąclecia.
Pięć dni ponad rok
Po dwunastym miesiącu następowało pięć dodatkowych dni, by rok osiągnął 365. Grecy nazywali je epagomenalnymi. Były dniami narodzin Ozyrysa, Horusa, Seta, Izydy i Neftydy, a ponieważ stały poza zwykłą rachubą, uważano je za niebezpieczne i chroniono zaklęciami przed przynoszącymi zarazę wysłannikami Sechmet.
Rok wędrujący
Cykl Syriusza jest o mniej więcej ćwierć doby dłuższy niż 365 dni, a Egipt nie dodawał dnia przestępnego. Cywilna data wschodu Sopdet przesuwała się więc co cztery lata o jeden dzień, a przez stulecia miesiące nazwane od wylewu wędrowały przez żniwa i zimę. Współcześni badacze nazywają to rokiem wędrującym.
Cykl Sotisa
Przy przesunięciu o jeden dzień na cztery lata cywilny Nowy Rok wraca do wschodu Syriusza po mniej więcej 1460 latach juliańskich, co odpowiada 1461 latom cywilnym. Cenzoryn odnotowuje, że oba terminy zbiegły się w 139 roku n.e. Licząc wstecz, otrzymuje się początki cykli około 1321, 2781 i 4241 r. p.n.e.
Lahun, Ebers i faraonowie
Kilka dokumentów podaje cywilną datę wschodu Sopdet w konkretnym roku panowania wymienionego z imienia króla: list świątynny z Lahun z 7 roku Senusreta III oraz kalendarz na odwrocie papirusu Ebersa, wymieniający 9 rok Amenhotepa I. Umieszczone w cyklu, kotwiczą chronologię egipską z dokładnością do dziesięcioleci.
Dekret z Kanopos
Synod kapłanów zebrany za Ptolemeusza III wydał dekret w piśmie hieroglificznym, demotycznym i po grecku, który obok zaszczytów dla rodu królewskiego dodawał co czwarty rok szósty dodatkowy dzień, by święta związane z porami roku przestały wędrować. Reforma była trafna, ale jej nie przestrzegano.
Stały rok aleksandryjski
Za Augusta Egipt otrzymał wreszcie dzień przestępny co czwarty rok, zgodnie z kalendarzem juliańskim, a pierwszy dzień miesiąca Thot ustalono na 29 sierpnia. Ten rok aleksandryjski żyje dalej jako kalendarz koptyjski i etiopski, natomiast astronomowie zachowali stary rok wędrujący ze względu na jego arytmetykę.
Reformatorzy, kronikarze i rachmistrze
Król i cesarz, którzy próbowali zatrzymać dryf kalendarza, starożytni autorzy, którzy zapisali, gdzie się w danej chwili znajdował, i współcześni badacze, którzy zrobili z tego dryfu narzędzie datowania.
Ptolemeusz III Euergetes
Król, w którego dziewiątym roku panowania kapłani w Kanopos postanowili dodawać dzień przestępny co cztery lata. Dekret nie przyjął się w praktyce, ale pokazuje, że egipscy kapłani rozumieli dryf i jego przyczynę dwa stulecia przed tym, jak naprawił go Rzym.
August
Pierwszy cesarz rzymski, za którego panowania Egipt przyjął dzień przestępny co czwarty rok, zgodnie z kalendarzem juliańskim, co w codziennym użyciu zakończyło trzy tysiące lat wędrującego roku cywilnego.
Cenzoryn
Gramatyk, którego niewielka książka „O dniu urodzin”, napisana w 238 roku n.e., odnotowuje, że egipski Nowy Rok przypadł na wschód Psiej Gwiazdy w 139 roku n.e. Ta jedna uwaga jest stałym punktem, od którego liczą się wszystkie obliczenia sotisowe.
Teon z Aleksandrii
Astronom i matematyk, który przy obliczaniu wschodu Syriusza powołuje się na erę liczoną od Menofresa. Jej początek wypada blisko 1321 r. p.n.e., jeden cykl przed Cenzorynem, ale kim lub czym był Menofres, pozostaje przedmiotem sporu.
Georg Ebers
Egiptolog i powieściopisarz, który w 1873 roku nabył w Luksorze długi papirus medyczny, noszący dziś jego imię. Krótki kalendarz na jego odwrocie, wymieniający wschód Sopdet w 9 roku Amenhotepa I, stał się jednym z dwóch filarów datowania sotisowego.
