फाईव्ह ऑफ पेंटकल्स

प्रतिमा आणि प्रतीकवाद

पामेला कोलमन स्मिथ यांनी एक अतिशय स्पष्ट दृश्य चित्रित केले आहे: दोन फाटके-तुटके कपडे घातलेल्या व्यक्ती रात्रीच्या बर्फाळ वादळातून चालत आहेत आणि एका चर्चच्या रंगीत काचेच्या खिडकीजवळून जात आहेत. त्यापैकी एक महिला आहे, जिने एक पातळ शाल ओढून घेतली आहे आणि ती खोल बर्फात अनवाणी चालत आहे. दुसरी व्यक्ती लाकडी कुबड्यांच्या आधारे चालत आहे, ज्याचा एक पाय बांधलेला आहे आणि डोक्याला पट्टी बांधलेली आहे. वेट यांनी हा विषय भौतिक संकट, गरिबी आणि अव्यवस्था म्हणून स्पष्टपणे मांडला आणि स्मिथ यांनी तो कोणत्याही गूढ स्पष्टीकरणाशिवाय सामान्य वाचकाला लगेच समजेल असा बनवला.

कार्डाचा सर्वात मोठा अर्थ एका छोट्या तपशिलात दडलेला आहे. कुबड्यांवर असलेल्या व्यक्तीच्या गळ्यात एक छोटी घंटा अडकवलेली आहे. ही मध्ययुगीन काळातील कुष्ठरोग्याची घंटा किंवा प्लेगची घंटा आहे. आजारामुळे स्वरयंत्राला इजा होऊ शकत असल्याने, अशा आजारी लोकांना ओरडण्याऐवजी घंटा वाजवणे कायद्याने बंधनकारक होते, जेणेकरून निरोगी लोकांनी त्यांच्यापासून दूर राहावे. हा एकच तपशील कार्डाला केवळ आर्थिक गरिबीतून बाहेर काढून सामाजिक बहिष्काराकडे आणि अस्पृश्य ठरवण्याच्या कलंकाकडे नेतो. या डेकमध्ये बर्फ अतिशय दुर्मिळ आहे, तो फक्त येथे आणि द हर्मिटवर (The Hermit) दिसतो. तो एकाकीपणा, गोठलेली संपत्ती आणि जगण्यासाठी प्रतिकूल असलेले वातावरण दर्शवतो.

या दोन व्यक्तींच्या मागे रंगीत काचेची खिडकी चमकत आहे. यामध्ये पाच सोनेरी पेंटकल्स (pentacles) एका सुंदर डिझाईनमध्ये बसवलेले आहेत, जे ट्री ऑफ लाईफची (Tree of Life) आठवण करून देतात. काळ्या चर्चच्या दगडावर हे उबदार रंगाचे पॅनेल्स उठून दिसतात. काळ्या दगडावरील पांढरा बर्फ हे दुःख आणि आश्रयस्थान यांचे यिन-यांग (yin-yang) स्वरूप आहे. ही खिडकी उबदारपणा, निवारा आणि संस्थात्मक आधार दर्शवते, जी अगदी जवळ आहे. पण या व्यक्ती डोळे खाली ठेवून तिथून चालत जातात आणि ती खिडकी त्यांच्या लक्षात येत नाही. या डेकनुसार, मदत अगदी जवळ उपलब्ध असते पण ती न पाहिलेली किंवा न मागितलेली राहते. यातील सखोल अर्थ असा आहे की, संतुलन आणि सुधारणा बाह्य परिस्थितीपेक्षा व्यक्तीच्या आतच सापडते. कार्डाची रंगसंगती संपूर्णपणे गडद आणि थंड राहते, ज्यामुळे एक जड वातावरण निर्माण होते, तर ती एकमेव प्रकाशित खिडकी दिलासा मिळण्याची शक्यता जिवंत ठेवते.

मुख्य अर्थ

रायडर-वेट-स्मिथ डेकमध्ये फाईव्ह ऑफ पेंटकल्स हे या सूटने निर्माण केलेल्या भौतिक सुरक्षेचे पतन आहे. फोरच्या (Four) घट्ट पकडीनंतर, फाईव्ह ही अचानक झालेली घसरण आहे. यात नुकसान, टंचाई आणि त्यातून येणारी भीती आहे, जी पैसा, शरीर आणि आपलेपणाच्या भावनेत जाणवते. वेट यांनी याला भौतिक संकट असे नाव दिले, आणि स्मिथ यांनी त्या संकटाला एक चेहरा दिला. दोन लोक अशा हवामानात बाहेर आहेत जे थांबण्याची चिन्हे नाहीत.

