Λάπις λάζουλι

Τι είναι στην πραγματικότητα

Ένα πέτρωμα, όχι απλό ορυκτό. Το λάπις λάζουλι αποτελείται κατά κύριο λόγο από λαζουρίτη, ένα αστριοειδές, μαζί με ασβεστίτη που εμφανίζεται ως λευκές φλέβες, και πυρίτη που λαμπυρίζει ως χρυσαφένια στίγματα. Στη μάζα του μπορούν επίσης να συνυπάρχουν σοδαλίτης, αουΐνης και διοψίδιος.

Το βαθύ μπλε χρώμα του λαζουρίτη οφείλεται σε ριζικά ιόντα τριθειούχου θείου εγκλωβισμένα στο κλωβοειδές κρυσταλλικό πλέγμα του ορυκτού, ένας σπάνιος μηχανισμός χρωματισμού. Δεν παράγεται από μέταλλα μετάπτωσης όπως συμβαίνει στους περισσότερους πολύτιμους λίθους.

Η σκληρότητά του κυμαίνεται γύρω στο 5,5 της κλίμακας Mohs, αλλά η παρουσία του ασβεστίτη το καθιστά κατά τόπους πιο μαλακό και ευαίσθητο στα οξέα. Καθώς το πέτρωμα είναι πορώδες, απορροφά εύκολα έλαια και συνθετικές χρωστικές.

Η ποιοτική διαβάθμιση είναι ξεκάθαρη: το ομοιόμορφο, βαθύ μπλε με διακριτικές χρυσές νιφάδες πυρίτη και ελάχιστο λευκό ασβεστίτη θεωρείται κορυφαίο, ενώ το υλικό με έντονες λευκές ραβδώσεις πωλείται πολύ φθηνότερα.

Από πού προέρχεται

Το Σαρ-ε-Σανγκ στην κοιλάδα του ποταμού Κοκτσά στο Μπανταχσάν, στο βορειοανατολικό Αφγανιστάν, προμηθεύει λάπις λάζουλι εδώ και τουλάχιστον έξι χιλιάδες χρόνια και αποτελεί κατά πάσα πιθανότητα το αρχαιότερο αδιάλειπτα ενεργό ορυχείο στη Γη. Ήδη από την εποχή του χαλκού, πέτρωμα από εδώ έφτανε στη Μεσοποταμία, την Αίγυπτο και την κοιλάδα του Ινδού.

Η Χιλή εξορύσσει υλικό με μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε λευκό ασβεστίτη, ενώ η περιοχή της λίμνης Βαϊκάλης στη Ρωσία και κοιτάσματα στο Πακιστάν τροφοδοτούν επίσης τη διεθνή αγορά.

Οι εμπορικοί δρόμοι αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του μύθου του. Το πέτρωμα που ταξίδευε από το Μπανταχσάν προς τον Νείλο διέσχιζε χιλιάδες χιλιόμετρα στην αρχαία Ασία; τα ευρήματα στους φαραωνικούς τάφους μαρτυρούν δίκτυα ανταλλαγών πολύ ευρύτερα από ό,τι υποδηλώνει το μέγεθος των ίδιων των φυλαχτών.

Τι υποστήριζαν οι παραδόσεις

Η Σουμερία εκτιμούσε απεριόριστα το λάπις λάζουλι. Οι βασιλικοί τάφοι της Ουρ το περιείχαν σε τεράστιες ποσότητες, και το Έπος του Γκιλγκαμές αναφέρει πλάκες και ιερές γενειάδες λαξευμένες από αυτό. Η αρχαία Αίγυπτος το ενσωμάτωσε στη νεκρική μάσκα του Τουταγχαμών, σε ιερούς σκαραβαίους και περιδέραια, συνδέοντάς το με τον έναστρο θόλο και τη θεά των ουρανών Νουτ.

Η ιστορία της χρωστικής είναι εκείνη που άφησε το βαθύτερο αποτύπωμα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Το αλεσμένο και εξαγνισμένο λάπις δίνει το ουλτραμαρίν (που σημαίνει 'από πέρα από τη θάλασσα'), την ακριβότερη χρωστική της ευρωπαϊκής ζωγραφικής από τον Μεσαίωνα μέχρι την ανακάλυψη συνθετικού υποκατάστατου το 1826. Στα αναγεννησιακά συμβόλαια για ιερά ρετάμπλ, το βάρος του ουλτραμαρίν κοστολογούνταν ξεχωριστά από την αμοιβή του ζωγράφου και προοριζόταν αποκλειστικά για τον μανδύα της Παναγίας, καθώς σε βάρος ξεπερνούσε την τιμή του χρυσού.

