Apatiet

Wat het daadwerkelijk is

Een groep calciumfosfaatmineralen, Ca5(PO4)3(F,Cl,OH), hexagonaal kristalstelsel, hardheid 5 op de schaal van Mohs, met een onvolkomen splijting maar een opvallende broosheid.

De drie belangrijkste soorten zijn fluorapatiet, chloorapatiet en hydroxyapatiet, onderscheiden naar het overheersende anion. Hydroxyapatiet, met substitutie van fluoride, vormt het hoofdbestanddeel van tandglazuur en botmineraal.

Edelsteenkwaliteit apatiet komt voor in blauw, groen, geel, violet en kleurloos. Neonblauwgroen materiaal uit Madagaskar, gekleurd door sporenelementen, is het meest gewild. Kattenoog-apatiet ontstaat waar fijne insluitsels chatoyantie oftewel een kattenoogeffect veroorzaken.

De hardheid van apatiet markeert het ijkpunt 5 op de hardheidsschaal van Mohs, wat zijn andere grote bekendheid verklaart.

Het mineraal is bros en warmtegevoelig, en het lost op in zuur; dat is precies de reden waarom zure voeding en bacteriële zuren het tandglazuur aantasten.

Waar het vandaan komt

Brazilië en Madagaskar leveren het meeste edelsteenmateriaal op, waarbij het neonblauwgroen uit Madagaskar de commercieel belangrijkste vondst van de afgelopen decennia is. Ook Mexico, Myanmar, Sri Lanka, Canada en Noorwegen produceren het mineraal.

Op industriële schaal wordt apatietrijk fosfaatgesteente op enorme schaal gewonnen in Marokko, China, de Verenigde Staten en Rusland; het vormt de bron van vrijwel alle fosfaatmeststoffen. Marokko alleen al bezit het leeuwendeel van de bekende reserves, waardoor de fosfaatvoorziening een wezenlijk geopolitiek vraagstuk is.

Die industriële dimensie is voor de wereld vele malen belangrijker dan de handel in edelstenen. De moderne landbouw is afhankelijk van gedolven fosfaat, de voorraad is eindig en geografisch sterk geconcentreerd, en binnen de biologie bestaat er geen vervanger voor fosfor.

Apatiet van edelsteenkwaliteit blijft voornamelijk een verzamelsteen in plaats van een gangbaar juwelenmateriaal, hoofdzakelijk vanwege zijn zachtheid.

Wat de overlevering beweerde

Apatiet kent geen eeuwenoude traditie. Het kreeg zijn naam in 1786, afgeleid van het Griekse apatao, misleiden of bedriegen, omdat het mineraal telkens werd verward met andere stenen, wat een opmerkelijk openhartige herkomst is voor een naam.

De moderne kristalleer koppelt de steen aan eetlust en verlangen, zowel letterlijk als figuurlijk, en het is een van de weinige stenen die courant in verband worden gebracht met honger en met de aandrang om wel of niet te eten. Die associatie vraagt om een duidelijke kanttekening: deze bibliotheek beveelt geen enkele steen aan als hulpmiddel voor eetlustremming of gewichtsbeheersing, en elke bron die hem zo presenteert, doet beweringen die schadelijk kunnen uitpakken.

De meer verdedigbare hedendaagse lezing draait om motivatie en om werklust voor een project in plaats van trek in voedsel.

Het wezenlijk boeiende gegeven is het biologische feit. Wie een stuk apatiet vasthoudt, houdt dezelfde mineralenfamilie vast waaruit het eigen skelet is opgebouwd, en dat is een zeldzamer en treffender inzicht dan wat de doorsnee winkelkaartjes beweren.

Hoe ermee wordt gewerkt

Werk liever met het biologische gegeven dan met de oppervlakkige winkelinterpretaties. Apatiet is het mineraal van bot en tand, van een structuur die groeit in plaats van in elkaar is gezet, en dat past bij vragen over het fundament waarop je daadwerkelijk bent gebouwd.

Fysiek gezien is het een steen voor verzamelaars. Een hardheid van 5 in combinatie met broosheid betekent dat hij snel bekrast raakt, afsplintert en beschadigt; hij hoort beslist niet thuis in een ring voor dagelijks gebruik.

De steen is bovendien gevoelig voor warmte en lost op in zuur, dus vermijd ultrasoon reinigen, stoom en huishoudelijke schoonmaakmiddelen.

Neonblauwgroen materiaal uit Madagaskar loont de moeite om in het echt te bekijken, omdat foto's de kleur stelselmatig oververzadigen.

Voor wie de associatie met werklust en daadkracht zoekt in een slijtvaste steen, biedt carneool met hardheid 7 een vergelijkbare betekenis zonder enige van die kwetsbaarheden.

Eerlijk kopen

De meeste apatiet van edelsteenkwaliteit is onbehandeld, al wordt een deel van het blauwe materiaal verhit om de kleur te verdiepen.

De grootste knelpunten zijn verwisseling en valse verwachtingen. Aan de neonblauwgroene kant wordt apatiet geregeld aangeboden in plaats van paraíba-toermalijn; apatiet is echter aanzienlijk zachter en veel goedkoper, wat pijnlijk is als je de prijs van paraíba betaalt.

Glas, synthetische spinel en blauwe topaas duiken op als imitaties.

Sommige kattenoog-apatiet wordt nagemaakt met glasvezelglas, wat te herkennen is aan een verdacht scherpe lichtband en een honingraatpatroon aan het geslepen uiteinde.

De term apatiet wordt in de handel in trommelstenen bovendien nogal losjes gebruikt voor materiaal dat hoofdzakelijk uit matrix bestaat en nauwelijks edelsteensubstantie bevat.

Omdat het mineraal zacht is, vertonen tweedehands apatietjuwelen vaak duidelijke slijtplekken, en die slijtage laat zich niet wegpolijsten zonder verlies van materiaal.