पण हे चित्र केवळ एक अंतिम निर्णय नाही, तर एका तणावाभोवती गुंफलेले आहे. आश्रयस्थान अगदी तिथेच आहे, प्रकाशित आणि उबदार, पण या व्यक्ती तिकडे वळत नाहीत. हाच या कार्डाचा खरा प्रश्न आहे: यात खऱ्या अर्थाने थंडीमुळे किती दुःख आहे, आणि दार पाहू न शकणाऱ्या खाली झुकलेल्या डोक्यामुळे किती दुःख आहे. हा डेक हे संकट वास्तविक आणि तात्पुरते मानतो, ज्यातून बाहेर पडता येते. आणि हा बदल व्यक्तीच्या आत, वर पाहण्याच्या आणि जवळ उपलब्ध असलेली मदत स्वीकारण्याच्या तयारीमध्ये दडलेला आहे.

सरळ अर्थ

सरळ स्थितीत, फाईव्ह ऑफ पेंटकल्स एका वेदनादायक घसरणीचे संकेत देतो. यात तीव्र टंचाई आणि ज्यावर आपण अवलंबून होतो त्या सुखसोयी हिरावून घेणे समाविष्ट आहे. हा असा काळ आहे जेव्हा वर्तमानकाळातील गरजा पूर्ण करण्यासाठी सर्व ऊर्जा खर्च होते आणि भविष्यासाठी योजना आखता येत नाही. यातील वेदना खऱ्या आहेत, आणि कार्डाचा सल्ला हा आहे की, अभिमान बाजूला ठेवून उपलब्ध असलेली मदत मागावी.

प्रेमात. बाह्य दबाव, पैशांची अडचण, बेरोजगारी किंवा आजारपणामुळे नात्यावर आलेला ताण. हे दोन व्यक्ती एकमेकांवर अत्यंत अवलंबून असलेले नाते (codependency) किंवा आघातातून निर्माण झालेले नाते (trauma bonding) दर्शवू शकते. यात केवळ ते दोघेच एकमेकांसाठी असतात, जी एक अत्यंत निष्ठावान पण विषारी ठरू शकणारी स्थिती आहे, जिथे प्रेमाचा दुष्काळ असतो. अविवाहित व्यक्तीसाठी, हे अपूर्णतेची भावना, नकार किंवा बाहेर ढकलले गेल्याची भावना दर्शवते.

करिअरमध्ये. हा एक कठीण काळ आहे. नोकरीची असुरक्षितता, नोकरी जाण्याची भीती, संधींचा अभाव आणि इतर सहकारी पुढे जात असताना स्वतःकडे दुर्लक्ष झाल्याची जाणीव. कार्डाचा सल्ला व्यावहारिक आहे: अभिमान बाजूला ठेवा आणि संस्थात्मक मदत घ्या, मग ते अनुदान असो, कर्जाची पुनर्रचना असो किंवा ती चमकणारी खिडकी दर्शवत असलेली आधार प्रणाली असो.

आर्थिक स्थितीत. तीव्र संकट, कर्ज, संपत आलेली साधने आणि अत्यंत नाजूक झालेली आर्थिक परिस्थिती. हे या कमतरतेमागील कारणांचे प्रामाणिक मूल्यमापन करण्यास आणि एकाकी राहण्याऐवजी मदतीसाठी सक्रिय पावले उचलण्यास सुचवते.

आरोग्यात. शारीरिक पडझडीबद्दल हा डेकचा सर्वात थेट इशारा आहे. यात थकवा, कुपोषण, अपुरी झोप, दीर्घकाळ चाललेल्या चिंतेचा परिणाम आणि स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची अक्षमता यांचा समावेश आहे. जुनाट आजारांमुळे अनेकदा येणारा एकाकीपणा आणि सुरक्षिततेच्या शोधात शरीराकडे दुर्लक्ष करण्याचा धोका हे कार्ड अधोरेखित करते.

उलटा अर्थ

उलट्या स्थितीत, हे कार्ड सहसा सुधारणेकडे वळते, जरी याचा एक अधिक कठीण अर्थही अस्तित्वात असला तरी. मुख्य अर्थाने, हे एका कठोर हिवाळ्याचा शेवट दर्शवते: काम परत मिळणे, कर्जाचा भार हलका होणे, आरोग्य सुधारणे आणि अखेरीस मदत मिळणे. प्रतिकात्मक दृष्ट्या, हा तो क्षण आहे जेव्हा ती व्यक्ती आपले डोके वर उचलते, अखेरीस ती प्रकाशित खिडकी पाहते आणि नेहमी तिथेच असलेले आश्रयस्थान स्वीकारते. यासोबतच टंचाईच्या मानसिकतेतून बाहेर पडणे आणि लाजेची भावना सोडून देणे हा आंतरिक बदलही घडतो.

