Qızılı və sarı şüa

Assosiasiya haradan gəldi

Sarı və qızılı daş mənasını iki şeyə yaxınlığı ilə qazandı: günəş və metal qızıl. Heç bir assosiasiya sübut tələb etmirdi. Hər ikisi daşların özlərinin müşahidə edilə bilən davranışı ilə gücləndirildi.

Kəhrəba ən qəribə üzvdür. Otuz-doxsan milyon illik qalıq ağac qatranıdır. Əldə isti və yüngüldür. Sürtüldükdə isə saç və tozu cəlb edir. Yunanlar onu elektron adlandırdılar. 1600-cü ildə Uilyam Gilbert bu cazibə qüvvəsi üçün latınca termin kəşf edəndə onu eyni sözdən yaratdı. Beləliklə, kəhrəba elektrik enerjisinə öz adını verdi. O, həmçinin duzlu suda üzür, şam qoxusu ilə yanır və bəzən içərisində primatlar yaranmazdan əvvəl ölmüş həşərat ehtiva edir.

Pirit axmaq qızılı adını dürüstlüklə qazandı. Həndəsi cəhətdən o qədər mükəmməl kublar şəklində böyüyür ki, onlarla ilk qarşılaşan insanlar onların kəsildiyini güman edirlər. Polada qarşı qığılcımlar vurur və onun mis parıltısı nəsillər boyu qızıl axtaranları inandırdı. Onun hər iki yunan kökü odla əlaqəlidir.

Sitrin isə fərqli bir haldır. Təbiətdə həqiqətən nadirdir və rəflərdə boldur, çünki ametistin qızdırılması onu sarı-narıncı rəngə çevirir.

Ənənələr nə iddia edirdi

Baltik kəhrəba ticarəti Avropada sənədləşdirilmiş ən qədim uzunmənzilli marşrutlardan biridir. Kəhrəbanı Şimal dənizi və Baltik sahillərindən Aralıq dənizinə, nəhayət isə Misirə qədər daşıyırdı. Roma yazıçıları bunu təsvir edirlər. Plini isə bütöv bir qladiator nümayişini bəzəməyə bəs edəcək qədər kəhrəba gətirən Roma ekspedisiyasını qeyd etmişdir. Tunc dövrü Avropasında qəbirlərə kəhrəba muncuqları qoyulurdu.

Klassik təbabətdə kəhrəba üyüdülür və uzun bir şikayət siyahısı üçün təyin edilirdi. Bu təcrübə müasir Baltik diş çıxarma boyunbağısına qədər gəlib çatdı. Bununla bağlı açıq danışmağa dəyər: kəhrəbanın dəridən hər hansı bir maddə buraxdığına dair heç bir sübut yoxdur və uşaq həkimləri boğulma və nəfəs darlığı riskinə görə körpələrə boyunbağı taxmağı məsləhət görmürlər.

Orta əsrlərə aid mənbələrdə topazın qaynayan suyu soyutduğu və zəhər olduqda sönükləşdiyi deyilirdi. Marbod da bu iddiaları təkrarlayır. Braziliyadakı Ouro Preto mədənləri sonralar ticarətə həqiqətən qızılı, lakin nadir tapılan imperiya topazını verdi.

Çin və Yapon təcrübəsi qızılı daşı torpaq elementi və mərkəzlə əlaqələndirirdi. Müasir kristal təcrübəsi isə şüaya inam və özünə dəyər haqqında günəş kələfi (solar-plexus) mənası verdi. Bu da yenə iyirminci əsrin formalaşdırmasıdır.