Ludwig Borchardt
Egiptolog, który w 1899 roku opublikował list świątynny z Lahun zapowiadający wschód Sopdet w 7 roku Senusreta III, co dało Średniemu Państwu pierwszą astronomiczną kotwicę.
Eduard Meyer
Historyk starożytności, który w 1904 roku dowodził, że kalendarz cywilny musiał zacząć się na początku cyklu, i umieścił jego wprowadzenie w 4241 r. p.n.e. Data stała się sławna, a później ją porzucono.
Otto Neugebauer
Historyk nauk ścisłych, który dowodził, że rok 365-dniowy w ogóle nie wymagał astronomii: wystarczyło uśrednić odstępy między wylewami z wielu lat. Wątpił, by cykl Sotisa miał cokolwiek wspólnego z powstaniem kalendarza.
Richard A. Parker
Egiptolog, który w „The Calendars of Ancient Egypt” z 1950 roku zaproponował, że pierwszy był kalendarz księżycowy, utrzymywany w zgodzie z porami roku dzięki obserwacji Syriusza, a rok cywilny liczący 365 dni wyprowadzono z niego.
Rolf Krauss
Egiptolog, który w „Sothis- und Monddaten” z 1985 roku ponownie zbadał daty sotisowe i księżycowe i dowodził, że obserwacji dokonywano daleko na południu, na Elefantynie, co obniża wynikającą z nich chronologię o dziesięciolecia.
Sopdet, gwiazda, która prowadziła rok
Syriusz to najjaśniejsza gwiazda nocnego nieba, a Egipcjanie uczynili z niego boginię: Sopdet, przedstawianą jako kobieta z gwiazdą na głowie i później utożsamioną z Izydą. Grecy zapisywali jej imię jako Sotis i dlatego współcześni badacze mówią o roku Sotisa i cyklu Sotisa. Sopdet była jednym z dekanów, trzydziestu sześciu gwiazd i grup gwiazd, których wschody wyznaczały godziny nocy i dziesięciodniowe tygodnie roku. Na większości list gwiazd stoi blisko końca, obok Sah, czyli gwiazd Oriona; tę postać Egipcjanie utożsamiali z Ozyrysem. W kalendarzu była pierwsza. Jej powrót na poranne niebo otwierał rok i to właśnie ta rola, bardziej niż miejsce na jakiejkolwiek liście, uczyniła ją najważniejszą gwiazdą Egiptu. Już w Tekstach Piramid z końca Starego Państwa zmarły król dołącza na niebie do Sah i Sopdet.
Wyjście Sopdet
Słońce przesuwa się w ciągu roku na tle gwiazd ku wschodowi, więc każda gwiazda po kolei ginie w jego blasku i później wraca. Pierwszy poranek, w którym Syriusza znów można dostrzec nisko na wschodzie w krótkim brzasku przed wschodem słońca, to jego heliakalny wschód. Teksty egipskie nazywają go wyjściem Sopdet. Tej daty nie da się ustalić co do dnia. Wypada tym wcześniej, im dalej na południe stoi obserwator, zależy od mgiełki nad pustynnym horyzontem i od wzroku patrzącego, więc nawet w jednym miejscu pierwsza obserwacja może się wahać o dzień lub dwa. W III tysiącleciu p.n.e., na szerokości geograficznej Memfis, przypadała w pełni lata, w tygodniach, gdy Nil zaczynał przybierać.
Siedemdziesiąt dni pod horyzontem
Przed każdym powrotem Syriusz pozostawał na szerokości geograficznej Egiptu niewidoczny przez mniej więcej siedemdziesiąt dni. Egipskie teksty religijne odczytywały to jako śmierć: gwiazda schodziła do Duat, świata podziemnego, tam ją oczyszczano, a o świcie rodziła się na nowo. Ten sam okres powraca w obrzędach pogrzebowych. Siedemdziesiąt dni było idealnym odstępem między śmiercią a pochówkiem, a Herodot podaje siedemdziesiąt dni jako czas, przez który ciało leżało w natronie podczas najstaranniejszego balsamowania. Egiptolodzy powszechnie łączą obie liczby, choć żaden tekst nie mówi o tym związku wprost. Wydaje się, że dekany jako grupę dobrano tak, by zachowywały się jak Syriusz i każdy z nich spędzał w ukryciu mniej więcej siedemdziesiąt dni przed własnym powrotem; Sopdet była więc wzorem dla całego zestawu trzydziestu sześciu.