प्रेमात. तणावानंतर पुन्हा नाते उभारणे, नातेसंबंध पूर्वपदावर येणे, किंवा दुराव्याला कारणीभूत ठरलेली जुनी जखम भरून येणे. यात एकमेकांना मदत करण्याची आणि मदत घेण्याची तयारी पुन्हा निर्माण होते.

करिअरमध्ये. नवीन नोकरी, स्थिर होणारे उत्पन्न आणि कठीण काळ संपणे. भूतकाळातील चुका आता धडे बनतात आणि त्या पुन्हा न करता पुढील वाटचालीसाठी मार्गदर्शन करतात.

आर्थिक स्थितीत. आर्थिक सुधारणेची पहिली चिन्हे, कर्जाची पुनर्रचना आणि सर्वात कठीण परिस्थितीतून वर येण्याची सुरुवात. संतुलन राखून पुन्हा उभारणी करणे आणि जे आधीच हातात आहे त्याची किंमत जाणणे हा सल्ला हे कार्ड देते.

आरोग्यात. आजारातून बरे होणे, पुन्हा ताकद मिळवणे आणि क्षीणतेच्या काळानंतर ऊर्जेचे नूतनीकरण होणे. याचा दुसरा, कठीण अर्थ सांगणेही महत्त्वाचे आहे: ही उलट स्थिती एकाच जागी अडकून पडणे, पैशांपेक्षा मनाची गरिबी असणे, उपाय पाहण्यास हट्टीपणाने नकार देणे आणि नेहमी स्वतःला पीडित (victim) मानण्यातच समाधान मानणे हे देखील दर्शवू शकते.

ऐतिहासिक नोंदी

१९०९ च्या या चित्रमय फाईव्ह ऑफ पेंटकल्सचा एक थेट पूर्वज आहे. १९०७ मध्ये बुस्का-सर्बेलोनी (Busca-Serbelloni) कुटुंबाने १५ व्या शतकातील सोला बुस्का (Sola Busca) डेकचे कृष्णधवल फोटो ब्रिटिश म्युझियमला दान केले. हा सर्वात जुना संपूर्ण ७८ कार्डांचा डेक होता आणि ज्यामध्ये पहिल्यांदाच पिप (pip) कार्ड्स पूर्णपणे चित्रित केली होती. वेट आणि स्मिथ यांनी तिथे त्या चित्रांचा अभ्यास केला, आणि त्यातून घेतलेल्या कथात्मक पिप परंपरेने आधुनिक फाईव्ह ऑफ पेंटकल्स शक्य केले. स्मिथ यांनी या संपूर्ण डेकला प्रेरणा देणाऱ्या केंट (Kent) आणि ईस्ट ससेक्सच्या (East Sussex) दक्षिण पूर्व इंग्लंडच्या ग्रामीण भागात याची पार्श्वभूमी रचली.

त्याआधी, हे कार्ड अतिशय शांत होते. विस्कोन्टी-स्फोर्झा (Visconti-Sforza) आणि कॅरी-येल (Cary-Yale) डेकमध्ये दरबारी खेळासाठी पाच साधी नाणी दाखवली होती, ज्यामध्ये दुःखाचे कोणतेही दृश्य नव्हते. टॅरो डी मार्सेल्सने (Tarot de Marseille) ही नाणी भौमितिक ठेवली आणि त्यांना फुलांच्या नक्षीने वेढले. त्यांनी या फाईव्हचा अर्थ स्थिर फोरचा (four) भंग असा लावला, जो विनाशाचे चित्र नसून खर्च किंवा वापर करण्याची गरज दर्शवतो. क्रॉलीच्या नंतरच्या थॉथ (Thoth) डेकने वेगळा मार्ग निवडला, मानवी आकृत्या काढून टाकल्या आणि तडे गेलेल्या जमिनीवर उलटा पेंटाग्राममध्ये पाच तडे गेलेल्या डिस्क दाखवल्या आणि त्याला थेट "चिंता" (Worry) असे नाव दिले. स्मिथच्या या बर्फात अडकलेल्या भिकाऱ्यांनीच आधुनिक वाचकांसाठी या कार्डाचा अर्थ गरिबी आणि बहिष्कार असा निश्चित केला.

