अझुराइट

ते नक्की काय आहे

बेसिक कॉपर कार्बोनेट, Cu3(CO3)2(OH)2, मोनोक्लिनिक, ३.५ ते ४ कठीणपणा आणि चांगली क्लीव्हेज (cleavage).

त्याचा गडद निळा रंग तांब्याच्या एका विशिष्ट रचनेतून येतो. तसेच, वेगळ्या कार्बोनेट रचनेतील तांबे मॅलाकाइटला (malachite) हिरवा रंग देते. याच जवळिकीमुळे ओलाव्याच्या उपस्थितीत अझुराइटचे (azurite) वेळेनुसार मॅलाकाइटमध्ये रूपांतर होते. जेव्हा मॅलाकाइट अझुराइटचा क्रिस्टल आकार टिकवून ठेवते तेव्हा या बदलाला स्युडोमॉर्फिझम (pseudomorphism) म्हणतात.

अझुराइटचे क्रिस्टल्स तीक्ष्ण आणि सुबक आकाराचे असू शकतात, आणि मोरोक्को (Morocco) तसेच ॲरिझोनाच्या (Arizona) नमुन्यांना खूप महत्त्व दिले जाते. मॅसिव्ह (Massive) आणि बोट्रीओइडल (botryoidal) प्रकारही सामान्य आहेत. अनेकदा ते अझुरमॅलाकाइट (azurmalachite) नावाच्या मिश्र खडकात मॅलाकाइटसोबत आढळतात.

कार्बोनेट असल्यामुळे ते ॲसिडमध्ये विरघळते. तांब्याचे खनिज असल्यामुळे ते धूळ आणि पाण्यात विषारी ठरते.

ते प्रकाश-संवेदनशील (light-sensitive) देखील असते. दीर्घकाळ प्रकाशात राहिल्यास नमुन्यांचा रंग फिका पडतो आणि ते बदलतात.

ते कोठून येते

मोरोक्कोमधील टॉइसिट (Touissit) आणि केरोचेन (Kerrouchen) उत्कृष्ट क्रिस्टल्स तयार करतात. तसेच, ॲरिझोनामधील बिस्बीने (Bisbee) क्लासिक अमेरिकन नमुने दिले आहेत. काँगोचे लोकशाही प्रजासत्ताक, नामिबिया, ऑस्ट्रेलिया, मेक्सिको आणि फ्रान्स येथूनही नमुने पुरवले जातात.

अझुराइट तांब्याच्या साठ्यावरील ऑक्सिडाइज्ड झोनमध्ये तयार होते. याच परिस्थितीत मॅलाकाइटदेखील तयार होते, त्यामुळे ही दोन्ही खनिजे जवळजवळ नेहमी एकत्र आढळतात.

ऐतिहासिकदृष्ट्या, फ्रान्समध्ये लियॉनजवळील चेसी (Chessy) येथे याचे उत्खनन केले जात असे. यामुळे त्याला 'चेसीलाइट' (chessylite) हे जुने नाव मिळाले. याशिवाय, पिगमेंट उत्पादनासाठी जर्मनी आणि हंगेरीमध्येही त्याचे उत्खनन होत असे.

मध्ययुगीन काळापासून ते अठराव्या शतकापर्यंत युरोपियन चित्रकारांनी त्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला. त्यानंतर सिंथेटिक प्रशियन ब्लू आणि नंतर सिंथेटिक अल्ट्रामरीनने त्याची जागा घेतली.

परंपरा काय सांगते

पिगमेंटचा इतिहास हाच अझुराइटच्या कथेचा मुख्य भाग आहे. अनेक शतकांपासून तो युरोपियन चित्रकलेतील प्रमुख निळा रंग होता. तो अल्ट्रामरीनपेक्षा स्वस्त आणि सहज उपलब्ध होता. तसेच, तो संपूर्ण खंडात हस्तलिखित इल्युमिनेशन (manuscript illumination), पॅनेल पेंटिंग आणि वॉल पेंटिंगमध्ये दिसून येतो.

त्याची अस्थिरता ज्ञात होती आणि त्याबद्दल तक्रारीही केल्या जात होत्या. अझुराइट आणि अधिक महाग असलेल्या अल्ट्रामरीनमधील फरक, काही अंशी टिकाऊपणाच्या आधारावर, करार आणि ग्रंथांमध्ये स्पष्ट केलेला आढळतो. आजही त्या काळातील कलाकृतींवर काम करणाऱ्या संवर्धकांना (conservators) बदलेले अझुराइट नेहमीच पाहायला मिळते.