Wylew i trzy pory roku
Rytm roku rolniczego wyznaczał Nil. Zasilana letnimi deszczami nad Wyżyną Abisyńską rzeka przybierała przez całe lato, rozlewała się po równinie zalewowej i jesienią się cofała, zostawiając mokry muł pod zasiew. Wysokość wylewu przesądzała o zbiorach, a Kamień z Palermo, roczniki ze Starego Państwa, odnotowuje ją rok po roku obok czynów każdego króla. Kalendarz nazwał od tego cyklu trzy pory roku: Achet, wylew; Peret, wyłanianie się, kiedy pola wychodziły spod wody i rosły zboża; oraz Szemu, żniwa i niska woda. Ponieważ wschód Syriusza przypadał blisko początku przyboru, gwiazdę i rzekę łączono w myśli, a Sopdet sławiono jako tę, która przynosi wylew. Zbieżność była przybliżona. Nadejście wylewu wahało się z roku na rok o całe tygodnie, a gwiazda trzymała się swojej daty z dokładnością do dnia lub dwóch i właśnie dlatego lepiej nadawała się na znacznik początku roku.
Kalendarz liczący dokładnie 365 dni
Obok roku naturalnego Egipt prowadził kalendarz cywilny o ścisłej budowie: dwanaście miesięcy po trzydzieści dni, po cztery miesiące na każdą z trzech pór roku, a po nich pięć dni dodatkowych, razem 365. Każdy miesiąc dzielił się na trzy dziesięciodniowe tygodnie, a tych trzydzieści sześć tygodni to rama, do której dopasowano dekany, po jednej gwieździe-znaczniku na tydzień. Kalendarzem cywilnym datowano dokumenty, umowy, podatki i lata panowania. Prawdopodobnie używano go już na początku III tysiąclecia p.n.e., ale kiedy i jak go wprowadzono, nie wiadomo, a rywalizują ze sobą dwa klasyczne wyjaśnienia. Richard Parker dowodził, że pierwszy był starszy kalendarz księżycowy, utrzymywany w zgodzie z porami roku dzięki wypatrywaniu Syriusza, i że rok cywilny wyprowadzono z niego. Otto Neugebauer dowodził, że 365 dni mogło wyniknąć z prostego uśrednienia odstępów między wylewami z wielu lat, bez żadnej astronomii. Miesiące księżycowe przez całą historię Egiptu pozostawały w użyciu przy świętach świątynnych, obok roku cywilnego.
Pięć dni ponad rok
Pięć dni dodatkowych stało poza dwunastoma miesiącami i poza trzydziestoma sześcioma tygodniami. Egipcjanie nazywali je dniami „ponad rok”, Grecy epagomenalnymi, czyli dodanymi. Każdy z nich był dniem narodzin jednego boga: Ozyrysa, Horusa, Seta, Izydy i Neftydy, w tej kolejności. Plutarch przytacza późną wersję ich pochodzenia: Thot wygrał w grze planszowej część światła księżyca i zrobił z niej pięć nowych dni, by bogini nieba Nut mogła rodzić poza rokiem, w którym rodzić jej zakazano. Ponieważ leżały poza zwykłą rachubą, tych pięć dni uważano za groźne. Był to czas największej aktywności wysłanników Sechmet, roznosicieli zarazy, często utożsamianych z dekanami, i przez każdy z tych dni recytowano zaklęcia ochronne.
Rok wędrujący
Syriusz powraca mniej więcej co 365 i ćwierć dnia, a Egipt nigdy nie dodał dnia przestępnego. Kalendarz cywilny przesuwał się więc względem gwiazdy o dzień co cztery lata: z każdym czteroletnim krokiem wschód wypadał w późniejszym dniu kalendarza cywilnego. W ciągu jednego życia dryf był powolny, lecz widoczny. Ktoś urodzony w roku, w którym Sopdet wzeszła w dniu Nowego Roku, w wieku osiemdziesięciu lat zobaczyłby jej wschód mniej więcej dwadzieścia dni po początku pierwszego miesiąca. Przez stulecia miesiące nazwane od wylewu wędrowały w porę żniw i z powrotem, a współcześni badacze nazywają kalendarz cywilny rokiem wędrującym, po łacinie annus vagus. Egipcjanie radzili sobie z tym, obchodząc dwa początki roku: cywilny Nowy Rok i święto wschodu gwiazdy, a dzięki tekstom, które odnotowują, w którym dniu cywilnym gwiazda wzeszła, ten dryf jest dziś przydatny.