Ο καθαρισμός απαιτούσε τεράστιο κόπο: η ορυκτή σκόνη ζυμωνόταν σε πάστα από κερί και ρητίνη και πλενόταν επανειλημμένα με νερό για να διαχωριστεί ο μπλε λαζουρίτης από τα γκρίζα κατάλοιπα.

Στην αγιουρβεδική παράδοση το λάπις συνδέεται με τον Κρόνο ως προσιτή εναλλακτική λύση για το μπλε ζαφείρι. Στη μεσαιωνική Ευρώπη το συνταγογραφούσαν τριμμένο κατά της μελαγχολίας, ένα συμπέρασμα βασισμένο στην αναλογία του χρώματος.

Πώς χρησιμοποιείται σήμερα

Η προσέγγιση που εστιάζει στη συστηματική μελέτη και την πνευματική εργασία είναι η πιο γόνιμη και αποδίδει την ιστορία του πετρώματος πολύ ακριβέστερα από τις σύγχρονες ασαφείς αντιλήψεις περί διαίσθησης. Το λάπις ήταν ο λίθος των γραφέων, των ιερέων και των εικονογράφων χειρογράφων, ανθρώπων των οποίων το λειτούργημα απαιτούσε οξύ βλέμμα και πιστή καταγραφή.

Ταιριάζει απόλυτα σε περιπτώσεις όπου χρειάζεται ψύχραιμη εκτίμηση των δεδομένων πριν από οποιαδήποτε δράση, διαφέροντας από τη γαλάζια ακτίνα που επικεντρώνεται στην προφορική έκφραση.

Ως κόσμημα, προτιμάται να φοριέται ως μενταγιόν ή πέτρα τσέπης. Με σκληρότητα 5,5 και μαλακό ασβεστίτη φθείρεται γρήγορα σε δαχτυλίδια; ο ιδρώτας, τα καλλυντικά και τα οικιακά καθαριστικά καταστρέφουν το γυάλισμά του.

Μην το τοποθετείτε ποτέ σε συσκευές υπερήχων και μην το αφήνετε μέσα στο νερό. Ένα απαλό πέρασμα με στεγνό ή ελάχιστα υγρό πανί αρκεί πλήρως.

Ο σοδαλίτης προσφέρει μία έντιμη και προσιτή εναλλακτική αν αναζητά κανείς την ίδια βαθιά μπλε απόχρωση χωρίς την ευαισθησία και το υψηλό κόστος του λάπις.

Αγορά με καθαρή κρίση

Το λάπις λάζουλι απομιμείται κυρίως με τρεις τρόπους.

Ο βαμμένος ίασπις, που παλαιότερα πωλούνταν ως ελβετικό ή γερμανικό λάπις, είναι η αρχαιότερη απομίμηση. Δείχνει επίπεδος και μονότονα μπλε, χωρίς πυρίτη και χωρίς ασβεστίτη.

Το ανασυσταθέν λάπις αποτελείται από αληθινή σκόνη πετρώματος συγκολλημένη με συνθετική ρητίνη; κάτω από μεγεθυντικό φακό φαίνεται κοκκώδες και αφύσικα ομοιόμορφο, χωρίς φυσικές ραβδώσεις.

Ο βαμμένος χαουλύτης και ο μαγνησίτης κατακλύζουν τη φθηνή κατηγορία, αλλά προδίδονται αμέσως από τη δοκιμή σκληρότητας.

Ορισμένες φορές γνήσιο λάπις βάφεται πρόσθετα για να βαθύνει το μπλε και να καλυφθεί ο λευκός ασβεστίτης. Η μπογιά αφαιρείται με μπατονέτα εμποτισμένη σε ασετόν, ιδιαίτερα κοντά στις οπές των χαντρών.

Το φυσικό λάπις εμφανίζει ακανόνιστα διασκορπισμένα χρυσά στίγματα πυρίτη και σχεδόν πάντα λίγο λευκό ασβεστίτη, κάτι που μειώνει μεν την τιμή, αλλά πιστοποιεί τη φυσική προέλευση.

Ο σοδαλίτης πωλείται συχνά ως λάπις: έχει λευκές φλέβες, αλλά στερείται παντελώς τις χρυσές λάμψεις του πυρίτη.