पिगमेंटच्या पलीकडे विचार केल्यास, इतर खड्यांच्या तुलनेत अझुराइटबद्दल कमी पारंपरिक कथा आहेत. कारण, ते मऊ आणि अस्थिर असल्याने दागिन्यांमध्ये त्याचा वापर फारच कमी होतो.

चीन आणि इजिप्तमध्ये याचा वापर झाल्याच्या नोंदी आहेत. पण तो बहुतांश पिगमेंट म्हणून वापरला गेला, ताईत बनवण्यासाठी नाही.

आधुनिक क्रिस्टल पद्धतीनुसार, याला अंतर्दृष्टी आणि बौद्धिक स्पष्टतेचा खडा मानले जाते. याला अनेकदा मॅलाकाइटसोबत जोडले जाते आणि ही मान्यता विसाव्या शतकातील आहे.

याच्यासोबत कसे काम केले जाते

हे एक नमुना खनिज (specimen mineral) आहे, वापरण्यासाठीचा खडा नाही. ३.५ कठीणपणा, क्लीव्हेबल (cleavable), प्रकाश-संवेदनशील, ॲसिडमध्ये विरघळणारे आणि तांबे असलेले हे खनिज ठिसूळपणाच्या सर्व श्रेणींमध्ये बसते.

याला थेट प्रकाशापासून दूर एका डबीत ठेवा, स्वच्छ करण्यासाठी मऊ ब्रशचा वापर करा आणि ते कधीही धुवू नका.

याची अस्थिरता ही विचार करण्यासारखी गोष्ट आहे. अझुराइट हे असे खनिज आहे जे हळूहळू दुसऱ्या गोष्टीमध्ये बदलत असते. थांबवता न येणाऱ्या बदलांवर चिंतन करण्यासाठी यापेक्षा चांगले साधन क्वचितच मिळेल.

अझुराइट-मॅलाकाइटचे एकत्रित नमुने जवळ बाळगणे हा एक व्यावहारिक पर्याय आहे. कारण ते क्रिस्टल्सपेक्षा अधिक मजबूत असतात आणि त्यात एकाच तांब्याचे दोन्ही टप्पे एकाच वेळी पाहायला मिळतात.

जर तुम्हाला एखादा टिकाऊ गडद निळा खडा हवा असेल, तर लॅपिस (lapis) किंवा सोडालाइट (sodalite) हे योग्य पर्याय आहेत.

ते प्रामाणिकपणे खरेदी करणे

अझुराइट सहसा बनावट नसते, कारण चांगल्या नमुन्यांना संग्रहकर्त्यांमध्ये चांगली किंमत मिळते आणि नवशिक्यांना ते क्वचितच पाहायला मिळते.

यातील सर्वात सामान्य समस्या म्हणजे स्टॅबिलायझेशन (stabilisation). अनेक नमुने तुटण्यापासून वाचवण्यासाठी त्यांना रेझिन (resin) किंवा लॅकरने (lacquer) मजबूत केले जाते. ही एक सामान्य पद्धत आहे आणि ती खरेदीदारांना सांगितली पाहिजे.

स्वस्त दरात मिळणाऱ्या गडद निळ्या रंगाच्या खड्यांमध्ये रंगवलेले हाऊलाइट (howlite) आणि मॅग्नेसाइट (magnesite) पाहायला मिळते.

अझुरमॅलाकाइट हे मिश्रित आणि मूळ साहित्य आहे. परंतु अनेकदा ते अझुराइट म्हणून विकले जाते, ज्यात नावाप्रमाणे अझुराइटचे प्रमाण कमी असते.

बदलण्यास सुरुवात झालेल्या नमुन्यांवर लक्ष ठेवा. निळ्या नमुन्यावर हिरवे डाग दिसल्यास, त्याचे मॅलाकाइटमध्ये रूपांतर सुरू असल्याचे समजते आणि ही प्रक्रिया पुढे चालू राहते.

अझुराइट आणि मॅलाकाइट या दोन्हीवर ॲसिड टेस्ट केल्यास बुडबुडे (fizz) येतात, कारण दोन्ही कार्बोनेट्स आहेत.