Jade

Wat het daadwerkelijk is

Twee mineralen. Nefriet is een calcium-magnesium-ijzeramfibool, en jadeïet is een natrium-aluminiumpyroxeen. Beide hebben een hardheid van 6 tot 7 en beide zijn buitengewoon taai.

Die taaiheid vormt de kern van de zaak. Nefriet bestaat uit een viltachtige massa van in elkaar hakende vezels, wat het tot een van de meest breukvaste natuurlijke materialen ter wereld maakt, volgens sommige maatstaven zelfs taaier dan staal. Jadeïet is een fijnkorrelig, in elkaar grijpend aggregaat en bezit een vergelijkbare taaiheid. Daarom werd jade al tot bijlen en disselbijlen geslepen lang voordat het tot sieraden werd verwerkt, en overleeft een jade armband schokken die vrijwel elke gefacetteerde edelsteen zouden verbrijzelen.

De hardheid bedraagt echter slechts 6 tot 7, waardoor jade kan krassen. Taaiheid en hardheid zijn twee wezenlijk verschillende eigenschappen, en jade is daarvan de duidelijkste illustratie.

Jadeïet is veel zeldzamer en ontstaat uitsluitend onder extreem hoge druk in subductiezones. Nefriet komt wijdverspreider voor.

Jadeïet kent bovendien een breder kleurenpalet: van het intense keizerlijk groen (imperial jade), gekleurd door chroom, tot lavendel, wit, zwart, oranje en rood.

Waar het vandaan komt

De staat Kachin in Myanmar levert vrijwel alle hoogwaardige jadeïet ter wereld. De handel is dermate omvangrijk dat deze ernstige vragen oproept over conflictfinanciering en arbeidsomstandigheden waarvan een koper zich bewust moet zijn.

China's historische jade was zonder uitzondering nefriet, afkomstig uit Khotan in het Tarimbekken. Het materiaal dat millennia lang in de Chinese cultuur werd vereerd en bewerkt was dus nefriet, niet jadeïet. Jadeïet bereikte China pas in de achttiende eeuw in noemenswaardige hoeveelheden vanuit Birma.

De Motaguavallei in Guatemala voorzag de Olmeken en de Maya's van jadeïet.

Het Zuidereiland van Nieuw-Zeeland brengt pounamu voort: nefriet van diepgaande culturele en spirituele betekenis voor de Maori, waarvan de winning en handel worden beheerd volgens officiële verdragsafspraken met de iwi Ngāi Tahu.

Rusland, Canada en Taiwan produceren nefriet op commerciële schaal.

Wat de overlevering beweerde

De Chinese traditie reikt het diepst. Nefriet werd al bewerkt voor 6000 v.Chr., en ambachtslieden van de Liangzhucultuur schuurden met behulp van zand maandenlang aan ceremoniële bi-schijven en cong-kokers. Confucius legt in een befaamde passage uit het Boek der Riten (Liji) de eigenschappen van jade uit als de deugden van de edele mens: de zachte glans als welwillendheid, de compacte hechtheid als scherpzinnigheid, de randen die niet snijden als rechtvaardigheid, de zuivere klank bij aanslaan als muziek, en de vlekjes die van binnenuit zichtbaar zijn als oprechtheid. Complete Han-grafgewaden, samengesteld uit duizenden jadeplaatjes die met gouddraad aaneen waren geregen, moesten het lichaam na de dood behoeden voor verval.

Meso-Amerika achtte jadeïet hoger dan goud. De Olmeken beitelden het gesteente tot figuren van jaguar-mensen, de Maya's legden jade kralen in de mond van overledenen, en het Nahuatl-woord chalchihuitl omvatte een reeks kostbare groene stenen die symbool stonden voor water, maïs en levensadem.

Voor de Maori bezit pounamu mana en geldt het als taonga, een heilig erfgoed, compleet met bij naam bekende familiestukken en strikte protocollen rond het schenken ervan.

Geen van deze overleveringen zag de steen louter als decoratie. In alle gevallen belichaamt de steen de morele maatstaf waaraan een mens wordt afgemeten.

Hoe ermee wordt gewerkt

Jade is de enige steen in deze verzameling waarbij het juiste gebruik erin bestaat hem voortdurend aan te raken. De Chinese traditie moedigt het dragen en hanteren van jade uitdrukkelijk aan, zodat huidoliën in de loop der jaren een zachte patina vormen; een armband die tientallen jaren onafgebroken wordt gedragen, is het klassieke voorbeeld.

Dat maakt jade uitzonderlijk: de meeste edelstenen worden slechts bekeken, terwijl deze bedoeld is om door aanraking gepolijst te worden.

De koppeling aan deugden is de meest wezenlijke betekenis, en die draait om levenswandel in plaats van om vluchtige emoties. Jade fungeert als een moreel richtsnoer, niet als gemakzuchtige troost.

Als sieraad is het materiaal uitstekend: taai genoeg om het dagelijks leven te doorstaan, al kunnen er bij een hardheid van 6 tot 7 wel krassen op komen. Houd de steen bovendien uit de buurt van grote hitte, want die kan behandelde stukken onherstelbaar beschadigen en de glans aantasten.

Kies voor nefriet als je het materiaal met de diepste historische wortels zoekt, en wees bereid een aanzienlijk bedrag neer te leggen voor authentieke, hoogwaardige jadeïet.

Eerlijk kopen

Dit is een markt waarop je gerichte, kritische vragen moet stellen.

Allereerst: welk mineraal betreft het, jadeïet of nefriet? Beide zijn echte jade. Serpentijn, aventurijn, geverfd kwartsiet, prehniet en glas worden echter veelvuldig verhandeld onder verhullende fantasienamen, waarvan 'new jade' voor serpentijn de beruchtste is.

Ten tweede, bij jadeïet: welke kwaliteitsklasse? Type A jade is volkomen onbehandeld, afgezien van een traditioneel waslaagje. Type B jade is met zuur gebleekt om bruine vlekken op te lossen en vervolgens geïmpregneerd met polymeerhars, die na verloop van jaren kan vergelen en verweren. Type C jade is chemisch geverfd. Materiaal van type B en C oogt aanvankelijk fraai, maar vertegenwoordigt slechts een fractie van de waarde van type A; uitsluitend een gemmologisch laboratoriumcertificaat biedt hierover sluitende zekerheid.

Ten derde: de herkomst. Jadeïet uit Myanmar roept reële vragen op rond conflictfinanciering en erbarmelijke mijncondities. Een verkoper die hier niet openlijk over kan spreken, kun je beter mijden.

Serpentijn vraagt overigens om een extra waarschuwing: sommige variëteiten bevatten asbestvezels, waardoor ruw materiaal nooit mag worden geschuurd zonder professionele stofafzuiging.