Chrysopraas

Wat het daadwerkelijk is

Chalcedoon, siliciumdioxide, gekleurd door nikkelverbindingen die fijn verdeeld zijn door de microstructuur. Hardheid 7, geen splijting, trigonaal kristalstelsel.

De kleuring door nikkel maakt de steen uitzonderlijk. De meeste groene edelstenen danken hun tint aan chroom, vanadium, ijzer of koper; chrysopraas is de voornaamste edelsteen die door nikkel gekleurd wordt. Hij ontstaat in verweerd nikkelhoudend serpentiniet, waardoor hij slechts op een beperkt aantal specifieke vindplaatsen voorkomt in plaats van wijdverbreid te zijn.

De kleur varieert van bleek appelgroen tot een diep, bijna jade-achtig groen. Het beste materiaal is gelijkmatig van kleur en doorschijnend, zonder bruine of grijze zweem.

Praas en chrysopraas zijn verwante benamingen; in ouder taalgebruik zijn de grenzen daartussen, en met plasma, tamelijk vaag.

Waar het vandaan komt

Queensland in Australië is tegenwoordig de belangrijkste bron, met name de vindplaats bij Marlborough, die het leeuwendeel van het hoogwaardige materiaal ter wereld levert.

De historische Europese vindplaats lag in Silezië, bij Szklary in het huidige Polen, waar de steen minstens vanaf de veertiende eeuw werd ontgonnen. Frederik de Grote van Pruisen liet de mijnen exploiteren en paste chrysopraas toe in de decoratie van paleis Sanssouci. Ook siert de steen de Wenceslauskapel in Praag, waar de wanden ermee zijn ingelegd.

Tanzania en Brazilië leveren eveneens ruw materiaal.

Rome importeerde chrysopraas uit bronnen die nu niet meer met zekerheid te achterhalen zijn, en de steen duikt veelvuldig op in Romeinse sieraden.

Wat de overlevering beweerde

Klassieke bronnen kenden chrysopraas een hoge rang toe onder de groene stenen. De naam zelf is Grieks, afgeleid van chrysos (goud) en prason (prei), wat verwijst naar een goudgroene tint.

De middeleeuwse lapidaria rekenden hem tot de twaalf fundamentstenen van het Nieuwe Jeruzalem in de Openbaring van Johannes, wat hem een vaste plek gaf in de christelijke symboliek en in het decoratieprogramma van kerkelijke gebouwen. Het gebruik ervan in de Wenceslauskapel vloeit rechtstreeks voort uit die traditie.

Marbode van Rennes en andere lapidariumschrijvers schreven de steen het vermogen toe om het gezichtsvermogen te sterken en hebzucht tegen te gaan. Daarnaast deelt hij de algemene betekenis van de groene straal rond vernieuwing en groei.

De steen kent geen noemenswaardige traditie in Azië of het Nabije Oosten, aangezien de vindplaatsen destijds uitsluitend Europees waren en later Australisch.

In de moderne praktijk geldt hij als een hartsteen binnen het chakrastelsel en wordt hij gekoppeld aan acceptatie en herstel, een interpretatie die pas in de twintigste eeuw ontstond.

Hoe ermee wordt gewerkt

Dit is de meest praktische groene edelsteen om te bezitten. Met een hardheid van 7 en zonder splijtrichtingen raakt hij, anders dan jade, niet snel bekrast en breekt hij, anders dan smaragd, niet gemakkelijk af, terwijl hij slechts een fractie van de prijs van beide kost.

De duiding van de groene straal rond groei en vernieuwing is hier onverminderd van kracht, waarbij chrysopraas bij uitstek past bij vragen over herstel: zaken die terugkeren en opbloeien in plaats van iets dat helemaal nieuw begint.

Een trommelsteen of cabochon is de gangbare verschijningsvorm. Materiaal met een fraaie, egale kleur leent zich uitstekend voor sieraden en is een bescheiden meerprijs waard, want het verschil tussen matige en hoogwaardige chrysopraas is met het blote oog direct zichtbaar.

Houd de steen uit fel zonlicht en uit de buurt van warmtebronnen: dat is het enige wezenlijke voorschrift voor het onderhoud.

Kopen met oplettendheid

Chrysopraas wordt meestal nagemaakt door middel van verwisseling in plaats van door kunstmatige bewerking.

Geverfde groene chalcedoon en geverfde agaat worden als chrysopraas aangeboden en vormen het meest voorkomende probleem. Echte chrysopraas is door en door gelijkmatig gekleurd met een licht wasachtige doorschijnendheid; geverfd materiaal vertoont kleurconcentraties langs barstjes en bandenpatronen.

In het goedkoopste segment duikt groen glas op, wat eenvoudig te ontmaskeren is met een temperatuurtest: glas voelt minder koud aan en warmt sneller op in de hand.

Ook worden bepaalde soorten serpentiniet en geverfd kwartsiet verkocht onder namen die aan chrysopraas doen denken.

Het werkelijke risico bij deze steen is verbleking. Chrysopraas kan zijn kleur verliezen door langdurige blootstelling aan fel licht en hitte. Sommige handelaren hydrateren verbleekt materiaal opnieuw met water, maar dat levert slechts een tijdelijk effect op.