पत्रव्यवहार

अंक. पाच: अस्थिरता, संघर्ष आणि बदल जो स्थिर फोरला (four) उद्ध्वस्त करतो. जिथे चार हा पाया आणि सीमा आहे, तिथे पाच हा अस्थिर करणारा पाचवा घटक आणतो, जो भौतिक व्यवस्थेला विस्कळीत करतो.

ज्योतिषशास्त्र. या कार्डमध्ये वृषभ राशीच्या पहिल्या डेकनमध्ये बुध आहे, 0° ते 9°, अंदाजे 20 किंवा 21 ते 30 एप्रिल. वृषभ ही शुक्राच्या अधिपत्याखालील स्थिर पृथ्वी आहे, जिला स्थिरता आणि सुरक्षित साधने हवी असतात. बुध चपळ, हवेशीर आणि विश्लेषणात्मक आहे. वृषभ राशीच्या कठोर भूमीवर ढकलला गेल्यावर, बुध आपली चपळता गमावतो आणि जगण्याच्या चिंतेत अडकतो. म्हणूनच गोल्डन डॉनने या कार्डला लॉर्ड ऑफ मटेरियल ट्रबल (Lord of Material Trouble) असे नाव दिले आणि क्रॉलीने याला "वॉर्री" (Worry) म्हटले.

तत्व. पृथ्वी, जे शरीर, साधने आणि भौतिक जगाचे तत्व आहे.

कबालाह. पाच या नात्याने हे गेवुराह (Geburah), कठोरता आणि न्याय (Judgment) यांच्याशी संबंधित आहे, ज्यावर मंगळाच्या लढाऊ शक्तीचे नियंत्रण आहे. पृथ्वीच्या सूटमध्ये हे असियाह (Assiah) मधील गेवुराह आहे, जी थेट वित्त, साधने आणि शरीरावर कार्य करणारी प्रतिबंधात्मक आणि विनाशकारी कठोरता आहे. ही फोरच्या (Four) चेसेड (Chesed) ची दया आणि संचयानंतरची अचानक झालेली घसरण आहे.

मूलभूत प्रतिष्ठा (Elemental dignity). गेवुराहचा मंगळ वृषभ राशीच्या स्थिर पृथ्वीशी संघर्ष करतो, ज्यामुळे या कार्डमध्ये घर्षण निर्माण होते. हे अचानक आणि जोरदार ताणाखालील सुरक्षितता दर्शवते.

मानसशास्त्रीय दृष्टीकोन

स्मिथ यांचे कार्ड एक मानसशास्त्रीय आरसा म्हणूनही काम करते, म्हणूनच आधुनिक पद्धतींमध्ये शॅडो वर्कसाठी (shadow work) याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. उबदार खिडकीजवळून जाणाऱ्या या व्यक्ती स्वतःच्या दुःखाला हट्टीपणाने चिकटून असलेल्या माणसाच्या स्वभावाचे प्रतिनिधित्व करतात. हे कार्ड एक अस्वस्थ करणारा प्रश्न विचारते: जी मदत अगदी समोर आहे ती का नाकारायची? याचे उत्तर अनेकदा ओळखीच्या गोष्टींमधील सुरक्षिततेत असते. जर एखाद्याची ओळख नेहमी स्वतःला पीडित मानण्यावर किंवा स्वतःचा त्याग करण्यावर आधारित असेल, तर मदत स्वीकारणे म्हणजे ती ओळख मोडून काढणे होय. आणि हे त्या थंडीपेक्षाही जास्त भितीदायक वाटू शकते.

जेव्हा हे कार्ड वारंवार येते, तेव्हा ते आगामी संकटाऐवजी टंचाईच्या मानसिकतेकडे (scarcity mindset) निर्देश करते. एखादी भौतिकदृष्ट्या स्थिर असलेली व्यक्ती देखील वस्तू साठवून ठेवू शकते, वृषभ राशीतील बुधाच्या प्रभावाप्रमाणे छोट्या खर्चाचे जास्त विश्लेषण करू शकते, किंवा विनाशाच्या सततच्या भीतीखाली जगू शकते. या मानसशास्त्रीय अर्थासोबतच दुसरा एक कठोर अर्थही विचारात घेण्यासारखा आहे: आश्रयस्थान नेहमीच दयाळू नसते. संस्थात्मक निवारे, कल्याणकारी योजना, आरोग्य सेवा आणि कॉर्पोरेट नेटवर्क हे अनेकदा अटींवर आधारित आणि काहींना वगळणारे असू शकतात. बऱ्याच लोकांसाठी चर्च हे आश्रयस्थानापेक्षा न्यायाचे ठिकाण असू शकते. या प्रकाशात हे कार्ड वास्तविक पद्धतशीर बहिष्काराचे नाव घेऊ शकते, आणि जे दार कधी उघडेच नव्हते त्यावर अवलंबून राहण्यापेक्षा समुदाय आणि परस्पर मदतीकडे निर्देश करते.