Bu şüanın daşları

• Sitrin (Kvars, Mohs 7). Həqiqətən nadirdir. Bu ad altında satılan demək olar ki, hər şey qızdırılmış ametistdir. Onları bir-birindən fərqləndirməyi öyrənmək dürüst alış-verişdə ən sürətli dərsdir.
• Pələng gözü (Kvars, Mohs 7). Lifli mavi mineralı əvəz edən və onun ipək zolaqlarını saxlayan kvars. Roma əsgərləri onu üzərində oymalarla gəzdirirdilər. Çatoyant parıltısı ona hər bir mədəniyyətin diqqətli heyvanının gözünü verdi.
• Topaz (Qiymətli silikatlar, Mohs 8). Ouro Pretodan gələn qızılı imperiya topazı əslidir. Satışdakı demək olar ki hər bir mavi topaz şüalanana qədər rəngsiz idi. Sitrin ilə birlikdə noyabr ayının doğum daşıdır.
• Kalsit (Karbonatlar, Mohs 3). Ən çox polimorf olan ümumi mineraldır. Cüt qırılması Vikinq günəş daşı üçün ən güclü namizəd olan İslandiya şpatının mənbəyidir.
• Pirit (Metal filizləri, Mohs 6). Axmaq qızılı, kəsilmiş kimi görünən mükəmməl təbii kublarda olur. Neolit dövründən bəri od üçün vurulur və rütubətli havada qeyri-sabitdir, belə havada parçalana və turşu buraxa bilər.
• Kəhrəba (Karbonlar, şüşələr və orqanik maddələr, Mohs 2.5). Sürtüldükdə statik yük saxlayan otuz-doxsan milyon illik qalıq qatranı. Onun yunan dilindəki adı elektron, elektrik enerjisinin adını aldığı yerdir.

Şüa ilə işləmək

Şüa hər iki mənada dəyər, yəni nə qədər tələb etməyə hazır olduğunuz və nəyə layiq olduğunuza inandığınız haqqındadır. Ənənələr ondan məhsul, ödəniş və mövqe kontekstlərində istifadə edirdi.

Təcrübə üçün kəhrəba şüadakı ən maraqlı obyektdir. Eosen dövründə ölmüş bir həşəratı saxlamaq insanın zaman hissini hər hansı bir sübutdan daha tez dəyişdirir. O, 2.5 sərtliyində yumşaqdır. Buna görə də açarları olan cüzdan yerinə kiçik bir kisədə saxlanmalıdır.

Sitrin bir parçanı kassaya və ya cüzdana qoymaq vərdişi ilə tamamlanan pul daşı kimi müasir bir nüfuz qazandı. Bu, zərərsiz bir təcrübədir və mənanın necə tez bağlandığına dair yaxşı bir nümunədir: bu assosiasiyanın əsrlər deyil, onilliklər boyu tarixi var. Pələng gözü Roma əsgərləri tərəfindən oymalarla taxılan daha qədim inam daşıdır və gündəlik daşımaq üçün kifayət qədər möhkəmdir.

Güvənə biləcəyiniz rəng

Bu, bir faktı bilməyin sizə real pul qazandırdığı şüadır. Demək olar ki bütün parlaq sitrinlər, xüsusən də ucuz satılan böyük salxımlar və uclar istiliklə işlənmiş ametistdir. Qızdırılmış material tez-tez ametist zonalaşmasının olduğu yerdə ağ və ya ağardılmış əsaslarla, diqqət çəkən narıncı-qəhvəyi bir çalar göstərir. Onun rəngi kristal uclarında cəmlənir. Təbii sitrin daha solğun, bərabər limon rəngindən tüstülü sarıya qədər dəyişir. Əslində heç biri saxta deyil, lakin biri digərindən daha ucuz olmalıdır.

Kəhrəba gənc qatran olan kopal və plastik tərəfindən təqlid edilir. Əsl kəhrəba güclü duzlu su məhlulunda üzür, əksər plastiklər isə batır. Yuna sürtüldükdə statik bir yük alır. İsti bir iynə ilə toxunduqda isə kimyəvi maddələr deyil, şam qoxusu verir. Bu, yalnız gözə çarpmayan bir yerdə istifadə ediləcək dağıdıcı bir testdir.

Piritin saxtadan daha çox həqiqi bir qüsuru var. Rütubətin onu sulfatlara çevirdiyi, nümunəni çatladığı və toxunduğu hər şeyə zərər verəcək sulfat turşusu istehsal etdiyi piritin çürüməsidir. Piriti quru, kağızdan və digər minerallardan uzaq tutun.

Mavi topaz bu şüa üçün yanlış rəng olsa da, burada qeyd etməyə dəyər: onun demək olar ki hamısı şüalanmış və qızdırılmış rəngsiz topaz idi.