Cykl Sotisa
Przy przesunięciu o dzień co cztery lata cywilny Nowy Rok wraca do wschodu Syriusza po mniej więcej 1460 latach juliańskich, czyli w tym samym czasie co 1461 lat cywilnych po 365 dni. Ten okres to cykl Sotisa. Rzeczywisty odstęp nieco się waha, bo w ciągu tysiącleci wschód gwiazdy nie dotrzymuje idealnie kroku rokowi juliańskiemu, ale autorzy starożytni i współcześni posługują się liczbą 1460 lat. Stałym punktem jest uwaga rzymskiego gramatyka Cenzoryna, którego książka „O dniu urodzin”, napisana w 238 roku n.e., odnotowuje, że egipski Nowy Rok zbiegł się ze wschodem Psiej Gwiazdy w 139 roku n.e., za panowania Antoninusa Piusa. Monety bite w Aleksandrii za tego panowania przedstawiają feniksa, ptaka, którego niektórzy autorzy starożytni wiązali z wielkim cyklem o porównywalnej długości, i wielu historyków odczytuje je jako upamiętnienie tego odnowienia. Licząc wstecz od 139 roku n.e., otrzymuje się wcześniejsze początki cyklu.
| Początek cyklu | Źródło | Status |
|---|---|---|
| 139 n.e. | Cenzoryn, „O dniu urodzin” | zapisany przez autora starożytnego |
| ok. 1321 p.n.e. | era od Menofresa u Teona z Aleksandrii | obliczenie starożytne; Menofres niepewnie zidentyfikowany |
| ok. 2781 p.n.e. | współczesne obliczenie wsteczne | czasem proponowany jako data wprowadzenia kalendarza |
| ok. 4241 p.n.e. | współczesne obliczenie wsteczne | data kalendarza według Eduarda Meyera z 1904 roku; porzucona |
Teon, astronom z Aleksandrii z IV wieku, liczy lata od ery nazwanej imieniem Menofresa, której początek wypada blisko 1321 r. p.n.e.; wśród propozycji, kim lub czym był Menofres, są królowie Ramzes I i Seti I, a także miasto Memfis. W 1904 roku Eduard Meyer dowodził, że kalendarz cywilny musiał zostać wprowadzony na początku cyklu, uznał 2781 r. p.n.e. za datę zbyt późną i opowiedział się za 4241 r. p.n.e. Późniejsze badania nad wczesnym Egiptem nie zostawiły miejsca na tak wczesny rozwinięty kalendarz, a założenia, że zaczął się on od zbieżności, nigdy nie udowodniono.
Daty sotisowe i faraonowie
Data sotisowa to dokument podający cywilną datę wschodu Sopdet w znanym roku znanego króla. Ponieważ data cywilna przesuwa się o jeden dzień co cztery lata, taki zapis umiejscawia ten rok w cyklu, a cykl jest zakotwiczony w punkcie podanym przez Cenzoryna. Najwięcej zależy od dwóch dokumentów. List z archiwum świątynnego w Lahun, mieście piramidy Senusreta II, zawiadamia w 7 roku Senusreta III, że wschód Sopdet przypadnie w określonym dniu czwartego miesiąca Peret, aby można było przygotować ofiary na święto; Ludwig Borchardt opublikował go w 1899 roku. Krótki kalendarz na odwrocie medycznego papirusu Ebersa wymienia 9 rok Amenhotepa I i wschód Sopdet w trzecim miesiącu Szemu. Oba wyniki zależą od tego, gdzie obserwowano gwiazdę. Na Elefantynie, daleko na południu, wschód następuje o kilka dni wcześniej niż w Memfis, a każdy dzień różnicy przesuwa wynik o cztery lata. Niektórzy badacze wątpią nawet, czy kalendarz Ebersa w ogóle zapisuje obserwację. Z powodu tych niepewności daty Średniego i Nowego Państwa krążą w rywalizujących wersjach, różniących się o kilka dekad. Obszerne badanie radiowęglowe opublikowane w 2010 roku w ogólnych zarysach potwierdziło konwencjonalną chronologię historyczną, która częściowo opiera się na tych zapisach.