विविध डेक्समधील फाईव्ह ऑफ पेंटकल्स

या कार्डाची कठोरता कायम आहे, तर त्याची प्रतिमा वास्तववादी आणि अमूर्त स्वरूपांच्या मध्ये बदलते. या पानावर वापरण्यात आलेल्या रायडर-वेट-स्मिथ डेकमध्ये, हे चित्र प्रकाशित चर्चच्या खिडकीखाली बर्फातील दोन भिकाऱ्यांचे आहे. याच चित्रणामुळे याचा अर्थ गरिबी, एकाकीपणा आणि न पाहिलेले आश्रयस्थान असा निश्चित झाला. याआधीच्या विस्कोन्टी-स्फोर्झा (Visconti-Sforza) आणि टॅरो डी मार्सेल्स (Tarot de Marseille) डेक्सनी नाणी भौमितिक ठेवली. मार्सेल्सने फाईव्हचा अर्थ विनाशाऐवजी स्थिर फोरचा (four) भंग असा लावला.

क्रॉलीच्या थॉथ (Thoth) डेकने मानवी दृश्य पूर्णपणे काढून टाकले आणि कार्डाला "वॉर्री" (Worry) असे नाव दिले: यात कोसळणाऱ्या जमिनीवर उलट्या पेंटाग्राममध्ये पाच तडे गेलेल्या, अस्थिर डिस्क आहेत आणि प्रत्येकावर तत्त्व (Tattva) चिन्हांकित केले आहे, जे भौतिक जगाचे स्वरूप कसे कोलमडत आहे हे दर्शवते. समकालीन डेक्स या मानसशास्त्राला आणखी पुढे नेतात. लाईट सीअर्स टॅरो (Light Seer's Tarot) एका रडणाऱ्या आकृतीच्या मागे न दिसणारी एक चमकणारी चावी ठेवतो, जे मदत नाकारण्याचे जवळजवळ थेट चित्र आहे. या सर्वांमध्ये समान ऊर्जा कायम आहे, ती म्हणजे भौतिक संकटाची सांगड माणसाच्या वर न पाहण्याच्या प्रवृत्तीशी घालणे.

संयोजन आणि संदर्भात

फाईव्ह ऑफ पेंटकल्सचा अर्थ त्याच्या आजूबाजूच्या कार्डांवरून ठरतो. हे एका कथेच्या सर्वात नीचांकी बिंदूवर असते: याआधीचे फोर ऑफ पेंटकल्स (Four of Pentacles) ही एक घट्ट पकड आहे जी या नुकसानीला कारणीभूत ठरते, पकड जितकी घट्ट असेल तितकी वाळू जास्त निसटते. यानंतर येणाऱ्या सिक्स ऑफ पेंटकल्सच्या (Six of Pentacles) शेजारी, हे कार्ड मदत येण्याकडे, दिलेली किंवा मिळालेली देणगी याकडे वळते. द टॉवर (The Tower) किंवा उलाथापालथ दर्शवणाऱ्या इतर कार्डांसोबत, हे अचानक होणाऱ्या विनाशात बदलते. जवळपास सुधारणा दर्शवणारी कार्ड्स असल्यास, चित्रातील प्रकाशित खिडकी ही एक सुटलेली संधी न राहता बाहेर पडण्याचा मार्ग बनते.

कार्डाच्या स्थानावरून त्याचा सल्ला ठरतो. एक सल्ला म्हणून हे कार्ड सहसा अभिमान बाजूला ठेवून मदत मागण्यास सांगते, कारण कोणतीही व्यक्ती पूर्ण एकाकीपणा सहन करण्यासाठी बनलेली नसते. अधिक कठोरपणे विचार केल्यास, ते ऋतू बदलेपर्यंत एक एक पाऊल टाकत सहनशीलतेने उभे राहण्याचा आदेश देऊ शकते. अडथळा म्हणून, हे टंचाईची मानसिकता आणि मदत घेण्यास नकार दर्शवते. परिणामाच्या स्वरूपात, हे एका कठीण आणि थंड काळाचा इशारा देते, जो क्वचितच कायमस्वरूपी असतो, कारण यात चित्रित केलेला हिवाळा हा निसर्गाने चक्रीय (cyclical) असतो.