Korund

Co spaja tę rodzinę

Korund to Al2O3, tlenek glinu o układzie trygonalnym i twardości 9. W skali Mohsa plasuje się między kwarcem (7) a diamentem (10), lecz skala ta ma charakter porządkowy, a nie liniowy: diament jest wielokrotnie twardszy od korundu, a korund wielokrotnie twardszy od kwarcu.

Czysty korund pozostaje bezbarwny. Chrom zastępujący glin w sieci krystalicznej nadaje barwę czerwoną, tworząc rubin. Żelazo w połączeniu z tytanem odpowiada za głęboki błękit szafiru. To samo dotyczy pozostałych odcieni: różowy, żółty, zielony, pomarańczowy i bezbarwny korund to szafiry. Wśród odmian fantazyjnych najwyższe ceny osiąga padparadscha o subtelnej, różowo-pomarańczowej tonacji.

Granica między różowym szafirem a rubinem jest kwestią umowy kupieckiej i różni się w zależności od rynku, co stanowi jedną z ciekawszych osobliwości gemmologii.

Gdy korund zawiera mikroskopijne igiełki rutylu zorientowane w trzech kierunkach pod kątem sześćdziesięciu stopni, powstaje zjawisko asteryzmu: sześcioramienna gwiazda widoczna na powierzchni rubinów i szafirów gwiaździstych oszlifowanych w formie kaboszonu.

W jakich warunkach powstaje

Korund krystalizuje w środowiskach bogatych w glin i ubogich w krzem, ponieważ obecność wolnej krzemionki prowadziłaby do powstania skalenia lub miki. Występuje głównie w zmetamorfizowanych skałach bogatych w tlenek glinu, marmurach oraz niektórych alkalicznych bazaltach, które wyniosły kryształy z głębi ziemi.

Słynne birmańskie rubiny z doliny Mogok powstały w marmurach wskutek metamorfizmu wapieni zawierających śladowe ilości chromu. Sri Lanka dostarcza szafiry ze żwirów aluwialnych od ponad dwóch tysięcy lat, a Kaszmir od 1881 roku przez kilka dekad wydobywał aksamitny błękit chabrowy, który do dziś wyznacza światowy wzorzec wyceny.

Madagaskar stał się kluczowym źródłem od lat 90. XX wieku, a amerykańska Montana dostarcza szafiry zarówno ze złóż okruchowych, jak i skały litej.

W przemyśle korund znany jest jako szmergiel, naturalna mieszanina korundu z tlenkami żelaza, wydobywana na Naksos od starożytności i służąca jako materiał ścierny przez dwa i pół tysiąca lat.

Kamienie tej rodziny

• Rubin (Al₂O₃ z chromem, twardość 9). Czerwony korund, w sanskrycie zwany ratnaradż lub król klejnotów, przypisany Słońcu w astrologii wedyjskiej. Birmańscy wojownicy przed bitwą wszczepiali sobie te kamienie pod skórę, wierząc w zapewnianą przez nie nietykalność.
• Szafir (Al₂O₃ z żelazem i tytanem, twardość 9). Każda barwa korundu z wyjątkiem czerwieni. Zdobił pierścienie średniowiecznych biskupów, przez dwa tysiąclecia płynął z Cejlonu, a w tradycji dźjotisz błękitny szafir uchodzi za najszybszy i najbardziej ryzykowny z dziewięciu kamieni planetarnych.

Nazwy handlowe i pułapki rynkowe

Korund posiada największy rynek zabiegów ulepszania i syntezy spośród wszystkich kamieni szlachetnych. Wygrzewanie termiczne stosuje się wobec przeważającej większości szafirów i rubinów w celu poprawy barwy i czystości. Jest to proces trwały, stabilny i w pełni akceptowany w branży, o ile zostaje otwarcie zadeklarowany.

Dyfuzja berylowa polega na wprowadzaniu pierwiastków barwiących w warstwę przypowierzchniową w skrajnie wysokich temperaturach, dając intensywne barwy pomarańczowe i żółte. Jej ujawnienie jest bezwzględnie wymagane i drastycznie obniża wartość rynkową.

Największą ostrożność należy zachować wobec wypełniania szkłem ołowiowym. Spękane rubiny niskiej jakości nasyca się szkłem o wysokim współczynniku załamania, aby nadać im pozór czystości i spójności. Taki wyrób jest kruchy, podatny na zniszczenie pod wpływem kwasów domowych czy palnika jubilerskiego i wart ułamek ceny naturalnego okazu. Pod lupą zdradza obecność pęcherzyków gazu i charakterystyczne niebieskie błyski wzdłuż szczelin.

Korund syntetyczny wytwarzany jest metodą syntezy płomieniowej Verneuil od 1902 roku na masową skalę. Większość niedrogich czerwonych i niebieskich kamieni w biżuterii popularnej to syntetyki. To prawdziwy korund laboratoryjny, nienaganny pod warunkiem uczciwego oznaczenia, a łukowate linie wzrostu pod mikroskopem pozwalają bez trudu ustalić jego rodowód.

Zasady pielęgnacji wynikające ze struktury

To najbardziej wytrzymała rodzina w całym zestawieniu. Twardość 9, znakomita zwięzłość i brak łupliwości (choć występuje oddzielność). Naturalny, niemodyfikowany korund znosi codzienne noszenie w pierścionkach lepiej niż niemal jakikolwiek inny kamień poza diamentem. Można go bezpiecznie myć w ciepłej wodzie z mydłem oraz czyścić w myjce ultradźwiękowej, pod warunkiem braku wypełnień szczelin.

Bezwzględnym wyjątkiem są kamienie z wypełnianymi pęknięciami. Rubin ze szkłem ołowiowym nigdy nie może trafić do myjki ultradźwiękowej, pod strumień pary, pod palnik ani w kontakt z kwasami domowymi, w tym sokiem z cytryny czy kąpielami jubilerskimi. Wypełnienie ulega degradacji, a kamień bezpowrotnie matowieje.

Kamienie poddane dyfuzji zachowują barwę wyłącznie w cienkiej warstwie powierzchniowej, więc ponowne polerowanie usunęłoby kolor. Przed każdą naprawą biżuterii poinformuj złotnika o znanych zabiegach uszlachetniających.

Kamienie gwiaździste należy czyścić ostrożnie, ponieważ igiełki rutylu odpowiedzialne za zjawisko optyczne mogą sięgać samej powierzchni kaboszonu.