Dekret z Kanopos
Kapłani znali ten problem. W 238 r. p.n.e. synod zebrany w Kanopos za Ptolemeusza III Euergetesa wydał dekret w piśmie hieroglificznym, demotycznym i po grecku. Większość jego treści oddaje cześć rodzinie królewskiej, ale jedna klauzula nakazuje dodawać co czwarty rok szósty dodatkowy dzień, by święta przynależne określonym porom roku przestały wędrować po kalendarzu, i opisuje dryf jako wschód gwiazdy przypadający co cztery lata o dzień później. Było to właściwe rozwiązanie, to samo, które dwa stulecia później przyjął dla Rzymu Juliusz Cezar, ale go nie przestrzegano. Dekret znany jest z kilku kamiennych kopii, a jedną z nich znalazł w Tanis Richard Lepsius w 1866 roku.
Rok stały i to, co nastąpiło później
Gdy Rzym przyłączył Egipt w 30 r. p.n.e., reforma wreszcie się utrzymała. Od lat 20. p.n.e. kalendarz aleksandryjski dodawał co czwarty rok szósty dodatkowy dzień, zgodnie z kalendarzem juliańskim, i ustalał pierwszy dzień miesiąca Thot na 29 sierpnia według rachuby juliańskiej. Stary rok wędrujący nie zniknął. Astronomowie cenili go, bo rok liczący dokładnie 365 dni ułatwia obliczanie długich odstępów czasu: Ptolemeusz datował swoje obserwacje w latach egipskich liczonych od ery Nabonassara z 747 r. p.n.e., a Kopernik wciąż używał lat egipskich w swoich tablicach. Rok aleksandryjski przetrwał jako kalendarz Kościoła koptyjskiego, a z własnymi nazwami miesięcy jako kalendarz Etiopii; oba zaczynają rok we wrześniu kalendarza gregoriańskiego. Rachuba miesięcy dopasowana do powrotu gwiazdy o świcie nad Nilem wciąż jest w codziennym użyciu.
Jak czytać ten dział
Karty powyżej rozbierają temat na części: gwiazda-bogini, jej powrót o świcie, jej siedemdziesiąt dni pod horyzontem, wylew, kalendarz cywilny i pięć dodanych dni, dryf, cykl, który z niego wynika, dokumenty, które zamieniają cykl w daty, oraz dwie reformy. Sylwetki poniżej to król i cesarz, którzy próbowali naprawić kalendarz, starożytni autorzy, którzy zapisali, gdzie się znajdował, i współcześni badacze, którzy spierali się o jego pochodzenie i wykorzystali jego dryf. O tym, jak pozostałe dekany odmierzały godziny, przeczytasz na stronach Diagonalne tabele gwiazdowe i Dwanaście godzin nocy. Ta strona wchodzi w skład kompendium Tarot Academy w pięćdziesięciu dwóch językach.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest cykl Sotisa?
To okres, po którym egipski kalendarz cywilny liczący 365 dni wraca do zgodności z heliakalnym wschodem Syriusza, po grecku Sotis. Ponieważ kalendarz nie miał dnia przestępnego, przesuwał się względem gwiazdy o jeden dzień co cztery lata, więc oba rytmy schodziły się ponownie dopiero po mniej więcej 1460 latach juliańskich, czyli 1461 latach cywilnych. Cenzoryn odnotowuje jedno takie zejście w 139 roku n.e.
Kim była Sopdet?
Egipską boginią gwiazdy Syriusz, przedstawianą jako kobieta z gwiazdą na głowie i później utożsamianą z Izydą. Jej małżonkiem na niebie był Sah, czyli gwiazdy Oriona, utożsamiany z Ozyrysem. Jako dekan należała do trzydziestu sześciu grup gwiazd, które wyznaczały godziny, a jako gwiazda, której powrót otwierał rok, była najważniejsza z nich.
Czym jest wschód heliakalny?
To pierwszy poranek po okresie niewidoczności, w którym gwiazdę widać wschodzącą na wschodzie tuż przed świtem. Przez poprzednie tygodnie gwiazda wschodzi za dnia i ginie w blasku słońca. W Egipcie heliakalny wschód Syriusza, wyjście Sopdet, wyznaczał idealny Nowy Rok i przypadał blisko początku wylewu Nilu.
Dlaczego kalendarz egipski się przesuwał?
Jego rok miał dokładnie 365 dni: dwanaście miesięcy po trzydzieści dni i pięć dni dodatkowych. Cykl Syriusza i pór roku jest o mniej więcej ćwierć doby dłuższy, a Egipcjanie aż do czasów rzymskich nie dodawali dnia przestępnego. Kalendarz zostawał więc w tyle o dzień co cztery lata, a jego miesiące stopniowo przechodziły przez wszystkie pory roku.
Czy wschód Syriusza powodował wylew Nilu?
Nie. Wylew brał się z letnich deszczów nad Wyżyną Abisyńską. Heliakalny wschód Syriusza po prostu przypadał na te same tygodnie pełni lata, w których rzeka zaczynała przybierać, a religia egipska połączyła oba zjawiska, czcząc Sopdet jako tę, która przynosi wylew. Gwiazda dotrzymywała swojej daty znacznie pewniej niż rzeka.
Jak długo każdego roku Syriusz był niewidoczny?
W starożytności na szerokości geograficznej Egiptu przez mniej więcej siedemdziesiąt dni, z pewnymi różnicami zależnymi od miejsca i warunków. Teksty egipskie traktowały te siedemdziesiąt dni jako śmierć gwiazdy i jej pobyt w zaświatach przed odrodzeniem o świcie, a ten sam okres pojawia się jako idealny odstęp przeznaczony na balsamowanie i pochówek.
Czym były dni epagomenalne?
To pięć dni dodawanych po dwunastym miesiącu, by rok cywilny liczył 365, a nie 360 dni. Egipcjanie nazywali je dniami „ponad rok”. Obchodzono je jako dni narodzin Ozyrysa, Horusa, Seta, Izydy i Neftydy i uważano za niebezpieczne, bo leżały poza zwykłą rachubą, więc w ich trakcie recytowano zaklęcia ochronne.
Jak daty sotisowe pomagają datować starożytny Egipt?
Kilka dokumentów zapisuje cywilną datę wschodu Syriusza w określonym roku panowania wymienionego z imienia króla, między innymi list świątynny z Lahun z czasów Senusreta III i kalendarz na papirusie Ebersa z czasów Amenhotepa I. Ponieważ data cywilna przesuwa się o jeden dzień co cztery lata, a cykl wyznacza punkt podany przez Cenzoryna, każdy taki zapis można przeliczyć na rok bezwzględny, z marginesem kilku dekad zależnym od tego, gdzie obserwowano gwiazdę.
Czy kalendarz egipski naprawdę wprowadzono w 4241 r. p.n.e.?
To bardzo mało prawdopodobne. Eduard Meyer zaproponował tę datę w 1904 roku, zakładając, że kalendarz zaczął się na początku cyklu Sotisa, i odrzucając następną kandydatkę, 2781 r. p.n.e., jako zbyt późną. Późniejsze badania nad wczesnym Egiptem nie zostawiły miejsca na tak wcześnie rozwinięty kalendarz, a samego założenia nigdy nie udowodniono. Większość badaczy umieszcza wprowadzenie kalendarza cywilnego na początku III tysiąclecia p.n.e., pozostawiając dokładną datę otwartą.
Czy kalendarz egipski nadal istnieje?
Tak, w postaci stałej. Za Augusta rok egipski zyskał dzień przestępny co czwarty rok i stał się kalendarzem aleksandryjskim, który przetrwał jako kalendarz Kościoła koptyjskiego oraz, z własnymi nazwami miesięcy, jako kalendarz etiopski. Oba zachowują dwanaście miesięcy po trzydzieści dni i krótki trzynasty okres liczący pięć lub sześć dni, i oba zaczynają rok we wrześniu kalendarza gregoriańskiego.
Najnowsze wpisy
Odkryj starożytną mądrość kart tarota i odkryj tajemnice swojej duchowej podróży. Nasz blog jest Twoją bramą do zrozumienia bogatej symboliki, znaczeń i praktycznych zastosowań czytania tarota.